Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

Wezwanie

Część I: Ona

Rozdział 1. Krajobrazy i umysły

Rozdział 2. Izabela. Fundament

Rozdział 3. Izabela. Wiara czyni cuda

Rozdział 4. Książę z bajki

Część II: On i ona

Rozdział 5. Zerwane łańcuchy

Rozdział 6. Tron i walka w jego obronie

Część III: Wojna o Grenadę

Rozdział 7. Atak na Zaharę. Skąd ci Maurowie?

Rozdział 8. Na progu nowej wojny i wojna… siedemsetletnia

Rozdział 9. Wojna królowej. Chwasty w ogrodzie

Rozdział 10. Decydujące lata. Pochwała artylerii

Część IV: Zdobycie Grenady

Rozdział 11. Niejaki Cristóbal Colón i perspektywa końca wojny

Rozdział 12. Alhambra – powietrze, światło, woda

Rozdział 13. Jak padła Grenada

Część V: Odpływ

Rozdział 14. To, czego nikt nie wiedział

Rozdział 15. Dramat królowej

Mapy

Aneks 1

Aneks 2

Ilustracje

Literatura

Indeks osobowy

Indeks geograficzny

Okładka

Zapraszamy na stronę Wydawnictwa
www.bellona.pl

Księgarnia internetowa
www.swiatksiazki.pl

Dołącz do nas na Facebooku
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Ilustracja na okładce: Łukasz Mieszkowski
Redaktor prowadzący: Zofia Gawryś
Redaktor merytoryczny: Tomasz Kompanowski
Redaktor techniczny: Beata Jankowska
Korekta: Grażyna Ćwietkow-Góralna, Bogusława Jędrasik

Copyright © by Bellona Sp. z o.o., Warszawa 2018
Copyright © by Roman Warszewski 2018

Wydawca
Bellona Sp. z o.o.
ul. J. Bema 87
01-233 Warszawa

ISBN 978-83-11-15477-3

Skład wersji elektronicznej: pan@drewnianyrower.com

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Ebookpoint.pl KOPIA DLA: Sebastian Pajak spconv@gmail.com

Wstęp

ANNUS MIRABILIS, ANNUS TERRIBILIS. CO PRZEDTEM, CO POTEM I CO Z TEGO WYNIKA

1.

Opis zdarzeń, które doprowadziły do zdobycia Grenady i odebrania jej z rąk Maurów przez katolickich królów w roku 1492, należy rozpocząć od dwóch stwierdzeń.

Pierwsze z nich to annus mirabilis aut terribilis. Rok cudowny, lecz straszny. Oczywiście mowa o roku 1492.

Drugie to: „Przeszłość można zrozumieć tylko dzięki przyszłości”. Dzięki temu, co zdarzyło się później. (To cytat z księgi Zohar. W kontekście wygnania Żydów z Hiszpanii w roku 1492 jako pośredniego następstwa upadku arabskiej Grenady nabiera on szczególnej wymowy).

2.

Zacznijmy od mirabilis – od owej cudowności i niepowtarzalności tamtego roku. Bo taki był on naprawdę! Można powiedzieć, że była to taka chwila, gdy – jak rzadko w dziejach – nieomal dało się słyszeć szelest przewracania stronicy w księdze dziejów Europy i świata. Europa ponownie stawała się sobą. Krzepła. Nabierała kośćca i mięcha. Po siedmiu wiekach na swym południowo-zachodnim krańcu pozbywała się ostatniej obcej enklawy.

Coś niewątpliwie się kończyło, coś się zaczynało. I to w sposób ewidentny i namacalny. Średniowiecze dobiegało schyłku. Próg dziejów przekraczał renesans. Swoje pierwsze, nieśmiałe zrazu, macki zaczynała pokazywać rodząca się nowoczesność. Czy jednak rodząca się? Nie do końca. Bo tak naprawdę… już była. Tylko że na razie trwała w ukryciu, przyczajona, utajniona. Teraz, po prostu, coraz odważniej poczynała przenikać na powierzchnię toczących się zdarzeń.

Zakończone sukcesem oblężenie Grenady w styczniu 1492 roku było na pewno momentem przełomowym. Szczególnie dla Iberii, która przeradzała się wówczas w Hiszpanię, ale także dla całej Europy, która z dnia na dzień zyskiwała większą jednorodność, zwielokrotnione poczucie siły i – stopniowo – własną samoświadomość: przekonanie o swojej odrębności i niepowtarzalności.

W nieco już zapomnianej książce Jacques’a Attaliego, pt. 1492, znajdujemy znamienny opis: Bardzo dawno temu pewna olbrzymka wojowała, odnosiła zwycięstwa, władała. Wreszcie, zmordowana, dała za wygraną. Wyczerpana i udręczona, naprzód została uznana za nieboszczkę, a potem zakuwali ją w łańcuchy różni władcy.

Z czasem jej cierpienia zelżały, czujność strażników się stępiła. Czerpiąc nowe siły ze swojej bardzo starej wiary i bardzo jeszcze młodego rozumu, zerwała krępujące ją kajdany. Kiedy jakaś ociężała postać z dala jej zagroziła, krzyknęła, aby ustąpiła jej z drogi; ku jej wielkiemu zdumieniu usłuchała.

Wtedy olbrzymka obmyśliła plan: odzyska powoli siły, a potem jednym energicznym i zdecydowanym ruchem skruszy zardzewiałe kajdany. I wyruszy na podbój świata.

Jak pomyślała, tak uczyniła. Jako człowiek rozumny, jako mściwy barbarzyńca[1].

Olbrzymką z opisu Attaliego jest oczywiście Europa. „Zakuta w kajdany przez licznych władców, gdy rozpadło się zachodnie cesarstwo rzymskie, prawie przez tysiąclecie zdawała się być pogrążona we śnie. Potem, w chwili, która wydawała się jednocześnie przypadkowa i nieunikniona, odpycha tych, co ją otaczają i wyrusza na podbój świata, gromiąc napotkane ludy, przywłaszczając sobie ich bogactwa, kradnąc im nazwy, ich przeszłość, ich historię”[2].

Ta chwila to rok 1492 – rok odzyskania przez Ferdynanda Aragońskiego i Izabelę Katolicką Grenady, rok upadku ostatniej mauretańskiej enklawy na Półwyspie Iberyjskim, przyozdobionej architektoniczną chlubą nad chlubami – słynną Alhambrą.

Odtąd w dziejach kontynentu nic nie mogło być takie jak do tej pory – wszystko musiało stać się inne: mniej zaściankowe, bardziej światowe; mniej potulne, bardziej zadziorne; bardziej żelazne, mniej drewniane; bardziej podszyte myślą i umiejętnościami niż nieprzemyślaną spontanicznością.

Sukces spod Grenady, będący rezultatem wieloletniego i wieloetapowego zamysłu i planu, stał się zachętą, a zarazem nieocenionym wzorcem. Pokazał, że możliwości, którymi Europa dysponowała w momencie podjęcia ostatniego wysiłku w trwającej z wieloma przerwami siedemset lat rekonkwiście, są naprawdę duże. Okazało się, że kiełkująca nowoczesność (a przez to odmienność) może być bardzo istotną wartością dodaną, odróżniającą Europejczyków od ich potencjalnych przeciwników.

Co tę wartość dodaną stanowiło? Co było tym dziejowym bonusem – owym niespodziewanie pojawiającym się geniuszem Europy?

Trudno szukać jednego, decydującego elementu. Był to raczej zespół cech, konglomerat. Dopiero ich suma dawała pewien niepowtarzalny, synergistyczny skutek.

Na pewno – po pierwsze – jednym z nich było odzyskanie przez Europę radości życia po ostatecznym ustąpieniu czarnej śmierci. Ludzie poczuli się mniej zagrożeni i zaczęli odczuwać, że więcej zależy od nich niż od ślepego losu. W sferze zmian mentalności ten czynnik trudno przecenić, bo – jak wiadomo – wszystko, w tym zmiany zachodzące wokół, w historii, zaczynają się w głowie.

Po drugie – na pewno istotna była konsolidacja królestw na południu Europy oraz zrozumienie wagi tego procesu, co w późniejszym okresie zaowocowało pojawieniem się monarchii absolutnych. Do od dawna będących sprawnie działającymi królestwami Portugalii i Francji zaczęła dołączać coraz silniej scalana i reformowana przez królową Izabelę i króla Ferdynanda Hiszpania, wyłaniająca się z unii Kastylii, Leónu i Aragonii.

Po trzecie – ważne było coraz wyraźniejsze przesuwanie się Europy na zachód, znad „wewnętrznego jeziora” (Morza Śródziemnego) ku otwartemu morzu – Atlantykowi. Działo się to nie do końca dobrowolnie. Wymuszało je imperium osmańskie, które we wschodnim Basenie Morza Śródziemnego poczynało sobie coraz odważniej, czego dowodem było zdobycie w 1453 roku Konstantynopola przez sułtana Mehmeda II, a następnie – w 1480 roku – lądowanie Osmanów w Otranto, na Półwyspie Apenińskim. Co by się stało, gdyby w następnym kroku doszło do zawarcia przez Osmanów sojuszu ze znajdującą się już niemalże w zasięgu wzroku (a przynajmniej w zasięgu jednej zmasowanej kampanii zbrojnej) mauretańską Grenadą?

Następowała coraz żywsza wymiana myśli – również na ten temat, ale oczywiście nie tylko. Pojawiły się bowiem pierwsze drukowane książki, które w tamtym czasie – będąc Internetem schyłku średniowiecza – zaczynały robić zawrotną karierę. Ludzie przestali być ograniczeni do tego, czego sami byli w stanie doświadczyć. Wiedza innych i ich przemyślenia w coraz większym stopniu mogły stać się doświadczeniami ich samych. W 1491 roku drukarnie funkcjonowały już w 230 europejskich miastach, a sama Wenecja miała ich aż 150. Biegle czytało ponad pół miliona Europejczyków. Do swojej dyspozycji mieli oni ponad dziesięć milionów wydrukowanych książek. W obiegu znajdowało się ponad 40 000 różnych tytułów.

Wraz z postępem umiejętności czytania i pisania rozwijała się także… księgowość. W 1328 roku Paolo Gherardi wydał pierwszy podręcznik do algebry, a w 1478 roku spod prasy wyszła pierwsza włoska Arytmetyka handlowa. To, co dotąd wiedziano intuicyjnie i wyrywkowo, teraz można było przedstawić w sposób ścisły i niepozostawiający wątpliwości. Także to, w jakim stopniu z powodu zablokowania przez Osmanów drogi lądowej na Wschód ujemny stał się bilans handlowy z tamtą częścią świata; jak lawinowo narastał odpływ złota, którego zasoby tak trudno uzupełnić.

W sferze technologicznej owymi czynnikami są na pewno rozwój sztuki szkutniczej oraz – mający bezpośredni wpływ na siłę militarną – rozwój rusznikarstwa. Bombardy – rodzaj armat przejętych przez Europejczyków od Osmanów, akurat wtedy znacznie udoskonalono. Zyskały na sile rażenia i celności. „Artylerie króla składają się z bombard miotających żelazne kule, które, jeśli byłyby kamienne, musiałyby ważyć ze sto funtów; umieszcza się je na małych wózkach z godną podziwu przemyślnością, tak że bez lawety ani jakiegokolwiek umocowania wybornie biją. Dział tych można użyć na dwa sposoby; obozem stając, otacza się go owymi armatnimi wózkami i czyni z obozu fortecę nie do zdobycia; podczas szturmu zaś jakiego grodu za pomocą owych bombard kruszy się jego mury o wiele łatwiej i szybciej […]”[3].

To właśnie dzięki bombardom Ferdynand i Izabela mogli wygrać dziesięcioletnią wojnę o Grenadę. Bez nich taktyka usilnego kruszenia murów mauretańskich twierdz nie dałaby większego rezultatu. Bez nich nie byłoby także ostatecznego sukcesu, przypieczętowanego oddaniem przez Boabdila kluczy do Grenady – choć akurat na tym finalnym etapie zmagań o to miasto większą rolę niż bombardy odegrał… głód (o czym dalej będzie mowa).

Doprowadzone do pomyślnego końca oblężenie Grenady po raz pierwszy scaliło i unaoczniło wszystkie wymienione wcześniej elementy, umożliwiające ponowne wyłonienie się Europy z okresu dezintegracji, w której tkwiła przez kilka stuleci. Można sobie wyobrazić pokaźny namiot – najlepiej królewski, może nawet ten, w którym próbowano podstępnie zasztyletować Ferdynanda Aragońskiego – w Santa Fé, w owym obozowisku-miasteczku, wzniesionym pod tą znamienną nazwą przez królów katolickich nieopodal mauretańskiej (jeszcze) Grenady, w którym wszystkie elementy owej wybuchowej mieszanki – owej europejskiej supernowej[4] – byłyby zgromadzone w jednym miejscu. U wejścia do namiotu stałaby właśnie jedna ze słynnych bombard, na stole, w jego wnętrzu, leżałyby papiery z coraz bardziej niepomyślnymi bilansami handlowymi, a obok – kilka ksiąg, wśród których mogłaby – na przykład – poniewierać się kopia słynnej mapy Paola Toscanellego[5] (być może przypadkowo podparta repliką globusa Martína Behaima), a ktoś z królewskiej straży przybocznej mógłby właśnie zapowiadać odpoczywającemu za kotarą władcy przybycie któregoś ze szpiegów, chcących przekazać ostatnie doniesienia o tym, co w Otranto knuje osmański sułtan…

Lecz równie dobrze tym zapowiadanym królowi przybyszem mógłby być ktoś całkiem inny.

Kto na przykład?

Choćby… Krzysztof Kolumb!

To, oczywiście, potencjalnie jeszcze jeden przyczynek do mirabilis – cudowności roku 1492. Ale nie tylko. Bo dzięki Kolumbowi możemy przejść do drugiego stwierdzenia przytoczonego na wstępie: przeszłość najlepiej możemy poznać po przyszłości; po tym, co nastąpiło potem.

3.

To, że zgodę na swą przełomową transatlantycką wyprawę w nieznane wielki Genueńczyk[6] otrzymał właśnie w Santa Fé, pod murami Grenady, jest wielce znamienne i – powiedziałbym – w dużej mierze niedoceniane. Jak nic innego pokazuje, jak blisko ze zdobyciem ostatniej mauretańskiej enklawy na terenie Iberii wiązało się śmiałe przedsięwzięcie zdobywania Nowego Świata; jak blisko z Grenadą była powiązana cała rozpoczynająca się konkwista.

Do tej pory podkreślałem element nieciągłości i nowości, który do historii wniosła grenadyjska wiktoria. Padało: coś się kończy, co się zaczyna, już nic – po tym historycznym momencie – nie było takie jak przedtem. I to wszystko prawda. Istnieje jednak w tym wszystkim także pewna nadrzędna ciągłość, która poprzednio podkreślaną nieciągłość zamyka w jeszcze większym nawiasie.

Pojawienie się na stronach tej książki Krzysztofa Kolumba ma właśnie służyć uzmysłowieniu istnienia szerszego planu, jakże często gubionego z pola widzenia, a także tego, że zwycięstwo w Grenadzie, przy całej jego przełomowości, było zatopione w dużo większym i nadrzędnym procesie historycznym.

Obecność Kolumba w Grenadzie pokazuje, jak blisko z tego miejsca było do Ameryki. Zdaje się mówić, że Grenada i Ameryka – „Las Indias” – w rzeczywistości trzymały się za ręce, iż była między nimi ciągłość – nie było przerwy, przeskoku.

Zdobycie Nowego Świata i konkwista zamykają się właśnie w tym, „co było potem”, w słowach, które padły na wstępie w drugim stwierdzeniu. Zgodnie z tym konkwista (to, co nastąpiło po zdobyciu Grenady) powinna tłumaczyć to, co zdarzyło się przedtem (czyli zdobycie Grenady), i winna odniesione tam zwycięstwo umieścić we właściwej perspektywie. Zdobycie Grenady było wszak uznawane za ostatni akord trwającej przeszło 700 lat rekonkwisty. Tak więc bliski związek wyprawy Kolumba z grenadyjską wiktorią łączy w całość konkwistę z rekonkwistą. Konkwista staje się kolejnym ogniwem rekonkwisty.

Nie zamierzam tu dłużej rozwodzić się nad tym problemem, ponieważ przekraczałoby to tematyczne ramy tej publikacji. Ograniczę się tylko do dwóch uwag.

Po pierwsze – utracenie z pola widzenia ciągłości rekonkwisty i konkwisty w dużej mierze wynika z przyczyn terminologicznych. Walki z Arabami na Półwyspie Iberyjskim w rzeczywistości całkiem niesłusznie nazywano rekonkwistą. Rekonkwista oznacza bowiem odzyskiwanie. Odzyskiwanie zaś zakłada ciągłość między tym, co było przed utratą, a tym, co jest po jego odzyskaniu. Tu natomiast tej ciągłości nie było. Iberia przed najazdem Maurów z Iberią po ich wyparciu nie ma wiele wspólnego. Przez 24 pokolenia walk wszystko uległo przemianie. Rekonkwista więc – tak naprawdę – była… konkwistą. Była zdobywaniem, a nie odzyskiwaniem. Gdyby tej terminologii się trzymano, ciągłość konkwisty w Iberii z tą w Nowym Świecie byłaby czymś niemal oczywistym.

Po drugie – dowody na ciągłość rekonkwisty (w rzeczywistości konkwisty!) i konkwisty (tej po 1492 roku w Nowym Świecie) są rozsiane wszędzie i można je długo wyliczać. Chociażby to, że karawela – nazwa typu żaglowca – pochodzi od nazwy arabskiego statku caravao. To, że zarówno ojciec zdobywcy Peru – Pizarra, jak i rodzic zdobywcy Meksyku – Cortésa, walczyli pod murami Grenady. To, że zawołanie „Santiago y cierre España”, wznoszone w czasie walk z Maurami, było słychać także w czasie wszystkich najważniejszych batalii w Nowym Świecie. Gdy Cortés cieszył się, iż Tlaxcaltekowie są skłóceni z Mexikami, i chciał to wykorzystać, pamiętał, że podobnie było, gdy Ferdynand i Izabela przez dziesięć lat toczyli wojnę o Grenadę: Maurów wtedy także dzieliły niesnaski i konflikty. I dalej: gdy Cortés zbyt długo przepadał bez wieści w czasie zwiadu w pobliżu Tlaxcali, jego towarzysze niepokoili się i spekulowali, czy aby nie wpadł w ręce wroga, „jak Pedro Carbonera”, który w podobnych okolicznościach dał się pojmać Maurom w czasie oblężenia Grenady. A słynna Casa de Contratacíon w Sewilli – główny urząd sprawujący kontrolę nad złotem przypływającym z Nowego Świata – mieściła się w nadbrzeżnej baszcie wzniesionej przez Maurów. Wreszcie – inkwizycja, powołana do życia pod koniec XV wieku w Hiszpanii w okresie walk z resztkami kalifatu, pół wieku później w identycznej postaci pojawiła się w Limie. Natomiast Pizarro, nie chcąc, by jego towarzyszy przerażała liczba wojowników, z którymi mieli stanąć do walki, przekonywał: „Im więcej Maurów, tym większe łupy”. W końcu – w Europie, w czasie konkwisty meczety zamieniano na kościoły, natomiast w Meksyku, w Choluli, zbudowano kościół wzorowany na kordobańskim meczecie…

Można wyliczać jeszcze długo, ale już na podstawie tych kilku przykładów wyraźnie widać, że konkwistadorzy w Nowym Świecie stale powoływali się na rekonkwistę (zwłaszcza na jej koronny grenadyjski epizod), cały czas mieli ją przed oczyma, a przez Atlantyk przenosili instytucje (np. inkwizycję) związane z okresem walk z Maurami. O bezpośrednim związku zwycięstwa w Grenadzie z Kolumbem (a więc z konkwistą) można przekonać się w jeszcze jeden przewrotny sposób. Gdyby w 1493 roku zapytać kogoś w miarę światłego, z czym kojarzy mu się rok poprzedni – rok 1492, zapewne odpowiedziałby, że z upadkiem Grenady. Gdyby natomiast pytanie to zadać obecnie, odpowiedź brzmiałaby: z pierwszą wyprawą Kolumba przez Atlantyk i odkryciem Ameryki.

Albo jeszcze inaczej: kiedy w 1535 roku wnuk zwycięzców spod Grenady Karol V wyprawiał się pod Tunis, by rozprawić się z Barbarossą – korsarzem i admirałem floty sułtana Sulejmana (niejako jeszcze raz kończąc rekonkwistę), zwieńczoną sukcesem ekspedycję finansował ze złota, które z dalekiego Peru przywiózł do Hiszpanii brat Francisca, Hernándo Pizarro. W ten sposób realizował zapowiedź Kolumba, że dzięki złotu zdobytemu w Indiach już wkrótce z większą łatwością będzie można wyprawiać się na niewiernych. Przez to konkwistę – jakby mimochodem – wtopiono w rekonkwistę, a raczej (jeśli trzymać się terminologii, którą tu proponuję) w rekonkwistę-konkwistę[7].

4.

A co z terribilis – przerażającym aspektem roku 1492?

Składają się nań na pewno: wypędzenie Żydów z Hiszpanii wkrótce po upadku Grenady; coraz liczniej płonące stosy inkwizycji, na których żywcem palono tak zwanych heretyków; okrucieństwa, które zaczęły rozlewać się po właśnie odkrytym Nowym Świecie, a także zaskakująca seria rodzinnych nieszczęść, które poczęły spadać na królewską rodzinę w Hiszpanii.

O tym wszystkim – we właściwej chwili.

1 J. Attali, 1492, przeł. E. Bąkowska, M. Pilot, H. Igalson-Tygielska, Czytelnik, Warszawa 1992, s. 7. Fragment przytaczam bez cudzysłowu, ponieważ autor wszędzie pisze „olbrzym”, podczas gdy – opisując Europę – winien pisać „olbrzymka”, tak jak w moim niedosłownym (przez tę zmianę) przytoczeniu.

2 Tamże.

3 Bennassar B., Bennassar L., 1492, un monde nouveau?, Perrin, Paris 1991.

4 Terminu supernowa na określenie bardzo dynamicznego rozwoju pewnej kultury w książce pt. 1491. Ameryka przed Kolumbem użył Charles C. Mann w odniesieniu do ekspansji państwa Inków w Ameryce Południowej. Tu wydaje się on w takim samym stopniu uzasadniony.

5 Mapa Paola Toscanellego – mapa sporządzona przez znanego florenckiego kartografa Paola Toscanellego, na której odległość między Europą i Azją była znacznie zmniejszona, co w dysputach Kolumba z doradcami królów katolickich stanowiło argument przemawiający na rzecz realności przedsięwzięcia, którego chciał się podjąć. Taki sam rozkład mórz i lądów przedstawiono na wspomnianym globusie Martína Behaima.

6 Czy na pewno Genueńczyka? To pytanie pojawi się jeszcze niejednokrotnie na kartach tej książki. Na razie pozostawmy je bez odpowiedzi.

7 Powiązanie konkwisty z rekonkwistą i opatrzenie konkwisty ośmiowiekowym zapleczem niesie ze sobą duże następstwa poznawcze i wiele zmienia w postrzeganiu konkwisty rozgrywającej się w Nowym Świecie. Pozwala rozpatrywać ją nie jako przygodę i wybryk, lecz jako konsekwencję i ukoronowanie wielowiekowego procesu. Wreszcie możemy przestać się dziwić, że konkwista w Nowym Świecie zakończyła się sukcesem. Gdy już przeanalizujemy jej korzenie i wielowiekowy proces, który ją zrodził, dostrzeżemy w końcu, że tej idącej ze Wschodu, zza oceanu fali nikt, ani Aztekowie, ani Inkowie, ani Muiskowie, nie był w stanie powstrzymać. Konkwista – po prostu – nie mogła się nie udać, co jest zasadniczą zmianą optyki w porównaniu z tą dotychczas dominującą: Jak to możliwe, że garstka awanturników…

Wezwanie

„Czy naprawdę chciałem za dużo?”

Ta myśl nie dawała mu spokoju. Już od przeszło godziny był w drodze. Za plecami miał gwarne, wciąż upojone niedawnym wielkim zwycięstwem Santa Fé, od którego jak najszybciej chciał się teraz oddalić i o którym nie potrafił inaczej myśleć jak z niechęcią i rozpaczą. Przed nim wyłaniało się niewielkie, anonimowe El Puente de Pinos. Trakt był pusty, kamienisty, pełen nierówności, ale szeroki – rozkopany na boki niedawnym przemarszem wielotysięcznych wojsk. Arabska derka, na której siedział – wytarta, a nawet dziurawa – nie dawała żadnej wygody, więc grzbiet wychudzonego osła strasznie go uwierał. Jakby wszystko sprzysięgło się przeciwko niemu! Jakby zawisła nad nim jakaś klątwa, niepozwalająca mu na zrobienie kroku do przodu! Chciał być już jak najdalej od tych miejsc – w Kordobie, a najlepiej w La Rábida, w Huelvie, u braci franciszkanów. Chciał znów stanąć w ich progach (już po raz który?) i ponownie wysłuchać ich słów pocieszenia. Może będą potrafili coś mu doradzić? Może jeszcze raz będą mieli jakiś zbawczy pomysł? A jeśli nie, trudno, bez żalu pożegna ten dziwny, kamienisty kraj i uda się do Francji – na dwór Karola VIII. Tam jeszcze przecież nie był. A jego brat Bartolomeo, który gościł u tego władcy od pewnego czasu, zachęcał go do przyjazdu. Co z tego, że francuski król w życiu nie widział morza? Jakie to miało znaczenie? Ważne, żeby chciał zagrać na nosie Kastylii – Izabeli i Ferdynandowi. A on, jak nikt inny, mógł mu w tym pomóc.

„Czy za wysoko obstawiałem w tej grze?”.

Inną możliwością była podróż do Lizbony. Mógł próbować wrócić do Portugalii, skąd przybył przed siedmioma laty. W tobołku miał nawet list sprzed jakiegoś czasu od portugalskiego króla João II, który namawiał go do ponownego przyjazdu. Monarcha pisał: „Życzymy sobie, żebyś przybył, albowiem twa pilność i twe zdolności byłyby nam potrzebne. Jeśli z powodu jakichkolwiek spraw, w które mógłbyś być zamieszany, spodziewasz się niebezpieczeństwa ze strony naszych sędziów, zapewniamy Cię niniejszym listem, że przybywszy, pozostając i wracając, nie zostaniesz ani aresztowany, niezależnie, czy w sprawie cywilnej, czy kryminalnej. I wydaliśmy wszystkim sędziom rozkaz, że mają się do niego stosować”[8].

Portugalii niestety też dobrze nie wspominał, choć bardzo wiele się tam nauczył. Ileż dziwnych, tyle obiecujących map tam się naoglądał! Aż sześć lat szukał wsparcia w Lizbonie dla swych pomysłów. Portugalczyków co innego wtedy zaprzątało. Interesowała ich żegluga wzdłuż brzegów Afryki – niczym wzdłuż poręczy, o którą w każdej chwili można się wesprzeć – a nie wyprawy prosto jak strzelił, na Zachód, bez szansy na ujrzenie jakiegokolwiek brzegu przez wiele dni. A to bardzo wiele zmieniało. Potęgowało strach, niepewność, ryzyko. Miałby teraz po raz drugi próbować wstępować do tej samej rzeki? Nawet jeśli tą rzeką miałby być połyskliwy Tag?

„Czy przeholowałem w swoich oczekiwaniach? Przelicytowałem?” – myślał dalej (choć to ostatnie słowo w jego czasach nie było chyba jeszcze znane).

Miał wątpliwości. Wszak na królewskie dwory nie przychodził z błahostką, lecz podsuwał pomysł bardzo nowatorski. Taki, który od pewnego czasu niebezpiecznie wisiał w powietrzu i który – zrealizowany przez kogoś innego – mógł spowodować, że w posiadanie wielkich bogactw, jakie spodziewał się odkryć, wejdzie któreś z państw ościennych. Przecież już 19 lat temu, w 1473 roku, Portugalczyk João Gonçalves w drodze wyjątku otrzymał zgodę na to, co on teraz zamierzał. Po nim, rok później, to samo uczynił niejaki Fernão Telles. Następnym śmiałkiem, w 1486 roku, był Flamand Ferdinand van Olmen – Fernão d’Ulmo, jak mówiono nań w Luzytanii[9]. Czas naglił. Na pewno nie należało zwlekać. Gdyby któremuś z tej trójki dopisało szczęście, Hiszpania miałaby się z pyszna…

Ponadto tej sprawie podporządkował przecież prawie wszystko – połowę swego dorosłego życia. Może więc, w rzeczywistości, nie tak wiele pragnął sobie zagwarantować? Własne dziecko, które – po śmierci swej żony – przywiózł ze sobą z Portugalii, oddawał na wychowanie obcym, by jego plan w końcu zaczął być realizowany. Potrzebował na to zgody monarchów – Izabeli i Ferdynanda, królów katolickich – bo w tamtych czasach tego, co zamierzał, bez ich zgody nie było wolno robić; poza tym bez nich nigdy nie uzyskałby dla siebie tego, na czym mu zależało. Jak później pisali jego biografowie, jego marsz ku królewskiemu dworowi „prowadził przez przedsionki Małych ku przedpokojom Wielkich, od osób potężnych do jeszcze potężniejszych. Audiencje stawały się chodzeniem po prośbie, narady – zaklinaniem”[10]. Bartolomé de las Casas po latach tak to podsumował: „To była straszliwa, ustawiczna, bolesna i niekończąca się walka”[11]. Praktycznie pozbawiona szans na powodzenie.

Dalej ten słynny kronikarz i późniejszy obrońca Indian pisał: „Gdyby prowadził ją ostrą klingą, to nie byłaby chyba tak nieubłagana […], jak nieustanne mocowanie się z wieloma ludźmi, których musiał przekonać, chociaż go nie rozumieli […] [i] pozwalali sobie wszystko wiedzieć lepiej. [Była to] ciągła walka z niezliczonymi przeciwnikami, którym musiał cierpliwie odpowiadać, nie atakując ich, a oni traktowali go z lekceważeniem […]”[12].

Najgorsze było to, że hiszpańska królewska para wciąż go zwodziła. Nigdy z ich ust – zwłaszcza z ust królowej – nie padło: „To nas nie interesuje”. Zawsze były to: „Być może”, „Niewykluczone”, „Musimy się zastanowić”, „Trzeba powołać komisję”, „Należy to raz jeszcze rozważyć”. Starał się ani na krok nie odstępować dworu. Były to dziwne czasy – stolica kraju wciąż się przemieszczała – była tam, gdzie był dwór, gdzie byli królowie. Jak najczęściej chciał być tam, gdzie byli oni, by swą mniej lub bardziej dyskretną obecnością przypominać nie tyle o sobie, ile o swoim planie. Więc może to wieczne wahanie monarchów wcale nie było takie najgorsze? Wszak życie trwa tak długo, jak długo trwa nadzieja. Co jakiś czas – by osłodzić mu nieco jego gorzką egzystencję – wypłacano mu nawet pewne sumy na utrzymanie. Niczym królewski cień podążał zatem z Valladolid do Burgos, z Burgos do Medina del Campo, do Murcji, do Saragossy i Barcelony, a potem znów do Kordoby i Salamanki. Bez końca. W końcu stracił już jednak nadzieję, bo „pewnego dnia ustały też wypłaty. […] Dla wielu dygnitarzy stał się [nazbyt] uciążliwy. Nie udzielali mu już audiencji, odsyłali jego podania, udawali, że nie ma ich w swoich gabinetach. Ludzie na ulicy […] [brali go] za wędrownego kaznodzieję, innym razem za wróżbitę, nawet za arabskiego szpiega”[13].

Aż kilkanaście dni temu wezwano go do Grenady, do królewskiego ni to obozowiska, ni to miasteczka Santa Fé. Królowie stali już za progiem wielkiego zwycięstwa, nad którym pracowali od lat, i teraz mogli już się skoncentrować nad tym, w którą stronę powinni podążyć. Nadzieja znowu odżyła. Za wypłatę z kasy dworu, która znowu trafiła do jego kiesy, sprawił sobie nowy strój, a raczej – jak mawiano w jego czasach – przyodziewek. Czekał w napięciu. Był świadkiem, jak Maurowie wręczają królom klucze do poddającej się Grenady, jak ostatni emir – Boabdil – się korzy. Chwila była niepowtarzalna, dookoła panowały radość i podniosły nastrój, a bombardy po wielekroć strzelały na wiwat. Oto na jego oczach padał ostatni arabski bastion na Półwyspie[14]. Niemożliwe stawało się możliwe. Czy i jego karta, po tylu latach, wreszcie się teraz odwróci?

W końcu znów wezwano go przed komisję. Oblicza zebranych nie były jednak mniej chmurne niż poprzednio. Znów powiedziano mu, że coś źle porachował (na co był przygotowany), i w związku z tym jego plan jest nierealny – iż to wszystko jest niebezpieczną mrzonką. Dodano wszak – inaczej niż do tej pory – że jego oczekiwania (a raczej żądania!) co do przyszłych zaszczytów, które chciał otrzymać w razie powodzenia przedsięwzięcia, są zbyt wygórowane, wręcz bezczelne, a w związku z tym projekt ostatecznie zostaje odrzucony. Komisja – to już postanowione – w tej sprawie już więcej się nie zbierze…

Czy był zaskoczony? Mało powiedziane! Więc po to kazano mu tu przyjechać?! Po to tak długo czekał?! Poczuł, jakby publicznie go spoliczkowano (który to już raz?). Nie odpowiedział na żadne ukłony i jak niepyszny odwrócił się na pięcie i wyszedł z sali audiencyjnej. Potem poprosił o jeszcze jedno posłuchanie u królowej, ale gdy go nie otrzymał, odszukał swojego osła i bez zastanowienia wsiadł na jego kościsty grzbiet. A więc nie zostanie admirałem oceanu, nie będzie wicekrólem, nie otrzyma jednej dziesiątej zysków z handlu, który miał zamiar sprowadzić na Półwysep, nie…

„To, właśnie to ich najbardziej bolało! – myślał dalej. Nie to, czy wyliczenia były precyzyjne, czy nie, lecz moje ewentualne zaszczyty. Decydujące, jak zwykle, okazały się ludzka zazdrość i zawiść! W ich obliczu wszystko inne traciło na znaczeniu”.

Kopyta osła zastukały na belkach mostu. Na chwilę wyrwało go to ze smutnej zadumy. Rozejrzał się wokół. Czy naprawdę rosły tu jakieś sosny?[15]”.

Zatrzymał się po drugiej stronie potoku. Rzeczka toczyła tu swe wody bardzo spokojnie. Postanowił obmyć twarz – zmyć z siebie to wszystko. Może poczuje jakąś ulgę? Ale zanim zanurzył dłonie w wodzie na ułamek chwili, ujrzał w niej swoje odbicie: twarz na pewno kogoś znacznie starszego niż czterdziestoletniego mężczyzny, szeroko rozstawione, nieco ptasie oczy i wysoko uniesione brwi, jakby w wielkim zdziwieniu. I włosy – niegdyś bardzo bujne, teraz już przerzedzone; niegdyś koloru słomy, teraz siwe…

Nagle usłyszał za sobą tętent kopyt zbliżającego się wierzchowca. Poderwał się, bo na drogach czasu wojny nie brakło rozbójników. Oczy miał jeszcze wilgotne od wody, ale rozpoznał uniform alguacila – królewskiego posłańca.

Jeździec spiął konia ostrogami, zeskoczył z siodła i lekko się skłonił. Z trudem łapał oddech. Powiedział:

– Doña Izabela, z bożej łaski królowa Kastylii, rozkazuje wam, panie, byście jak najszybciej powrócili do Santa Fé!

– To chyba jakaś pomyłka… – odparł wędrowiec.

– Jak się, panie, zwiecie? – alguacil chciał się upewnić.

– Cristóbal Colón… Don Cristóbal Colón.

– A więc to wy. Nie traćmy czasu. Królowa czeka!

8 S. Fischer-Fabian, Krzysztof Kolumb. Bohater czy łotr, przeł. M. Nowak-Kreyer, Amber, Warszawa 2006, s. 47. Cytowany tu list, z 1488 roku, jest przez niektórych uznawany za dowód na to, że jego adresat był tajnym agentem króla João II.

9 J. Attali, dz. cyt., s. 144. Luzytania – tradycyjna nazwa Portugalii.

10 S. Fischer-Fabian, dz. cyt., s. 50.

11 Bartolomé de las Casas, [w:] jak wyżej.

12 Jak wyżej.

13 S. Fischer-Fabian, dz. cyt., s. 58.

14 Półwysep pisany wielką literą w książce oznacza Półwysep Iberyjski.

15 Nazwa El Puente de Pinos (hiszp.) oznacza Sosnowy Most.

Część I: Ona

Rozdział 1. Krajobrazy i umysły

Nie byłoby zdobycia Grenady w 1492 roku, gdyby nie dwie osoby: królowa Izabela Kastylijska i król Ferdynand Aragoński. Oczywiście do wygnania Maurów z emiratu Al-Andalus prędzej czy później by doszło, lecz bez tych dwojga monarchów Hiszpania byłaby inną Hiszpanią, Europa inną Europą, a świat – innym światem. Wszystko wyglądałoby inaczej.

Kraina zamków

Zacznijmy zatem od królowej. Izabela Kastylijska urodziła się w Wielką Sobotę, 22 kwietnia, 1451 roku w kastylijskiej miejscowości Madrigal de las Altas Torres, czyli w… Porannej Pieśni Wysokich Wież. Od narodzin niemal przypieczętowała swój związek z wiarą – zarówno przez dzień swych narodzin, jak i przez niezwykłą nazwę miejsca, w którym do tego doszło.

Kraj, w którym przyszła na świat, był przedziwny. Niczym pusta tablica czekająca na to, by pokryć ją pismem. O tym, że będzie to pismo kobiece, tylko tu i ówdzie wzbogacone pismem mężczyzny, nikt wtedy jeszcze nie wiedział. Nie wiedziała tego nawet ta, która na tej tablicy miała pisać, bo w momencie narodzin Izabeli nikt nie mógł sądzić, że kiedykolwiek zostanie królową. Jedno było wszak pewne: jeśli ktoś miał pisać, to charakter pisma, którym będzie się posługiwać, będzie musiał być wyraźny i bardzo zdecydowany.

Dlaczego kraj przedziwny? Przede wszystkim dlatego, że nie był to kraj… ale kraina. W porównaniu z sąsiednią Portugalią, która silnych, przemyślanych rządów doświadczała już od z górą stu lat, było to raczej tylko miejsce na kraj – zewnętrzna skorupa i forma. Podobnie sprawa się przedstawiała, a może nawet bardziej, gdyby porównywać je z Francją, z którą graniczono na północy.

Powodów takiego stanu rzeczy było kilka. Po pierwsze – wielkie rozmiary krainy i jej urozmaicona, surowa geografia. Po drugie – historia; wielowiekowa okupacja przez wroga, który dotarł tu przez Cieśninę Gibraltarską z południa i z którym walki – choć z przerwami – trwały przez blisko siedem stuleci.

Dzieje walk zapisały się także w krajobrazie. W ich następstwie ta kraina z jednej strony stała się krajem murów, z drugiej – krajem pustych przestrzeni. Miasta, takie jak Medina del Campo, Salamanka, Ávila, Segowia, Burgos, Toro, Olmedo, Valladolid, Madryt, Zamora, Tordesillas, by w okresie zmagań mogły istnieć, musiały być szczelnie zatrzaskiwane w warownych murach. Między miastami zaś rozciągały się puste, bezkresne przestrzenie[16].

Ciągnęły się bez końca, po niebo i horyzont, które w oddali stapiały się w jedno. Drogi, a raczej gościńce, między miastami prawie w ogóle nie istniały, a jeśli już były, to nadzwyczaj marnej jakości, a na ich nielicznych skrzyżowaniach czyhali rozbójnicy (często powiązani z lokalną władzą, więc czujący się bezkarnie). Komunikacja między poszczególnymi ośrodkami była więc bardzo słaba. Jedna enklawa miała tylko wątłe wyobrażenie o tym, co działo się w enklawie sąsiedniej. To powodowało, że choć teoretycznie podlegały królewskiej władzy centralnej, każde z nich cieszyło się dużą niezależnością. Często funkcjonowały na zasadzie udzielnych księstw i ksiąstewek. Król był daleko, a miejscowi możnowładcy – blisko. Taka samodzielność kusiła – popychała do źle rozumianej niezależności i nadużyć, tym bardziej że tradycja walk z najeźdźcą z południa wytworzyła zwyczaj nierozstawania się z bronią. Utrwaliła też wzorzec hołdowania pewnej dzielności i porywczości, które w przeszłości często decydowały o życiu jednych i śmierci drugich.

Miasta były więc de facto dużymi zamkami. Stąd też nazwa największej krainy, składającej się na ten kraj – Kastylii, od castillo – oznaczającej zamek w miejscowym języku, który dzięki nieco późniejszej kodyfikacji[17] stał się wiodącym językiem Półwyspu[18].

W rezultacie władza centralna była słaba, a władza lokalna – silna. W warunkach takiej izolacji nawet mała, uzbrojona grupka (czy wręcz banda) mogła stanowić sporą siłę. Na mocy prawa zebranego przez króla Alfonsa X Mądrego w kodeksie Siete Partidas ustalono, że w związku z oddaleniem króla od swoich poddanych miasta, a nawet miasteczka miały prawo organizować coś w rodzaju lokalnych samorządów – zgromadzeń. Te natomiast mogły podejmować tymczasowo wiążące decyzje, które zebrane w formie tzw. fueros obowiązywały do momentu, gdy zmienił je król. (Kiedy monarcha je akceptował, stawały się obowiązującym prawem). Prowadziło to często do zadziwiających sytuacji (wszak, jak wspominałem, kraj był przedziwny): droga lokalnie korzystnego prawa do króla była sztucznie wydłużana, by prawne prowizorium jak najdłużej mogło obowiązywać. Lokalni notable, tacy jak corregidor, procurador, alcalde, regidor, alguacil bądź alcalde mayor, zyskiwali przez to nieproporcjonalnie wielkie znaczenie, a lokalne struktury władzy przypominały to, co dziś nazywa się mafią i nad czym królowi trudno było zapanować.

Dwie pustki…

„Suche, brązowe przestrzenie twardej i kamienistej ziemi”; „kamienne granie długich i niskich wzgórz, wznoszące się ku ciemnoniebieskiemu niebu”; „pofałdowany pejzaż pastwisk i pszenicznych pól”[19] – tak miejscowy krajobraz opisywano w literaturze. Przeważa wrażenie surowej pustki, tu i ówdzie poprzedzielanej kamiennymi koronami warownych zamków, spoczywającymi na głowach skalistych wzgórz. Owa pustka manifestuje się w jeszcze inny sposób: w bardzo skromnej liczbie dokumentów, którymi – ze względu na czas, w którym powstały – dysponujemy. Jeśli zachował się czyjś list w jakiejś ważnej sprawie, często nie mamy na niego odpowiedzi. Albo na odwrót – niekiedy mamy odpowiedź na list, lecz nie dysponujemy wyjściową korespondencją. Nasza wiedza przymusowo pozostaje przez to fragmentaryczna i niekompletna. A domyślić się tego, czego brakuje, często jest bardzo trudno, bo sposób myślenia był wtedy jakże odległy od dzisiejszego.

Owa pustka ma jeszcze jeden istotny aspekt: w omawianych czasach brakowało wielu rzeczy, którymi ludzie dysponowali niewiele lat później. Owe niedostatki – np. w dziedzinie medykamentów (bo przecież w odniesieniu do tamtych czasów nie powiemy lekarstw) bądź diety (pozbawionej w tamtych czasach jeszcze wielu owoców, co powodowało niedostatek witamin i spadek odporności) – często powodowały niespodziewaną śmierć, która w sferach królewskich miała niekiedy bardzo zaskakujący wpływ na linię sukcesji, co z dnia na dzień potrafiło zmienić bieg historii.

Wystawienie na niespodziewane zdarzenia (choć na pewno już na dużo rzadsze niż te, z którymi mieliśmy do czynienia w czasach czarnej śmierci) sprawiało, że poczucie pustki, otaczające mieszkających tam ludzi, jeszcze bardziej się pogłębiało. Można powiedzieć, że pustka pomnażała niejako samą siebie. W jaki sposób? Przez skazywanie ludzi na poczucie osamotnienia i bezradności w konfrontacji z Nieprzewidywalnym. Inaczej mówiąc – pustka w przestrzeni produkowała pustkę egzystencjalną. To zaś powodowało, że ludzie nadzwyczaj mocno lgnęli do wiary, chrześcijaństwa, Kościoła, w którym szukali oparcia, a przez to – w imię obrony tejże trójcy – byli w stanie dokonywać rzeczy bardzo heroicznych bądź wręcz z pozoru niemożliwych. Na kolejnych stronach zetkniemy się z tym wielokrotnie: podróżujące po Półwyspie osoby związane z tą historią, po dotarciu do celu, w pierwszej kolejności udawały się nie do łaźni, nie do gospody, lecz właśnie… do kościoła! Jakże często dotyczyło to także koronowanych głów!

…i dwa opisy

W liście obcokrajowców podróżujących po Hiszpanii, przytaczanym w Życiu codziennym w Hiszpanii w Wieku Złotym (w czasach nieco późniejszych niż epoka Izabeli Katolickiej, a przez to na pewno nieco mniej „pustych”), czytamy: „[…] przyznać trzeba, iż Niebo nie obdarzyło […] [Hiszpanii] tak hojnie jak Francji i że wyjąwszy Vizcayę oraz Asturię i Galicję, suchość jej klimatu i srogość jej gór sprzysięgły się z indolencją mieszkańców, aby większą część kraju pozostawić dziką i nieuprawną. Góry przecinają kraj we wszystkich kierunkach, nie są ani uprawne, ani nie ujrzysz w nich wsi jak we Francji; są to wysokie, nagie i poszarpane skały, które zwą tu »sierras« albo »peñas«; jeżeli są mniej wyniosłe i porośnięte niskim lasem, nazywają się po prostu górami i pasa się tam bydło. Pomiędzy górami ciągną się bardzo rozległe równiny, na przykład w Kastylii; ale i one w większości są uprawiane tylko wokół […] miast lub pół mili wokół wiosek; a wsie są od siebie tak oddalone, że nieraz jedziesz cały dzień, a nie ujrzysz żywej duszy, poza paroma pastuchami strzegącymi stad. Znaczna część Aragonii jest jeszcze bardziej jałowa, nie ma tam drzew ani traw poza tymiankiem i tym podobnymi roślinami, którymi żywią się owce […]”[20].

Z drugiej strony, wspomniany już król-poeta Alfons X Mądry na temat tej samej krainy pisze: „Każdy kraj świata Pan Bóg obdarzył zaletami. Ale przede wszystkim obdarzył ją nimi Hiszpanię stojącą na samym szczycie. Nigdzie indziej ziarno nie jest tak złote, wino takie słodkie, dzika zwierzyna tak liczna, byki takie mocne, a ciała tak obdarzone cnotami wszelkiego rodzaju. Jej mieszkańców uczynił szlachetnymi, odważnymi oraz śmiałymi w walce, pilnymi w pracy, rycerskimi w obejściu. Nikt na świecie nie jest im równy w cnocie. O Hiszpanio, żadne usta i żadna mowa nie zdołają wychwalić Twej piękności”[21].

Skąd taki kontrast? Skąd taka różnica? Czy bierze się ona stąd, że jeden z opisujących był zakonnikiem, a drugi poetą? Że jeden był obcokrajowcem, a drugi – Hiszpanem?

Don Kichot utajony

Zdecydowanie obstaję przy drugiej formie pytania.

Obraz Hiszpanii przedstawiany przez obcokrajowców w tamtym okresie była diametralnie różny od tego, co o tej krainie sądzili rdzenni Hiszpanie. I choć obraz malujący się przed oczami przybyszów z zewnątrz był zapewne bardziej realistyczny i bliższy prawdy, sposób widzenia siebie samych i swojego kraju przez Hiszpanów – choć skrajnie subiektywny – w sumie okazał się o wiele ważniejszy. Bo to właśnie w nim – i w wynikającej z niego niepowtarzalnej umysłowości Hiszpanii schyłku średniowiecza – znajdowały się zarzewia zmian, które w ciągu kilkudziesięciu lat ów zaścianek Europy przekształciły w pierwsze światowe imperium.

Jeszcze raz odwołam się tu do maksymy przytoczonej we wstępie: „To, co następuje potem, tłumaczy to, co było wcześniej”. A przecież – stosując ją w praktyce i wybiegając nieco do przodu – początek szesnastego wieku to okres, gdy w Hiszpanii Cervantes pisze Don Kichota z La Manchy (czyli z Kastylii, z Krainy Zamków!). Jak wiadomo, w tym klasycznym dziele zamanifestowała się kwintesencja hiszpańskiej umysłowości w najpełniejszej formie. Co ją stanowiło? Mówiąc najkrócej – zdolność do zaprzeczania rzeczywistości i umiejętność narzucania rzeczywistości własnej wizji. „Człowiek z La Manchy przecież nie kłamał, kiedy swojemu wiernemu towarzyszowi Sancho Pansie wmawiał, że stado owiec to nieprzyjacielskie wojska, które trzeba zaatakować. Nie oszukiwał też, kiedy z umorusanego gospodarza czynił pana zamku, a z grzechoczących wiatraków – olbrzymy. »Yo pienso y es asi« (Ja tak myślę, więc tak jest) – oto hasło przewodnie »ingenioso hidalgo«. Rzeczywistość jest kłamstwem, tylko fantazja jest realna”[22].

Ów Don Kichot, który jako literacka postać przyszedł na świat dopiero w początku następnej epoki, w formie utajonej – niejako in statu nascendi – w hiszpańskiej mentalności musiał już istnieć w czasach Izabeli Kastylijskiej (a najpewniej nawet na długo przed jej narodzinami). Jak wynika z przytoczonego wcześniej cytatu, musiał on istnieć już w czasach Alfonsa Mądrego (1221–1284), ponieważ ten – gdy wychwala pod niebiosa Hiszpanię na przekór oczywistym faktom (pokazywanym przez obserwatora z zewnątrz) – przemawia głosem Don Kichota. A to przecież nie wszystko: ten sam „Don Kichot utajony” – o czym już wkrótce się przekonamy – będzie kazał Izabeli (jeszcze księżniczce) widzieć w postaci legendarnego, zaginionego w dalekiej Etiopii Jana Prezbitera prawdziwego papieża, a nieco później – już jako monarchini – będzie jej podpowiadał, że powinna przejąć lwią część zadań papieża i Watykanu…

Wiara i honor

Tak, bo w praktyce owa niepowtarzalna umysłowość zaczęła wydawać przedziwne owoce. Charakteryzowały się one hermetycznością, odrębnością i wyjątkowością na tle tego, co istniało i działo się poza Hiszpanią. Odcięcie od reszty Europy murem Pirenejów od północy, a od reszty świata – od południa – obcą, arabską kulturą stanowiło namacalne potwierdzenie, że coś takiego jest właściwe i w sytuacji, w jakiej Hiszpania się znajdowała, coś innego nie wchodzi w ogóle w rachubę.

Podstawowym „owocem” była niezwykła religijność, podsycana z jednej strony wspomnianymi już dwiema pustkami, a z drugiej – bliskością Maurów oraz wielowiekową obecnością wpływowej diaspory sefardyjskiej. Marcelin Defourneaux stwierdza: „»Święci i grzesznicy« – w te antynomiczne, ale zarazem uzupełniające się wyrazy ujęto charakterystyczne cechy religijności ludu hiszpańskiego […]. Wiara katolicka głęboko wrosła w duszę hiszpańską, ale jej szczerość, a nawet przejawy żarliwości nie wykluczają takich sposobów uzewnętrzniania jej i takich form życia, które uznać trzeba za negację wartości moralnych chrystianizmu. Sprzeczność ta, która w oczach cudzoziemców jest dowodem hipokryzji, uderza […] jako pewien rodzaj braku logiki, w licznych świadectwach i dokumentach, gdzie znajdujemy jej odbicie”[23].

Co ciekawe, logika – a więc zdrowy rozsądek – była w Hiszpanii – w dużo większej mierze niż gdzie indziej – obca wierze, która zarówno na skutek sytuacji historycznej, w jakiej się ukształtowała, jak i właściwego Hiszpanom irracjonalizmu nabrała swoistego charakteru, co wyjaśnia owe sprzeczności.

Kolejnym „owocem” było hiszpańskie pojęcie honoru (la honra) – przymiotu cenniejszego niż życie. „Honor – zapisano we wspomnianym kodeksie Siete Partidas – jest to reputacja, jaką człowiek zyskał dzięki zajmowanej pozycji, dzięki pięknym uczynkom lub dzięki wartości, która ma w nim samym siedlisko […]. Dwie są rzeczy równe sobie: zabić człowieka albo skalać jego reputację, gdyż człowiek, który stracił reputację, chociażby stało się to bez jego winy, martwy jest, zarówno jeśli chodzi o wartości, jak zaszczyty tego świata; i lepsza jest dla niego śmierć niż życie”[24].

Hiszpan żył więc w nieustannej aurze heroizmu, co brało się z życia w ciągłym napięciu, wywołanego stałą obecnością wroga na południu – niezależnie od tego, że na początku rekonkwisty południe sięgało daleko na północ i dopiero z biegiem czasu zostało zepchnięte na swoje miejsce – rzeczywiście na południe. I znów posługując się maksymą, zgodnie z którą to, co nastąpiło potem, pokazuje to, co tak naprawdę było przedtem, winniśmy sięgnąć do komentarza na temat hiszpańskiego Złotego Wieku. Czytamy w nim: „Czym było przeznaczenie dla tragików greckich, tym […] jest honor dla dramaturgów hiszpańskich. Ukazują nam go oni jako tajemniczą potęgę ciążącą nad całym życiem ich postaci, popychającą ich do ofiary z własnych uczuć i naturalnych skłonności, narzucającą im bądź akty najwznioślejszego poświęcenia, to znów okrutne zbrodnie i występki, które jednak tracą swój przestępczy charakter, gdy zważyć ich pobudki i istotną konieczność, z jakiej wyrastają”[25]. Czyż archetypiczna postać żyjącego w XI wieku Rodriga Ruya Diaza de Bivara, uwieczniona w Poemacie o Cydzie już koło roku 1140, nie była antycypacją bohaterów pojawiających się w dramaturgicznych hiszpańskich dziełach następnych epok?[26].

Wiara i honor zsumowały się w Iberii w kolejną wartość, która na długo zdominowała tamtejsze myślenie – w honor bycia chrześcijaninem. W ten sposób narodził się przesąd o nadrzędnej wartości „czystości krwi” (limpieza de sangre), który szybko stał się zasadniczą cechą hiszpańskiego średniowiecza i czasów, które z niego wyrosły.

Jeszcze raz oddajmy głos Marcelinowi Defourneaux: „Początków tego procesu – czytamy – szukać trzeba w epoce, kiedy – pod naciskiem powszechnej opinii – bardzo szeroka tolerancja w stosunku do mniejszości religijnych ustępuje coraz większym ograniczeniom i prześladowaniom; skłania to […] [coraz liczniejszych – R.W.] żydów i »mudéjares« (muzułmanów zamieszkałych na terytoriach chrześcijańskich) do przyjęcia chrztu”[27]. Od początku XV wieku pojawiają się pierwsze „statuty czystości krwi”, dzieło korporacji i wspólnot zarówno świeckich, jak i religijnych, które nie chciały dopuszczać do siebie „nowych chrześcijan” – przechrztów lub zabraniały im pełnienia niektórych urzędów. Powodami tego typu postawy były bliskość arabskiej „inności” oraz – najpewniej w równej mierze – szczupłość zasobów, jakimi dysponował Półwysep. Najsłynniejszy, choć wcale nie najstarszy z tych statutów, ogłosiły w 1449 roku władze miasta Toledo – a więc jeszcze przed narodzinami Izabeli. Czytamy w nim: „Oświadczamy, iż wszyscy tak zwani »conversos«, potomkowie przewrotnego narodu żydowskiego, na mocy prawa uważani być mają za ludzi bez czci, niezdolnych, niezdatnych i niegodnych publicznego urzędu i beneficjum oraz że zabrania się im w rzeczonym mieście Toledo i należących do niego obszarach zarówno sporządzać zeznania w charakterze pisarzy publicznych lub występować w charakterze świadków, jak też sprawować władzę nad starymi chrześcijanami, wyznającymi świętą wiarę katolicką”[28].

Sprężyna

Myślenie tak dziwne, tak inne i tak absurdalne zrodziło niezwykle wielką, do tej pory drzemiącą siłę. Przekonanie, że działania i walkę trzeba podejmować często wbrew wszystkim i wbrew wszystkiemu, bo to jedyna droga ku przyszłości. Tworzyło to jakby sprężynę, na razie ściśniętą, ale taką, która w każdej chwili może zacząć się rozprężać i popchnąć rozwój, ekspansję do przodu. Potrzebowano tylko impulsu – nie pojedynczego, lecz działającego systematycznie, uparcie przez wiele, wiele lat. Na czym miało to polegać?

Należało np. zacząć budować system instytucji i mechanizmów pozwalających na współpracę między magnatami a miastami i umożliwiających zaprowadzenie między nimi równowagi. Należało wykorzystać lokalne organizacje, które kiedyś istniały, a poszły w zapomnienie, by w sposób kontrolowany mogły wypełnić istniejącą pustkę (pustki) – próżnię. To, co było odległe i rozczłonkowane, należało pozszywać i scalić. Jak? Najlepiej być wszędzie obecnym, a więc nieustannie jeździć i agitować – wykazywać przewagę jedności nad rozdzieleniem, rozczłonkowaniem…

Katoliccy królowie – Izabela i Ferdynand – właśnie tak uczynili! Najpierw spacyfikowali buntujących się magnatów: umiejętnie z nimi to walczyli, to paktowali, a następnie przekonali ich do sprawy budowania autorytetu Korony i zagwarantowali względne bezpieczeństwo granic zewnętrznych. Henry Kamen pisze: „Starali się […] być wszędzie tam, gdzie ich obecność będzie potrzebna […]. Niestrudzenie przemierzali swoje królestwa, będąc niewątpliwie najruchliwszymi władcami ówczesnej Europy. […] [Izabela] w czasie swego panowania zwiedziła niemal każdy zakątek […] kraju, nieraz przebywając rocznie znacznie ponad 2000 kilometrów. Niewiele było mieszkańców Kastylii, którzy nie mieli okazji, by prędzej czy później osobiście zobaczyć swoją królową. […] Monarchowie wykorzystywali swoją obecność na prowincji do wzmacniania władzy i zaprowadzenia pokoju. […] Wydawali nowe prawa, ale tylko za pomocą istniejących Kortezów; podnosili podatki, ale zawsze za zgodą podatników; ścigali przestępców, ale za pomocą aparatu jurysdykcyjnego istniejącego w miastach. […] Dzięki współpracy między swoimi królestwami [Kastylią i Leónem oraz Aragonią – przyp. R.W.] położyli fundamenty pod nową wspólnotę polityczną, którą kronikarze zaczynali nazywać »Hiszpanią« bądź »Hiszpaniami«”[29].

Niezwykła hiszpańska umysłowość w powiązaniu z tym nowoczesnym w swej istocie postępowaniem podziałała niczym rzęsisty deszcz, spadający na iberyjski ugór. Taką możliwość wypadków przewidział nawet cytowany przed chwilą, jakże krytycznie nastawiony do iberyjskiej rzeczywistości, zagraniczny wędrowiec. Pisał on, że choć „prawdą jest, że nie cała Hiszpania przedstawia tak surowy i żałosny widok, bo wystarczy, aby ręka ludzka wydobyła wodę z ziemi lub odwróciła bieg rzeki, a na pustyniach powstają piękne ogrody. Na równinie Manczy – która należy do najbardziej suchych – widziałem dookoła wiosek sporo studzien nazywanych »norias«, a przy nich koła, do których przytwierdzone są gliniane garnki; muły poruszające tę machinę wyciągają wodę do góry, skąd spada ona do zbiornika, a następnie płynie małymi rowkami, zraszając ziemię, która rodzi wszelkie zboża i jarzyny”[30].

16 Gwoli ścisłości, reszta Europy była w tym czasie „wypełniona” tylko nieco lepiej. W 1490 roku jedynie trzy miasta w Europie liczyły ponad 150 000 mieszkańców – Paryż, Neapol oraz Stambuł. Dwa inne – Wenecja i Mediolan – miały po 100 000, a pięć (z czego dwa w Hiszpanii) – Kordoba, Genua, Grenada, Florencja i Sewilla – przekraczały 60 000, a niespełna dwadzieścia miast – w tym Antwerpia, Barcelona, Lizbona i Brugia – 40 000.

17 Chodzi o wydanie Gramatyki autorstwa Antonia de Nebrija w roku 1492 w Salamance.

18 Rzecz jasna, mowa o el castellano – języku, który z czasem stał się współczesnym hiszpańskim.

19 Patrz np. W.H. Carroll, Izabela Katolicka. Królowa Hiszpanii, przeł. J. Morka, Wektory, Kobierzyce 2012.

20 M. Defourneaux, Życie codzienne w Hiszpanii w Wieku Złotym, przeł. E. Bąkowska, PIW, Warszawa 1968, s. 12.

21 S. Fischer-Fabian, dz. cyt., s. 51.

22 Tamże, s. 41.

23 M. Defourneaux, dz. cyt., s. 23.

24 Alfons X Mądry, Siete Partidas, księga II, tytuł XIII, prawo czwarte.

25 L. de Viel-Castel, De l’honneur comme ressort dramatique dans les pièces de Calderon, Rojas etc., [w:] „Reveue des Deux Mondes” 1841, t. II.

26 Rodrigo Ruy Diaz de Bivar, mający także hiszpański przydomek Campeador, urodził się w okolicach Burgos mniej więcej w roku 1030. Jako chłopiec trafił na dwór Ferdynanda I, króla Kastylii, na którym dorastał razem z infantem Sanchem. Gdy Sancho wstąpił na tron, mianował Rodriga (Cyda) dowódcą wojsk walczących z Maurami. Po śmierci Sancha na tronie zasiadł jego brat i wróg – Alfons VI. Rodrigo, który łączył bohaterstwo na polu bitwy z wyrachowaniem w polityce, przeszedł na służbę nowego króla, a kiedy spotwarzony przed nim przez wrogów musiał opuścić dwór, jako kondotier wstąpił do armii mauretańskich władców Saragossy. Potem jednak starał się wrócić do łask Alfonsa VI, co w końcu mu się udało. Szczytem jego kariery było zdobycie w 1094 roku, po dziewięciomiesięcznym oblężeniu, Walencji, co powstrzymało ekspansję Almorawidów w Hiszpanii. Utwór poświęcony jego życiu – Cantar de mio Cyd (Poemat o Cydzie) – to najstarszy przykład epickiej poezji hiszpańskiej. Czyni z Cyda ideał hiszpańskiego i chrześcijańskiego rycerza. Przydomek Cyd jest zniekształceniem arabskiego słowa sayyid – pan.

27 M. Defourneaux, dz. cyt., s. 29.

28 Tamże, s. 29–30.

29 H. Kamen, Imperium hiszpańskie. Dzieje rozkwitu i upadku, przeł. T. Prochenka, Bellona, Warszawa 2008, s. 31–32.

30 M. Defourneaux, dz. cyt., s. 13.

Rozdział 2. Izabela. Fundament

Izabela, bez której wyparcie Maurów z Grenady nastąpiłoby znacznie później, urodziła się 22 kwietnia 1451 roku, w Wielką Sobotę, w Madrigal de las Altas Torres. Po narodzinach na kilka lat wypadła z kart historii. W kronikach na próżno szukać daty i miejsca jej chrztu, co w wypadku osoby, którą później nazywano królową katolicką, musi dziwić.

Wynika z tego dużo więcej niż tylko to, że data i miejsce były np. nieznane. Niepokojących i dziwnych faktów było zresztą więcej. U boku położnicy, jej matki, w dniu narodzin Izabeli nie pojawił się jej ojciec – król Jan II, a poród odbył się w miasteczku odległym i zaniedbanym, do którego zwykle zsyłano krewnych, których chciano trzymać na uboczu, możliwie daleko od królewskiego dworu.

Wszystko to oznaczało, że w chwili narodzin przyszłej monarchini nikt nie sądził, że może ona w historii odegrać znaczącą rolę. Po pierwsze dlatego że była kobietą, a w większości europejskich krajów w omawianych czasach kobietom nie wolno było rządzić samodzielnie, natomiast „[…] w rzadkich przypadkach, kiedy tak się działo, sprawowały tylko regencję w imieniu małoletnich synów”[31]. Po drugie, w kolejce do ewentualnego tronu była dopiero czwarta, ale i tak „od ponad trzech stuleci zjednoczonym królestwem Kastylii i Leónu, największym na Półwyspie Iberyjskim, nie władała żadna kobieta”[32].

Dynastyczne uwarunkowania

Ojcem Izabeli był król Kastylii i Leónu, Jan II, syn króla Henryka III Kastylijskiego i Katarzyny Lancaster. Miał on dwie żony. Pierwszą z nich była Maria Aragońska, z którą spłodził syna Henryka IV. Z drugą, pochodzącą z Portugalii Izabelą Portugalską, miał córkę – Izabelę oraz młodszego od niej o dwa lata syna Alfonsa. Według ówczesnych reguł dziedziczenia tronu pierwszym pretendentem do tronu był Henryk IV, a po nim jego potomstwo. Dopiero po nich za ewentualnego sukcesora mógł uchodzić Alfons, a jeszcze później Izabela, i to pod warunkiem, że miałaby odpowiedniego męża, ponieważ idea samodzielnego zasiadania na tronie kobiety wykraczała poza ducha epoki.

Jaki ów duch był, najlepiej pokazują okoliczności, w jakich doszło do drugiego małżeństwa króla Jana II, z którego narodziła się Izabela. Otóż pierwsza żona monarchy, Maria Aragońska, najprawdopodobniej została otruta przez Alvara de Lunę – bliskiego doradcę Jana II, szarą eminencję na jego dworze i konetabla[33] Kastylii. Alvaro chciał, by król Jan poprawił swe stosunki z Portugalią, więc konsekwentnie dążył do tego, by mógł poślubić drugą żonę właśnie z tego kraju. Pozbył się Marii Aragońskiej, która „nagle dostała purpurowej, obrzękłej wysypki na całym ciele i padła bez życia na ziemię”[34] (podobny los spotkał wkrótce jej siostrę, przebywającą na wygnaniu w Toledo Eleónorę Aragońską), a następnie zaaranżował małżeństwo owdowiałego króla z Izabelą Portugalską, przed którą wcale nie ukrywał, że właśnie jemu zawdzięcza to zamążpójście. (Król Jan II na kandydatkę na nową żoną upatrzył sobie bowiem pewną francuską księżniczkę, ale ostatecznie zwyciężyła perswazja Alvara). Ten mówił do niej wręcz: „Wydałem cię za mąż, mogę cię [więc] rozwieść”[35]. Nic więc dziwnego, że nowa królowa, zamiast czuć do niego wdzięczność, bardzo się go obawiała. Mimo że Alvaro de Luna uzurpował sobie na królewskim dworze coraz więcej władzy, to Izabela, po wydaniu na świat królowi dwójki dzieci, co zwiększyło jej wpływy, po pewnym czasie podważyła zaufanie króla do swego konetabla. W rezultacie, w 1453 roku, w czasie upokarzającej ceremonii i ku uciesze gawiedzi, wśród której cieszył się szczególnie złą sławą, Alvara publicznie ścięto na głównym placu w Valladolid, a jego głowę wbito na pal. Wielu historyków uważa, że pamięć o tej tragedii i świadomość królowej, że to ona się do niej bezpośrednio przyczyniła, stały się czynnikami warunkującymi wybuch jej późniejszej choroby psychicznej (najprawdopodobniej schizofrenii), którą miała po niej odziedziczyć jej wnuczka – także Joanna – zwana Joanną Szaloną.

To, że Izabela, córka Jana II, szybko zdała sobie sprawę, iż w zasadzie jest skazana na dynastyczny niebyt, musiało wywrzeć zasadniczy wpływ na jej charakter oraz podejście do życia. Nie mogła mieć wątpliwości, jaki los jest jej pisany – chciała, by uczono ją jazdy na koniu, łaciny i dyplomacji, tymczasem uszczęśliwiano ją niekończącymi się lekcjami haftu, szycia i gry na harfie. Ale im bardziej zdawało się niemożliwe, by było jej dane odegrać znaczną rolę w historii, tym bardziej tego pragnęła. Szybko zaczęła rozumieć, że potencjalną słabość należy przekuć w realną siłę; że ideały są po to, by do nich dążyć i by je urzeczywistniać. I że – wbrew pozorom – jest to często jedyne możliwe rozwiązanie, tym bardziej prawdopodobne, im bardziej samemu się w to wierzy i im bardziej inni w to wątpią.

Takie było jej życiowe credo, wykute przez niesprzyjające okoliczności, w których przyszła na świat. W tym sensie Izabela stała się wyrazicielką tego, co z czasem zaczęło uchodzić za kwintesencję hiszpańskiej duszy i co niecały wiek później na kartach hiszpańskiej literatury uwiecznił Cervantes. Im bardziej było coś niemożliwe, tym bardziej należało tego pragnąć i dążyć do urzeczywistnienia tego. To właśnie dzięki takiemu przekornemu podejściu udało się jej najpierw zaskoczyć swych przeciwników, potem Hiszpanię, Europę, w końcu – cały ówczesny świat.

Herkules et altri

Interesujący jest jakże charakterystyczny wybór życiowych patronów, których częściowo obrała sobie samodzielnie, a częściowo pod wpływem swego wieloletniego nauczyciela i guwernera – Gonzala Chacóna. Była to nadzwyczaj doborowa gromadka. Im trudniejsza jej sytuacja, tym bardziej oni byli potężni, wzniośli, ciągnący ją wzwyż i do przodu.

Pierwszym z nich był… nie kto inny jak Herkules!

Izabela była przeświadczona, że jej ród wywodzi się właśnie od niego, a w jej młodopanieńskiej komnacie na ścianie wisiał jego portret. O tej genealogii głoszono w rodzinnej legendzie. Księżniczka była przekonana, że jej jasna karnacja oraz jasne, lekko rudawe włosy to właśnie pamiątka po tym bladolicym i jasnowłosym herosie. Herkules – bohater od misji niemożliwych! Ten, który potrafił pozamiatać stajnię Augiasza! Czy Izabela w przyszłości nie miała dokonać czegoś podobnego – a nawet większego?

„Izabela i jej rodzina uważali się za potomków [tego] legendarnego wojownika i półboga […] – pisze Kirstin Downey. – Wierzono […], że ten mityczny heros osobiście założył dobrze znane Izabeli miasta: Arévalo, Segowię, Avilę i Salamankę. [W czasach Izabeli] Herkulesa kojarzono szczególnie ze starodawną, wysoką na pięćdziesiąt metrów latarnią z czasów fenickich, która wznosi się na galicyjskim wybrzeżu północnej Hiszpanii, niesławnym z powodu rozbijających się licznie statków. […] Uważano ją za wyjątkowe osiągnięcie inżynieryjne. Stanowiła zachowany namacalny dowód tego, jak w umysłach Hiszpanów [tamtych czasów] mieszały się grecka mitologia oraz opowieści biblijne. W zamówionej i współredagowanej przez Izabelę księdze historycznej – wydanej w 1493 roku »Kronice Hiszpanii« Diego de Valera – podkreśla się związki królestwa z Grecją. W dedykacji celowo wspomniano o tytule księżnej Aten, który Izabela otrzymała dzięki małżeństwu z Ferdynandem”[36].

Drugim patronem młodej Izabeli – prawdopodobnie dobranym pod wpływem barwnych opowieści Gonzala Chacóna – bardzo wcześnie stał się słynny ksiądz Jan Prezbiter, na którego temat w Europie krążyły niestworzone opowieści już od 1160 roku.

Była to niemalże równie mityczna postać jak Herkules. Miał to być chrześcijański przywódca szczepu mongolskich nomadów Kara Kitaj, „[…] który wywodził się rzekomo od Królów-Magów i był »kimś w rodzaju Króla Artura, otoczonego skarbami Golkondy«”[37]. Ponoć pokonał muzułmanów i Turków między Morzem Arabskim a Bajkałem i był potężnym oraz przyjaznym panem chrześcijańskiej enklawy w morzu barbarzyństwa, żyjącym niby w ziemskim raju. Legenda – zrodzona prawdopodobnie z mylnego tłumaczenia wschodnich tekstów (imię Jan przypomina brzmieniem tytuł Chan – król) – rozpalała wyobraźnię. Wszak Jan mógł być bezcennym sojusznikiem, będącym w stanie w czasie krucjat zaatakować niewiernych od tyłu! „List od owego Jana – napisany, jak dziś wiadomo, przez pewnego kanonika z Moguncji – podawano sobie z rąk do rąk. Jest w nim opis krainy pełnej bajecznych skarbów, wielbłądów, lwów, jednorożców i Pigmejów, posiadających źródło wiecznej młodości; pałac królewski jest »z hebanu i kryształu, krytym dachem z drogich kamieni, zdobnym w gwiazdy, opartym na złotych kolumnach; rzeki biorą początek w tym ziemskim raju, zasobnym w cenne kamienie, złoto, srebro i pieprz«. Jan »najpotężniejszy z monarchów świata, suzeren dziesiątków królów, panujący w trzech Indiach« jest tak wszechmocny, że mógłby sam jeden, unoszony przez swoje gryfy, przebyć pustynię, na której »ruchome piaski są tak szybkie, że powodują groźne falowanie«. U jego stołu »zasiadają patriarcha z São Tomé, biskupi Suzy i Samarkandy oraz trzydzieści tysięcy gości«”[38].

Mit szybko uznano za rzeczywistość. Z pamięci Izabeli nigdy nie zniknął. Przeciwnie – dojrzewał w niej, potężniał i wzrastał. Z czasem natchnął ją do tego, by – wzorując się na księdzu Janie i traktując go jako bezcenny drogowskaz – w obliczu podzielonego papiestwa i jego skorumpowania własnymi siłami począć konstruować coś na kształt alternatywny dla Watykanu, co w 1471 roku doprowadziło m.in. do powołania hiszpańskiej inkwizycji.

Trzecim wielkim wzorcem była kobieta – Joanna d’Arc, nastolatka, która pod religijnym sztandarem porwała Francuzów do walki z najeźdźcą. Dla Izabeli była kimś szczególnie bliskim i przemawiającym do wyobraźni – choćby z uwagi na wiek (gdy księżniczka po raz pierwszy o niej usłyszała, była niewiele młodsza od Joanny, która już dokonywała bohaterskich czynów) i to, że pochodziła z sąsiedniego kraju.

Urodzona w małej wiosce Joanna wierzyła, że objawili jej się święci i polecili jej wezwać Francuzów, by zjednoczyli się w walce przeciwko Anglikom. Mimo młodego wieku potrafiła dotrzeć do sumień swoich rodaków i przedstawić walkę z wrogiem nie jako kwestię stricte ekonomiczną bądź militarną, lecz jako coś mającego wymiar duchowy. Ten ostatni aspekt zdawał się przemawiać do wyobraźni Izabeli szczególnie mocno, jako że od najwcześniejszych lat – czując, że jest skazana na marginalizację – oparcia szukała właśnie w religii i Bogu. A to, że Joanna poniosła z rąk Anglików męczeńską śmierć na stosie dokładnie dwadzieścia lat przed narodzinami Izabeli, czyniło ją w oczach księżniczki kimś szczególnie bliskim.

Herkules był mężczyzną, a ponadto herosem. Podobnie ksiądz Jan Prezbiter. Owszem, obaj byli dla niej ważni i ją inspirowali, ale mimo wszystko nieosiągalni. Natomiast Joanna była jakby osobą z sąsiedztwa. Na dobrą sprawę mogła być jej koleżanką. Dlatego Izabela – nosząc w sobie zapewne jakiś masochistyczny rys osobowości – bardzo wcześnie zaczęła postrzegać siebie jako potencjalną Joannę d’Arc. Postać młodej, porywczej kobiety, „zesłanej przez niebiosa”, która potrafi ocalić królestwo „przed zewnętrznym najeźdźcą”[39], wydała jej się atrakcyjna. Kiedy wrogiem za kilkanaście lat okazali się Maurowie, zyskało to dodatkowego znaczenia. Urosło do rangi posłannictwa.

Kirstin Downey: „Bez względu na to, czy ten pomysł jej podsunięto, czy też wpadła na niego sama, wyobraźnia Izabeli była podatnym gruntem dla tej idei. Księżniczka lubiła myśleć o sobie jako o męczennicy za jakąś sprawę, była romantyczką i ceniła ludzi, którzy w imię jakiegoś większego dobra zdolni byli do wielkich poświęceń. Co więcej, głęboko i gorliwie wierzyła w cuda oraz pochodzące od Boga znaki. W przyszłości miała szukać współpracowników wśród ludzi, którzy postrzegali świat w taki sam sposób”[40].

Czwartym wzorem dla Izabeli, również mającym silne religijne konotacje, był święty Jakub. Na stronicach tej książki będziemy wspominać o nim jeszcze wielokrotnie. To postać z Ewangelii – tzw. Jakub Starszy, zwany także Jakubem Większym, rybak znad jeziora Genezareth. Jeden z 12 apostołów, syn Zebedeusza i brat Jana Ewangelisty[41]. Według legendy niedługo po śmierci Chrystusa, uciekając przed prześladowaniami Rzymian – „wiedziony przez gwiazdę”[42] – przybył na Półwysep Iberyjski. Jego grób miano odkryć w Galicji w połowie IX wieku[43]. Odtąd święty Jakub – San Tiago, czyli Santiago, stał się patronem Hiszpanii, a raczej tej jej części, która zmagała się z Maurami i ze zmiennym szczęściem walczyła o oswobodzenie Półwyspu. Mniej więcej w 1160 roku – a więc w tym czasie, kiedy na popularności zaczęła zyskiwać opowieść o księdzu Janie Prezbiterze (duch i potrzeba czasu?) – w miejscu odkrycia domniemanego grobu świętego zaczęto wznosić sanktuarium, które bardzo szybko przerodziło się w słynne miejsce pielgrzymek i rozrosło się w miasto Santiago de Compostela[44]. Czując bliski związek duchowy z jego świętym patronem, Izabela odwiedzała je wielokrotnie; pierwszy raz, gdy miała 10 lat, w towarzystwie swego przyrodniego brata, Henryka IV.

Henryk Bezsilny – Henryk Impotent

Henryk był bardzo ważną postacią w życiu Izabeli, który wywarł zasadniczy wpływ na jej los oraz kształtowanie jej charakteru. Co ważne, księżniczka nie wzorowała się na nim, raczej była to kwestia nauki przez kontrast i zaprzeczenie.

Izabela – mimo sympatii, jaką darzyła brata – szybko poznała jego słabości. Im bardziej stawała się ich świadoma, tym bardziej było dla niej oczywiste, że ona musi być inna: stanowcza i silna.

Tym bardziej musi dziwić jej ciepły przez wiele lat stosunek do przyrodniego brata. Można go jednak zrozumieć, jeśli zdamy sobie sprawę z sytuacji, w jakiej dorastała. Czuła się samotna. Systematycznie spychana na margines dworu, z przerażeniem obserwowała, jak coraz bardziej izoluje się od niej jej matka – Izabela Portugalska, która z biegiem czasu popadała w coraz większe szaleństwo. To niewątpliwie zbliżało ją do przyrodniego brata. Nie zdawała sobie jednak sprawy, że za pogłębianie się choroby jej matki w dużej mierze był odpowiedzialny właśnie Henryk. To on nasłał na owdowiałą, 26-letnią królową dworzanina, rozpustnika i nicponia – a jednocześnie mistrza rycerskiego zakonu Kalatrawensów[45] – Pedra de Giróna, by ten, mimo swojego dużo niższego stanu, czynił młodej wdowie wielokrotne seksualne awanse. Po tych upokarzających incydentach królowa uświadomiła sobie, że na dworze jest już de facto nikim. „Zamknęła się w ciemnej komnacie, popadając […] w depresję, a ta z czasem przerodziła się w formę szaleństwa”[46].

Henryk został królem w 1454 roku, po śmierci Jana II z rodu Trastámara. „Był wysokim blondynem o dużych dłoniach, a jego »groźny, niemal lwi wygląd« budził strach. Do takiej aparycji niezbyt jednak pasowały jego dziwactwa: lubił śpiewać głosem »słodkim dobrze ustawionym«, [a do tego] preferował pieśni smutne i melancholijne. Choć szorstki i nieokrzesany, miał nadzwyczaj miękkie serce i łatwo ulegał wpływom tych, którzy nauczyli się nim manipulować. Jedna z jego nielicznych zachowanych podobizn ukazuje go w ukwieconym kapeluszu, jadącego na koniu ozdobionym kokardami i dzwonkami”[47].

„[…] był miłośnikiem zwierząt [w których towarzystwie zdawał się czuć lepiej niż wśród ludzi, i] utrzymywał własną menażerię, w której żyły lwy i jelenie, młode niedźwiedzie i lamparty, i jego ulubienica – wielka kozica”[48]. Zdecydowanie wolał zajmować się zwierzętami, niż zaprzątać sobie głowę niuansami związanymi ze sprawowaniem władzy. Odkładanie ważnych, trudnych decyzji w jeszcze trudniejszych i niespokojnych czasach, gdy na Półwyspie brakowało silnej, scentralizowanej władzy, było dla niego regułą. „[…] Gnuśność króla i niechęć do ciężkiej pracy sprawiały, że [potencjalnie] małe zmartwienia stawały się potężnymi problemami”[49].

Jak by tego wszystkiego było mało, „[…] z przyjemnością udawał się na długie wycieczki z przystojnymi młodzieńcami, z którymi często spotykał się w domku myśliwskim pod miastem […], [a] na [jego dworze] dominowali męscy przyjaciele […] – »chłopi, woźnice, żonglerzy, kuglarze, bystroocy handlarze«, z którymi lubił prywatnie spędzać czas. […] Król lubił [też] podejmować gości na sposób Maurów – siedząc nie na tronie, ale na poduszkach i dywanach, nierzadko ubrany w turban lub pelerynę. Byłoby to jedynie nieszkodliwym dziwactwem, gdyby nie to, że [w tym samym czasie] Kastylia prowadziła wojnę z Arabami”[50].

Czeski pielgrzym Schasek, udający się do Santiago de Compostela i podróżujący ze szlachcicem podejmowanym przez króla Henryka w segowiańskim alkazarze, był tak wstrząśnięty i zszokowany tym, co usłyszał od niego na temat dworu króla Kastylii i Leónu, że w swej relacji z podróży napisał: „Zaprawdę, żyją życiem tak nieczystym i sodomicznym, że wstyd mówić o tych występkach”[51].

Król Henryk, przyrodni brat Izabeli, był homoseksualistą, a być może także sodomitą. Prawdopodobnie w innych okolicznościach i w innych czasach nie miałoby to takich konsekwencji, lecz w Hiszpanii połowy XV wieku miało to olbrzymi wpływ na losy kraju.

Po pierwsze, król, świadomy tego, że jego orientacja seksualna w tamtych czasach jest uważana za przypadłość, chcąc za wszelką cenę uciszyć plotki na ten temat, starał się przypodobać jak największej liczbie osób ze swojego otoczenia. Bardzo chętnie rozdawał pieniądze, przywileje, stanowiska, zyskując w pewnym okresie przydomek Szczodry. W rezultacie osłabiał własną władzę, umacniał „grandów”, wzmacniał w królestwie tendencje odśrodkowe. Rozdawnictwo przywilejów odbywało się częściowo kosztem Izabeli – Henryk, niepomny testamentu Jana II, odebrał jej zagwarantowane przez ojca dochody z podatków miasta Cuéllar, co – jak pisze badaczka jej życia Maria Isabel del Valdivieso – na wczesnym etapie życia wpędziło ją w finansową niedolę.

Po drugie, zdecydowanie brakowało mu cech męskich i stanowczości. W kampaniach zbrojnych był bardzo nieskuteczny. „Kiedy […] wyruszał [z wojskiem], całe przedsięwzięcie traktował bardziej jak maskaradę niż jak prawdziwą kampanię wojenną – czytamy. – Za królem podążała młoda, lekkomyślna żona i jej kohorty. [Zdarzyło się, że] damy w którymś momencie ruszyły na pole bitwy, a […] [królowa] rozbawiona posyłała strzały w niebo. Dla […] [Henryka] wszystko to było [bowiem] jednym wielkim żartem. W tym samym czasie, kiedy atakował Maurów, przyjmował podarki od […] władców z Afryki Północnej […]. [Również] sposób, w jaki prowadził wojnę, musiał czynić z niego pośmiewisko. [Wszak] wojowanie polegało wtedy w dużej mierze na wyrządzaniu przeciwnikowi ekonomicznych szkód – podpalaniu zbiorów, zabijaniu zwierząt – aby osłabiony, zgodził się zapłacić […] za opuszczenie jego ziem. Przyjemną częścią tego przedsięwzięcia było to, że pozwalano ludziom robić wszystko, czego nie tolerowano w czasie pokoju. […] [Tymczasem] Henryk zakazywał […] [nawet] palić drzewa oliwne, ponieważ bardzo długo rosną, zanim zaczynają dawać owoce. Tłumaczył też swoim […] żołnierzom wartość ludzkiego życia oraz znaczenie przyrody”[52].

Po trzecie, co było największym problemem i znacznie zwiększało szanse Izabeli na sukcesję, król nie był w stanie spłodzić potomka, który mógłby w przyszłości być jego następcą. Była to przyczyna niejednego skandalu i niejednej dworskiej awantury.

Beltrán de la Cueva i „La Beltráneja”

Pierwszy skandal wybuchł, gdy Henryk podjął decyzję, że rozwiedzie się ze swą żoną – a jednocześnie kuzynką – Blanką Aragońską, z którą przez trzynaście lat małżeństwa nie doczekał się potomka. Rzecz w tym, że ze względu na preferencje seksualne króla małżeństwo to nigdy nie zostało skonsumowane. Aby uzyskać rozwód, by móc zawrzeć drugie małżeństwo z piękną, nastoletnią dopiero Joanną Portugalską, Henryk wytoczył najcięższe działa przeciwko Blance. Dowodził, że przez trzynaście lat nie doszło do skonsumowania małżeństwa „za sprawą czarnej magii”. Winą za to obarczył oczywiście żonę, a na świadków powołał… trzy prostytutki, które miały zeznać, że król nienagannie spisywał się z nimi w łóżku. I choć stało się to powodem do niekończących się rubasznych żartów i plotek na dworze, składająca się z trzech duchownych komisja unieważniła małżeństwo Henryka z Blanką. Zdetronizowana królowa jak niepyszna wróciła do Aragonii. Droga do ożenku Henryka z Joanną, która w 1455 roku przyjechała z Portugalii, stanęła otworem.

Im bliżej było do ślubu, tym mina Henryka bardziej rzedła, a jego zapały wyraźnie malały. Król zdawał się okazywać coraz mniejsze zainteresowanie zbliżającą się „fiestą”. A gdy już do niej doszło, znów wydarzyła się katastrofa. Druga noc poślubna okazała się ponurą powtórką nocy sprzed trzynastu lat, z udziałem Blanki – małżeństwo z nową oblubienicą, choć niezwykle hojnie obdarzoną przez naturę, znów nie zostało skonsumowane. „Ponownie dworzanie zebrali się w oczekiwaniu na okazanie poplamionego krwią prześcieradła – pisze Kirstin Downey – i ponownie srodze się rozczarowali. […] Jak to ujął pewien obserwator, […] »noc poślubna znów nie zadowoliła nikogo«”[53].

Paradoksalnie, najmniej zmartwiona tym stanem rzeczy zdawała się być nowa królowa. Szybko pojęła, że jeśli chodzi o spełnianie małżeńskich obowiązków, nie ma co liczyć na Henryka i, owszem, brała z nim udział w rautach i różnych oficjalnych uroczystościach, lecz do swej alkowy szybko poczęła spraszać różnych dworzan. Wkrótce zyskała przez to przydomek „hojnej damy”, co jednak w żadnym razie nie miało nic wspólnego z zasobnością jej szkatuły… Król był tego jak najbardziej świadomy i przymykał na to oko. Dlaczego? To proste: miał nadzieję, że któryś z dworaków zdoła z królową spłodzić dziecko, które będzie mogło uchodzić za jego potomka – dziedzica tronu.

Tak też się stało. Pod koniec 1461 roku dwór obiegła sensacyjna wiadomość, że królowa Joanna zaszła w ciążę. W lutym 1462 roku wydała na świat córeczkę – także Joannę (to imię w odniesieniu do wielu różnych postaci w tej historii będzie się powtarzać niezliczoną liczbę razy), ponieważ w omawianym okresie panował zwyczaj, że dzieciom nadawano imiona rodziców. „Zgodnie z [przedziwnym] dworskim ceremoniałem królowa rodziła, kucając, otoczona przez widzów. Zwijała się z bólu, podtrzymywał ją jakiś szlachcic. Z jednej strony stał i przyglądał się faworyt króla Juan Pacheco; z drugiej Alfonso Carrillo, arcybiskup Toledo, z dwoma innymi dygnitarzami. Poród był ciężki […] wreszcie królowa urodziła […]”[54]. Matką chrzestną małej Joanny została księżniczka Izabela.

Kto jednak był ojcem? Dworska giełda wrzała. Henryka, w związku z trzynastoma latami impotencji w czasie pierwszego małżeństwa z Blanką Aragońską, niemal natychmiast wykluczono. Za najbardziej prawdopodobną kandydaturę uznano biseksualnego, podobno także utrzymującego stosunki z królem, Beltrána de la Cuevy – dworzanina, cieszącego się zadziwiającą przychylnością obojga monarchów, który wkrótce po narodzinach córeczki królowej otrzymał od króla – jakby w uznaniu zasług – niezwykle ceniony tytuł hrabiego Ledesmy.

Joannę, córkę królowej Joanny, bardzo szybko zaczęto nazywać „La Betráneja”, Beltránicą – córką Beltrána.

Jednak czy dziewczynka o tak niepewnym pochodzeniu mogła – zgodnie z rachubami króla – być skuteczną dziedziczką tronu?

Niekoniecznie.

Królowa Joanna ucieka przez góry

I niewiele pomogły wymuszane przez Henryka na „grandach” hołdy wierności oddawane małej dziewczynce, mające w przyszłości ułatwić jej sukcesję. To, co wydarzyło się kilka lat później, jednoznacznie wyjaśniło wszelkie związane z tym wątpliwości.

Królowa Joanna, w okresie gdy przez wiele miesięcy pozostawała z dala od króla na zamku w Alaejos[55], znów, z jednym ze swych przybocznych, zaszła w ciążę, co dla całego dworu (zwłaszcza dla coraz liczniejszych niezadowolonych z jego rządów przeciwników) stało się jednoznacznym potwierdzeniem, że mała Joanna nie jest córką monarchy i w pełni zasługuje na przezwisko „La Beltráneja”. Królowa „obszernymi sukniami i odpowiednim strojem starała się zamaskować widoczne dowody brzemienności. Z wyjątkiem jej [rozwiązłych, portugalskich] dworek, kochanka i kilku jego przyjaciół nikt w zamku nie zdawał sobie sprawy, że królowa spodziewała się dziecka”[56]. Wiedząc, że prędzej czy później będzie musiała stanąć przed obliczem króla, i nie mając pojęcia, co powinna uczynić, królowa podjęła desperacką decyzję i postanowiła zbiec z Alaejos.

Ucieczkę tę bardzo sugestywnie opisał Warren H. Carroll: „Zaplanowano, że [Joanna] wejdzie do kosza, który zostanie opuszczony na linie z okna jej komnaty w zamkowej wieży, następnie zaś uda się do twierdzy rodu Mendoza w Buitrago. Aby tam dotrzeć, należało przejechać ponad sto pięćdziesiąt kilometrów i przeprawić się przez góry Guadarrama. Mendozowie […] [opiekowali się jej córką] i Juana [czyli Joanna] miała nadzieję, że ukryje się w Buitrago do czasu rozwiązania. [Jednak] lina, do której przywiązano kosz, okazała się za krótka. W panujących ciemnościach dwórki królowej, które ją opuszczały, nie widziały ziemi i [za wcześnie] wypuściły linę z rąk. Kosz padł i uderzył o kamienie; królowa złamała nogę i pokaleczyła sobie twarz. Ludzie czekający na nią u podnóża wieży, bliscy paniki, wsadzili ją na muła i uciekli. Przerażona, krwawiąca z ran i straszliwie cierpiąca królowa nie była w stanie sprostać podróży przez górskie przełęcze. Musiała gdzieś poszukać schronienia […], [a] przewrotna ironia losu spowodowała, że zastukała do drzwi rezydencji Beltrána de la Cuevy w Cuéllar, położonej […] sześćdziesiąt kilometrów od Alaejos. Beltrán hucznie bawił się tam właśnie ze swymi przyjaciółmi. Kiedy poinformowano go, że poważnie ranna i brzemienna królowa stoi u jego drzwi i błaga o pomoc, odprawił ją ordynarnym szyderstwem i odmówił […] wstępu do swego domu”[57]. Stwierdził, że jej chude nogi nigdy tak naprawdę mu się nie podobały…

Ostatecznie półżywa i wykrwawiona Joanna jakimś cudem zdołała dotrzeć do Buitrago, ale jej sekretu nie udało się już utrzymać w tajemnicy. Kompani Beltrána (zresztą on także) bez skrupułów rozpowiedzieli wszem wobec, czego byli świadkami, co ponownie naraziło króla Henryka na kpiny i szyderstwa.

Pewność, że „La Beltráneja” to bez wątpienia „La Beltráneja” (czyli córka Beltrána), stała się dla Izabeli jeszcze jednym ważnym fundamentem. Trampoliną, od której w odpowiedniej chwili odbiła się, by sięgnąć po władzę.

31 K. Downey, Izabela. Wojownicza królowa, przeł. P. Tarczyński, W.A.B., Warszawa 2016, s. 15.

32 Tamże.

33 Konetabl – tytuł naczelnego dowódcy wojsk. Często po śmierci króla – jeśli następca nie był gotowy do objęcia tronu – konetabl pełnił funkcję regenta. Nazwa o francuskim rodowodzie.

34 K. Downey, dz. cyt., s. 19.

35 Tamże, s. 21.

36 Tamże, s. 25.

37 J. Attali, dz. cyt., s. 123.

38 Tamże.

39 K. Downey, dz. cyt., s. 65.

40 Tamże.

41 Warto przypomnieć, że w gronie apostołów był także Jakub Młodszy, zwany Jakubem Mniejszym, który również był rybakiem znad jeziora Genezareth.

42 W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, PIW, Warszawa 1985, s. 1035.

43 Legenda o podróży świętego Jakuba do Hiszpanii ma charakter apokryficzny i można ją zaliczyć do kategorii opowieści zbliżonych w charakterze do mitu o podróży brzemiennej Marii Magdaleny i Józefa z Arymatei do Francji, w okolice Marsylii. W średniowieczu przyjmowano ją jednak za pewnik.

44 Nazwa Compostela wywodzi się od campus stellae – pola gwiazdy, co nawiązuje do wiary w to, że święty Jakub miał zostać poprowadzony do Hiszpanii przez gwiazdę.

45 Rycerski zakon Kalatrawy założył w 1158 roku opat Rajmund z cysterskiego opactwa Fitero. Jego nazwa pochodzi od zamku Kalatrawa (Calatrava). Zakon był zbrojnym ramieniem cystersów, a do jego obowiązków należała walka z niewiernymi. Cechą różniącą go od innych zakonów rycerskich było to, że od swych członków nie wymagał potwierdzenia pochodzenia szlacheckiego ani rycerskiego.

46 A. Fernández de Palencia, Cronica de Enrique IV, red. Antonio Paz y Melia, Ediciones Atlas, Madrid 1975, ks. 1, rozdz. II.

47 Tamże, s. 57.

48 I. Kirstin Downey, Izabela – wojownicza królowa, tłum. P. Tarczyński, W.A.B., Warszawa 2016, s. 57.

49 Tamże.

50 Tamże, s. 58, 67, 68.

51 Tamże, s. 58.

52 Tamże, s. 63.

53 Tamże, s. 62.

54 Tamże, s. 69.

55 W rozrywanej wewnętrznymi konfliktami Kastylii królowa Joanna była w tym czasie (1468) przetrzymywana w Alaejos przez arcybiskupa Sewilli Fonsekę i sprzymierzonych z nim przeciwników Henryka.

56 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 48.

57 Tamże, s. 48–49.

Rozdział 3. Izabela. Wiara czyni cuda

Do tego jednak jeszcze trochę brakowało. Izabela bardzo powoli wyłaniała się z niebytu, na który zdawała się być skazana od momentu narodzin w Madrigal de las Torres Altas, a także później – gdy na życzenie swego przyrodniego brata, króla, przez całe osiem lat – w towarzystwie matki oraz brata Alfonsa – zamieszkiwała na zamku w równie oddalonym od świata Arévalo. „Jedynie oczami wyobraźni ujrzeć możemy drobną dziewczynkę [z tamtych lat] o złotorudych włosach i niebieskozielonych oczach, biegającą korytarzami o ścianach z rdzawej cegły i ciemnego kamienia […] – pisze najznakomitszy biograf Izabeli, Warren H. Carroll. – Biegającą dlatego, że powaga i dostojność, z których później słynęła […], nie mogła być jej cechą w wieku […] [kilku wiosen] […], ale niezwykła energia, tak charakterystyczna dla niej przez całe życie, z pewnością już wtedy się objawiała”[58].

A gdy nawet dziś ogląda się owe „ściany z rdzawej cegły” oraz strome, niedostępne mury arewalskiego zamku, skojarzenie może być jedno: to bardziej więzienie niż rezydencja. Tym bardziej musiało nim być blisko sześćset lat temu, kiedy mury tego zamczyska otaczały puste, kamieniste i nieurodzajne pola. Bo taka też była intencja Henryka: jak najdalej od życia trzymać drugą królewską rodzinę; jak najdalej od jakiejkolwiek myśli o ewentualnej sukcesji.

Wynikało to ze wspomnianej już niepewności króla, czy kiedykolwiek doczeka się potomka i czy dziecko urodzone przez drugą żonę jest faktycznie jego. Im dłużej nieudolnie władał i osłabiał Kastylię oraz León, tym więcej miał przeciwników. Sprzeciw poddanych często nie wynikał z patriotyzmu przeciwników króla, lecz z tego, że – w obliczu jego słabości – wielu zaczęło się wydawać, iż krajem może rządzić właściwie każdy. Ta ocena w kraju z jednej strony rozrywanym ambicjami „grandów”, a z drugiej – brakiem silnej królewskiej władzy nie była, niestety, zbyt odległa od prawdy.

Stało się to nader oczywiste w 1460 roku, gdy grupa możnowładców niezamierzających akceptować chwiejności, sodomii i skorumpowania króla zawiązała Ligę z Tudeli – sojusz, który miał odsunąć Henryka od władzy. Członkowie tej organizacji znaleźli cennego protektora w osobie króla Aragonii – Jana II Aragońskiego. Ten od dawna miał chrapkę, by – w obliczu słabości Henryka – zacząć odgrywać znaczną rolę w Kastylii. Dlatego w okresie, gdy „La Beltránei” nie było jeszcze na świecie, zaproponował, by Alfons – młodszy brat Izabeli – gdy tylko stanie się zdolny do ożenku, pojął za żonę jego córkę. W ten sposób mogłoby dojść do sojuszu Aragonii (połączonej z Nawarrą i Katalonią) z Kastylią i Leónem. Na Półwyspie po raz pierwszy od ośmiu stuleci powstałoby silne królestwo.

Narodziny na moście

Liga z Tudeli poparła ten pomysł. Uznano, że Jan II może jej pomóc odsunąć króla od władzy. Przeraziło to Henryka. Król, by stworzyć coś w rodzaju przeciwwagi, postanowił sprzymierzyć się z Portugalią. Jednocześnie chciał rozdzielić Izabelę i Alfonsa. Przypuszczał, że starsza Izabela już wkrótce może stać się doradczynią Alfonsa, a jego apetyt na zostanie następcą tronu mógł tylko rosnąć.

Jego plan był prosty. Izabelę wyda za mąż za niedawno owdowiałego króla Portugali Alfonsa V. Dzięki temu w Lizbonie zyska sojusznika, a brat Izabeli, Alfons, na zawsze zostanie pozbawiony jej wsparcia.

Izabeli nie pytał o zdanie. Przez moment wydawało mu się, że los mu sprzyja, bo właśnie z rąk Maurów odbito Gibraltar. W rezultacie, w kwietniu 1464 roku, a więc w wieku trzynastu lat, na tzw. Moście Arcybiskupa (Puente de Arzobispo), na trasie łączącej Madryt z Lizboną, Izabela spotkała się z trzydziestodwuletnim Alfonsem V – otyłym i niezbyt urodziwym ojcem dwojga dzieci.

Pomijając chrzest „La Beltránei”, był to pierwszy raz, gdy wyłoniła się z dotychczasowego niebytu i w całej okazałości stanęła na scenie. Już nie była anonimową rudowłosą małą dziewczynką, na której temat możemy wypowiadać tylko domysły. Powoli stawała się kobietą. „Była iście królewskiego oblicza – czytamy jej pierwszy opis z tamtych dni. – Miała bardzo długie, złocistorude włosy, które często odgarniała dłońmi, żeby nie zasłaniały jej twarzy. Szyję miała długą, pełną, zaokrągloną, jaką zwykle niewiasty mieć pragną, a dłonie wyjątkowo wdzięczne w kształcie; całe jej ciało i osoba miały w sobie tyle uroku, ile tylko kobieta mieć może. Była dosyć wysoka. […] Jej biała cera łatwo nabierała rumieńców. […] W owych czasach, w doskonałości postaci i oblicza, wytworności oraz czystości nikt jej dorównać nie zdołał. Wdzięk ruchów i piękno jej twarzy natychmiast rzucały się w oczy”[59].

Kronikarze twierdzą, że właśnie bijący z Izabeli kiełkujący majestat i wygląd pokrzyżowały plany Henryka. Alfons V, widząc księżniczkę, zamiast jej oznajmić – jak ustalono z jej przyrodnim bratem, że zostanie jej mężem – zapytał ją… czy zechce go poślubić. A to bardzo ułatwiło księżniczce zadanie. W tym momencie mogła zmienić się z pionka w kogoś, kto jest w stanie decydować o sobie i swoim losie.

– Nie wiem, królu – odrzekła. – Nie wiem – powtórzyła natychmiast, jakby nie wierzyła, na co się odważyła. – Bo na moje małżeństwo muszą wyrazić zgodę „grandowie” Kastylii. Bez ich aprobaty niczego nie mogę zdecydować…

Co jej podszepnęło taką odpowiedź? Czy trzynastoletnia dziewczynka była w stanie sama znaleźć słowa tak przebiegłe, tak salomonowe? Czy ktoś stał za tą krótką, lecz jakże dobitną frazą, która tak dobrze korespondowała z tym, co w jej duszy grało? Tego nigdy się nie dowiemy. Była to jednak odpowiedź znakomita. Nikogo nie urażała, nie obrażała, niczego też nie przesądzała, a jej pozostawiała wolną rękę. Pozwalała też zyskać sojuszników w grze o samą siebie.

W tym momencie narodziła się po raz drugi.

Sojusznicy – jeszcze jeden fundament

Co mogło zadecydować o takiej przytomności umysłu w tak istotnym momencie u ledwie nastolatki? Na pewno jakiś wpływ na to miało najbliższe otoczenie Izabeli. Choć kształtowane wokół niej przez Henryka środowisko było jej, w najlepszym razie, nieprzychylne, w bezpośredniej bliskości miała kilka osób, dla których była wszystkim. I to ich obecność w dużej mierze ukształtowała jej osobowość.

W ich gronie, niestety, brakowało Izabeli Portugalskiej – matki Izabeli, która w Arévalo coraz bardziej popadała w depresję i szaleństwo. Obecna była za to jej babka, Izabela z Barcelos – Portugalka pochodząca ze znakomitego luzytańskiego rodu Braganzów. „Była kobietą inteligentną i kompetentną, a życiowe doświadczenie pomogło jej ukształtować światopogląd wnuczki i przygotować do rządzenia”[60] jeszcze na długo, zanim były na to jakiekolwiek szanse. „Kronikarz Diego de Valera pisze, że była »wybitną niewiastą o wielkiej mądrości«, a także »wielką podporą i pociechą dla swej córki«”[61]. Jednym z braci jej męża był słynny Henryk Żeglarz – jeden z twórców morskiej potęgi Portugalii i „morskiej akademii” z Sagres. Jego daleka obecność w rodzinie Izabeli miała wpływ na to, w jaki sposób księżniczka postrzegała sprawy morza.

Ważną rolę w kształtowaniu charakteru Izabeli odegrali również Clara Alvarnáez i wspominany już jej mąż, Gonzalo Chacón. Clara i Gonzalo byli parą guwernerów, na których spoczywał obowiązek kształcenia Izabeli. Chacón był blisko związany z rodziną Izabeli, ponieważ przyjaźnił się jeszcze z królem Janem II, który uczynił Gonzala odpowiedzialnym za edukację Izabeli. Chacón pełnił też funkcję majordomusa matki Izabeli, a jeszcze wcześniej Alvara de Luny (o którym wspomnimy jeszcze za chwilę), co oznaczało, że podobnie jak matka i babka księżniczki, miał spore doświadczenie w zarządzaniu królestwem.

Chacón wpajał Izabeli przekonanie, że mimo iż na co dzień ma ona kontakt z korupcją i zepsuciem dworu króla Henryka, istnieje jeszcze inny świat – świat prawa i żelaznych, nieprzekraczalnych zasad. – I to jest, księżniczko, twój świat – powtarzał jej przy każdej nadarzającej się okazji. A ona, z czasem, słowa te zaczęła uważać za swoje.

Jeszcze jedną ważną osobą w otoczeniu Izabeli była o dziesięć lat starsza od niej Beatríz Bobadilla – córka Pedra de Bobadilli, zarządcy zamku w Arévalo. Gdy tylko Izabela trafiła tam z Madrigal de las Altas Torres, obie dziewczynki zaprzyjaźniły się i szybko stały się swoimi powierniczkami. Beatríz – „urodziwa, elokwentna, wybitnie inteligentna”[62] – w tym niełatwym okresie życia Izabeli stała się dla niej kimś w rodzaju starszej siostry. „Była błyskotliwą sojuszniczką i strategiem, z wyjątkowym talentem do zjednywania sobie […] stronników”[63] – pisze Kirstin Downey. Można przypuszczać, że – obok Gonzala Chacóna – to właśnie ona w największym stopniu przyczyniła się do pierwszego sukcesu Izabeli: do jej sprytnej i wyważonej odmowy na Moście Arcybiskupa.

Bunt „grandów” i petycja z Burgos

Wspomniane słowa zaczęły zataczać coraz szersze kręgi, przyczyniając się do niemałego fermentu. Niezadowoleni z rządów Henryka możnowładcy uświadomili sobie, że mogą mieć wpływ na Izabelę (która w rozmowie z Alfonsem V przyznała, że tak jest) i postanowili to wykorzystać.

Najbardziej skory do tego okazał się Pacheco – markiz Villeny, wpływowy dworzanin i szara eminencja na królewskim dworze, do tej pory bardzo blisko związany z Henrykiem. (Określenie to wymaga rozwinięcia, bo… nie chodziło tylko o powiązania polityczne).

Pacheco był giermkiem Alvara de Luny, który nie tylko zaaranżował – jak pamiętamy – drugie małżeństwo Jana II z matką Izabeli, lecz także (o czym do tej pory nie było mowy), odkąd Jan II ukończył sześć lat i stracił ojca Henryka III, uwiódł go i sypiał z nim w jednym łóżku! Pacheco, widząc, w jaki sposób jego pan uzależnił od siebie króla, po śmierci Alvara to samo postanowił uczynić z Henrykiem. Z uwagi na jego homoseksualne skłonności w pełni mu się udało i obok Beltrána de la Cuevy szybko stał się trzecią, a może nawet drugą osobą w królestwie. Jednak gdy zorientował się, że – z powodu nieudolności rządów – gwiazda Henryka zaczyna gwałtownie przygasać, począł zastanawiać się, czy tego samego tricku nie mógłby zastosować w stosunku do Alfonsa, brata Izabeli, w razie zakwestionowania pochodzenia „La Beltránei” najbardziej prawdopodobnego następcy tronu.

Stąd tak skwapliwe podchwycenie przez niego słów księżniczki i tak gwałtowna zmiana politycznej afiliacji. Odtąd Henryk – dotychczasowy dobroczyńca i kochanek – stał się zaciekłym wrogiem Villeny, a sojusznikami w drodze do przejęcia władzy – i zostania przynajmniej regentem – byli Izabela i jej młodszy brat Alfons.

16 marca 1464 roku Villena doprowadził do zawarcia sojuszu mającego służyć „ochronie” księżniczki i jej brata. Jego członkami zostali arcybiskup Carrillo i brat Villeny – Pedro Girón, ten sam, który swego czasu dobierał się do matki Izabeli po śmierci Jana II, co doprowadziło do pogłębienia się jej depresji. Niedługo potem do spiskowców dołączyli admirał Fadrique, właściciele wielkich latyfundiów, hrabiowie Benavente, Plasencia i Alba, a także kilku innych znaczących „grandów”. Jak pisze Warren Carroll: „Była to poszerzona o kolejnych członków Liga z Tudeli, odtąd nazywana [po prostu] […] Ligą”[64].

Po trzech nieudanych próbach zabójstwa Henryka oponentom króla nie pozostało nic innego, jak jawnie wystąpić przeciwko jego władzy. 28 września 1464 roku wydali petycję z Burgos – dokument, w którym zarzucali królowi, że jest tym, co sieje zgorszenie i wiedzie królestwo ku upadkowi. W petycji głoszono również, że „La Beltráneja” jest dzieckiem z nieprawego łoża, przez co król powinien oficjalnie uznać, iż dziedzicami tronu Kastylii są w pierwszej kolejności książę Alfons, a w drugiej – Izabela. „Było to – jak pisze Warren H. Carroll – jednoznaczne z wypowiedzeniem wojny”[65].

Zdarzenia te wkrótce znalazły ciąg dalszy. 4 czerwca następnego roku kierowani przez Pacheca spiskowcy wzięli udział w symbolicznej detronizacji Henryka. Pod murami Ávili Villena, Carrillo i inni najważniejsi „grandowie” przygotowali dość przerażającą ceremonię. Najpierw na platformie, na której zwykle transportuje się skazańców na miejsce kaźni, przywieziono symboliczne wyobrażenie Henryka – drewnianą kukłę z mieczem u pasa i koroną na głowie. Następnie umieszczono ją na wysokim drewnianym podeście, żeby była lepiej widoczna, po czym „Carrillo zdjął z jej głowy koronę. Hrabia Plasencia odebrał jej miecz. [Zaraz potem] kukle wymierzono [niezliczone] kuksańce i kopniaki, i […] przy wtórze okrzyków: »Precz z sodomitą!« […] zrzucono z podium. Przyprowadzono księcia Alfonsa. Carrillo włożył mu na głowę koronę. Zagrała orkiestra. Wynajęci klakierzy podnieśli wrzawę”[66]. Aktorom tego wydarzenia oraz obserwującej je gawiedzi przez moment wydawało się, że król Henryk rzeczywiście utracił władzę.

Było to jednak tylko złudzenie. Inscenizacja spod murów Ávili wywarła odwrotny skutek do zamierzonego. Zamiast zmniejszyć poparcie dla Henryka, niespodziewanie je wzmocniła. Ludzie zaczęli lgnąć do poniżonego władcy. Słaby, ale zawsze król – tak myślało wielu. Co więcej – jak wtedy o nim mawiano – był to przecież potomek dwudziestu czterech pokoleń krzyżowców. W rezultacie wokół Henryka zgromadziło się co najmniej stutysięczne pospolite ruszenie. W konfrontacji z taką siłą spiskowcy nie mieli najmniejszych szans.

Villena zaczął się zastanawiać, czy nie powinien dokonać kolejnej wolty i znów zbratać się z Henrykiem. Wtedy niespodziewanie przyszedł mu do głowy nowy, diaboliczny plan. Nie na darmo nazwano go później „hiszpańskim Machiavellim”.

Nawiązał negocjacje z królem. Przekonał go, że w rzeczywistości go popiera i przybywa doń jako sojusznik. Henryk – będący z natury nieprzepadającym za walką pacyfistą – przyjął to za dobrą monetę. (Negocjował, swoim zwyczajem, w mauretańskim turbanie na głowie). Słuchał, co Villena ma do powiedzenia.

A ten wtedy mu rzekł:

– Ja, co prawda, królu jestem po twojej stronie, ale mój brat, Pedro de Girón, nadal popiera Alfonsa i jego uważa już za prawowitego władcę. Co gorsza – zmierza tu ze swoim wojskiem…

– Czy widzisz jakieś rozwiązanie tej sytuacji? – król zdawał się być zaniepokojony.

Villena przez chwilę udał zadumę, a potem powiedział:

– Owszem, chyba wiem, co można by zrobić…

– Co?

– Może mógłbyś, królu, wydać za Pedra za mąż księżniczkę Izabelę? To na pewno skłoniłoby go do zmiany planów.

Modlitwa, modlitwa

Henryk długo się nie zastanawiał. Pomysł Villeny prawie natychmiast uznał za swój. Wszak rozwiązywał on dwie ważne kwestie. Po pierwsze – co najmniej na jakiś czas zażegnywał wewnętrzny konflikt toczący królestwo; po drugie – odsuwał od Alfonsa Izabelę, co ostatniego znacznie osłabiało.

Villena i Girón musieli przygotowywać się do realizacji tego planu już od pewnego czasu, bo w ciągu zaledwie kilku dni uzyskali dyspensę papieża Pawła II, zezwalającą mnichowi (którym był Girón) na zawarcie małżeństwa. Aż dziw bierze, że Ojcu Świętemu – jednemu z mniej skorumpowanych zwierzchników Kościoła tamtej epoki – nie zadrżała ręka podczas podpisywania dokumentu. Przecież potencjalnych małżonków dzieliła znaczna różnica wieku, prawie 30 lat, a Girón miał opinię rzezimieszka i hulaki, o czym w Watykanie nie mogli nie wiedzieć! W rezultacie brat Villeny na królewskim dworze miał pojawić się za nieco ponad miesiąc, a do ślubu mogło dojść zaraz potem.

Izabela, gdy tylko się o tym dowiedziała, wpadła w rozpacz. Jeśli nawet małżeństwo z Alfonsem Portugalskim lub z którymś z angielskich książąt (do czego przez pewien czas także trwały przymiarki) mogłaby znieść, to związek z Girónem – lubieżnikiem, awanturnikiem i człowiekiem, który napastował jej matkę – było czymś niewyobrażalnym. Poczuła, że znalazła się w matni, w pułapce, w ślepym zaułku. Jej samotność – to, że nie żył jej ojciec, a matka była chora i sama potrzebowała pomocy – stała się jeszcze bardziej dotkliwa i dojmująca. Cóż Chacón, cóż Beatríz, cóż jej babka, kiedy teraz całkowicie sama stała twarzą w twarz ze swoim losem i osamotniona musiała podjąć decyzję, która miała zadecydować dosłownie o wszystkim: o jej dalszym życiu, a także – to przeświadczenie stawało się dla niej coraz wyraźniejsze – o losie Kastylii.

Tym razem nie mogła zrobić takiego uniku jak w czasie rozmowy z królem Portugalii. Nie mogła zasłonić się opinią możnowładców. Bo Pacheco, hrabia Villeny, był właśnie przywódcą „grandów” i możnych, a to, co na nią spadało, było jego – ich – decyzją.

W tej okropnej chwili Izabela odwołała się do modlitwy. Całkowicie się jej oddała.

Już przedtem była blisko Boga, co przede wszystkim wynikało z jej osierocenia i osamotnienia. Tym razem modliła się jednak i rozmawiała z Bogiem z taką intensywnością jak nigdy przedtem. „Cały dzień i noc spędziła na klęczkach zatopiona w modlitwie – czytamy. – We właściwy dla siebie sposób odmawiała ją nieustannie, żarliwie, z bezpośrednią prostotą. Istniały dwie drogi rozwiązania jej dylematu: obie całkowicie zależne od Jego woli”[67].

„Spraw, aby umarł on albo ja… Spraw, aby umarł on albo ja”[68].

„Izabela schroniła się w modlitwach jak kobieta postawiona w obliczu niesprawiedliwego sędziego”[69].

Co wtedy zadeklarowała Bogu? Do czego się zobowiązała? Co solennie obiecała?

Girón tymczasem był coraz bliżej. 13 kwietnia 1466 roku zawitał na czele swych wojsk do zamku El Barrueco koło Jaén. Jak zapisano w kronikach, doszło wtedy do niecodziennego zjawiska, które później zinterpretowano jako omen: „W porze nieszporów – czytamy – na niebie pojawiła się istna chmura bocianów; leciały w kierunku zamku. Bociany zwykle nie latają w stadach, tym razem jednak tak było. Przesłoniły słońce, okrążyły wieżę, łopocząc ogromnymi skrzydłami, a ich dziwne wołanie, budzącym lęk dźwiękiem rozdarło ciszę zmierzchu. Nikt nigdy nie widział czegoś podobnego”[70].

Niechciany oblubieniec wkroczył w góry Sierra Morena i dotarł do słynnej Abra Despeñaperros – do Przełęczy Pogromu Niewiernych Psów (kimże innym był Pedro de Girón? – z przekąsem zapytuje Warren Carroll), a następnie w pośpiechu zagłębił się w postrzępione, skalne urwiska Sierry de la Virgen – Gór Błogosławionej Dziewicy. (Co za sekwencja nazw!). Tam zatrzymał się na popas w miasteczku Villarrubia de los Ojos, co można tłumaczyć jako Miasto Dziewczyny o Jasnych Oczach. (A więc znowu! Wszak Izabela była rubia, blondynką, na dodatek miała, jak na Kastylijkę, bardzo jasne oczy). I wtedy okazało się, że Girón ledwie trzyma się w siodle. Niewiele czasu minęło, a ledwo powłóczył nogami.

Księżniczka dalej się modliła. „Spraw, aby umarł on albo ja… Spraw…”.

Girón słaniał się i gorączkował. Z trudem przełknął łyk wody, nie zjadł już kolacji. „Spraw, aby umarł on albo ja…”. Kaszlał, bolało go gardło, które parzyło jak rozpalone żelazo. Pluł ropą i krwią. Zaczął się krztusić. „Spraw… Spraw...”. Z coraz większym trudem oddychał – najpewniej miał zapalenie płuc. Nie było mowy, by jego oddział na następny dzień mógł kontynuować podróż. (Daleko, za górami, żarliwa modlitwa wciąż trwała). Trzeciego dnia od przybycia do Villarrubia de los Ojos Pedro de Girón zmarł.

Jak do tego doszło?

Czy był to skutek modlitw księżniczki?

A może był to czysty, najczystszy przypadek – zbieg okoliczności?

Czy była to jedna z tych nagłych, niczym niezapowiedzianych śmierci, tak charakterystycznych dla tej epoki, o których wspominałem we wstępie?

Czy Pedrowi de Girónowi ktoś w odpowiedniej chwili podał truciznę? Wszak Beatríz de Bobadilla, przyjaciółka Izabeli, deklarowała, że prędzej rzuci się na niego ze sztyletem, niż dopuści, by poślubił księżniczkę.

Odpowiedzi nigdy nie poznamy.

Odtąd Izabela była przekonana, że potrafi rozmawiać z Bogiem i pozostaje z nim w niepowtarzalnym sojuszu. Jej wiara stała się bardziej żarliwa. Przekuła ją w jeszcze jeden fundament, z którego wyrastała. Ten najważniejszy.

Punkt zwrotny

Tymczasem wojna domowa między zwolennikami króla Henryka i pretendującego do tronu młodocianego Alfonsa rozgorzała na nowo – sytuacja wróciła bowiem do punktu wyjścia sprzed propozycji, by Girón poślubił Izabelę. Księżniczka towarzyszyła Henrykowi, podczas gdy Alfons de iure dowodził wojskami rebeliantów, do których obozu powrócił hrabia Villeny. Groźba niechcianego zamążpójścia została co prawda od księżniczki oddalona, lecz – niespodziewanie – znalazła się ona wśród przeciwników swego młodocianego brata, z którym – co oczywiste – czuła się bardziej związana niż z Henrykiem.

Kraj pogrążał się w coraz większym chaosie. „Lała się krew, nie było szlachcica ni miasta, którzy zachowaliby neutralność”[71] – pisał Diego de Colmenares. Na drogach grasowały bandy rabusiów, rzadko kto zbierał plony z pól. Nad wieloma regionami Kastylii zawisło widmo głodu. Coś takiego nie mogło trwać w nieskończoność. Stawało się coraz bardziej oczywiste, że im szybciej dojdzie do rozstrzygnięcia i któraś z powaśnionych stron przeważy, tym lepiej.

Takie rozstrzygnięcie miało zapaść w bitwie pod Olmedo w sierpniu 1467 roku. Ale do niej nie doszło, bowiem – co prawda – młody Alfons bardzo sprawnie dowodził wspierającym go wojskiem, lecz Henryk był znacznie mniej skłonny do zbrojnej konfrontacji i… – jak na pacyfistę przystało – zbiegł z pola bitwy. Wtedy, w proteście przeciwko tchórzostwu króla, przed buntownikami swoje bramy otworzyła dotąd wierna Henrykowi Segowia, gdzie właśnie przebywała Izabela. Po trzech latach rozłąki znów spotkała się z Alfonsem. Kiedy rodzeństwo padło sobie w objęcia, zapadła bardzo ważna decyzja: odtąd już zawsze będą trzymać się razem.

Izabela była bardzo zaniepokojona stanem, w jakim odnalazła młodszego brata. Jak na dłoni było widać, że przeszedł coś, co dziś nazwalibyśmy praniem mózgu. Wpływ, jaki mieli na niego możnowładcy, zwłaszcza Pacheco, musiał być bardziej niż przemożny. Dowodziło tego m.in. to, że w trakcie wkraczania do Segowii Alfons rozkazał wybić wszystkie zwierzęta ze znajdującej się tam menażerii Henryka. To „wstrząsające okrucieństwo Alfonsa wydaje się tak dziwne i niecodzienne, że trudno nie uznać go za […] dowód na to, jak wiele złego książę musiał doświadczyć [w okresie gdy znajdował się z dala od Izabeli]. Przemoc wobec zwierząt, jak wykazują badacze, jest […] częstą cechą wykorzystywanych seksualnie dzieci”[72].

Izabela jak najszybciej postarała się zabrać go do Arévalo, by spotkał się z przebywającą tam matką, i zorganizowała mu huczne czternaste urodziny, w czasie których pod niebiosa wychwalała jego cnoty, przepowiadając mu świetlaną przyszłość. Młody pretendent do tronu nie mógł jednak dłużej pozostać na łonie rodziny, bo w Toledo doszło do gwałtownych zamieszek na tle religijnym. Chciał je jak najszybciej spacyfikować, by nowe niepokoje nie nałożyły się na niesnaski polityczne. Wtedy bowiem sytuacja w Kastylii mogłaby okazać się już niemożliwa do opanowania i prawdopodobnie doszłoby do podziału królestwa.

Izabela postanowiła, że będzie towarzyszyć bratu co najmniej do Ávili. Zanim ich oddział i orszak tam dotarły, w wiosce Cardenosa, po wieczornym posiłku, Alfons nagle zaniemógł.

„Z królem, don Alfonsem […] była jej Najjaśniejsza wysokość doña Izabela – czytamy. – Kiedy zasiedli do wieczerzy, wśród różnych potraw znalazł się także placek z pstrągiem, który król chętnie skosztował, choć zjadł go bardzo niewiele. Później zasnął bardzo głębokim snem, co bardzo rzadko mu się zdarzało. Udał się na spoczynek, nie odezwawszy się do nikogo ani słowem, i spał do tercji [dziewiątej rano], czego nigdy nie robił.

Kiedy [rano] przyszedł doń pokojowiec i dotknął go, żeby go zbudzić, spostrzegł, że nie ma w nim żadnego ciepła. Nie mógł obudzić króla, więc zaczęto głośno krzyczeć, ale i na to nie zareagował. Krzyki były tak głośne, że przyszli nawet arcybiskup Toledo [Carrillo], wielki mistrz zakonu Santiago oraz Jej wysokość księżniczka, ale im także król nie odpowiedział. Obejrzeli wszystkie jego członki, ale nie zauważono żadnego obrzęku.

Wezwany w pośpiechu lekarz kazał upuścić królowi krwi, ale nie wypłynęła. Jego wargi były spuchnięte, a usta sczerniałe, jednak nie było znać żadnych oznak zarazy. Ci, którzy wielce kochali króla […], obawiając się o jego życie, zaczęli głośno biadać, błagając Naszego Pana o życie dla Alfonsa. Jedni przysięgli, że wstąpią do zakonu, drudzy, że wyruszą w dalekie pielgrzymki, inni obiecywali jeszcze inne rzeczy. Żadne remedium jednak nie pomogło i 5 lipca 1468 roku niewinny król oddał duszę Panu […]”[73].

Warren H. Carroll skomentował to następująco: „Szemrano, że [Alfons] został otruty, ale Henryk, mimo wszystkich swoich wad, nie był typem zabójcy i z tego, co wiadomo, to samo dotyczyło jego najważniejszych zwolenników, którzy jeszcze mu pozostali. Żaden z przywódców buntowników [również] nie miał najmniejszego powodu zabijać Alfonsa; wszyscy mieli nadzieję, że będzie można go kontrolować i odpowiednio sterować jego poczynaniami. Ryba mogła być po prostu nieświeża. Alfons mógł również umrzeć w następstwie jakiejś nieznanej choroby, której ówczesna medycyna nie potrafiła jeszcze rozpoznać. Jak było naprawdę, nigdy się nie dowiemy”[74].

Izabela wpadła w rozpacz. Po blisko trzyletniej rozłące odzyskała brata, a teraz go ponownie traciła – tym razem, niestety, na zawsze. Znów poczuła się całkowicie osamotniona i bezbronna. Miała przecież dopiero 17 lat! W jednej chwili po raz kolejny z całą dotkliwością odczuła brak ojca, brak matki, która coraz głębiej zapadała się w odmęt nękającej ją choroby, brak przyrodniego brata Henryka, od którego odwróciła się plecami, gdy zwróciła się ku Alfonsowi.

Padła na kolana i zaczęła się gorączkowo modlić, ponieważ poczuła na ramionach ogromne, jeszcze do niedawna trudne do przewidzenia brzemię.

Teraz – pomijając „La Beltráneję” – to ona była następczynią tronu.

58 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 27.

59 Cronica incompleta de los Reyes Católicos (1469–1476) segun un manuscripto anonimo de la epoca, red. J. Puyol, Madrid 1934, s. 88–89.

60 K. Downey, dz. cyt., s. 51.

61 Tamże.

62 K. Downey, dz. cyt., s. 51.

63 Tamże, s. 38.

64 W.H. Carroll, dz. cyt., s. 37.

65 W.H. Carroll, dz. cyt., s. 38

66 Tamże, s. 39.

67 Tamże, s. 42.

68 A. Fernández de Palencia, dz. cyt., t. 1, s. 203–204.

69 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 42.

70 Tamże.

71 D. de Colmenares, Historia de la insigne ciudad de Segovia, Imprenta de la Tierra de Segovia, Segovia 1931, s. 276.

72 K. Downey, dz. cyt., s. 85.

73 M. Purcell, The Great Captain: Gonzalo Fernandez de Córdoba, Doubleday and Company, New York 1962, s. 37.

74 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 45.

Rozdział 4. Książę z bajki

Lecz księżniczce było niespieszno do władzy. Śmierć młodszego brata bezsprzecznie ją zaskoczyła. Oprócz smutku, ba… rozpaczy i nawrotu poczucia bezsilności, przyniosła jej prawdopodobnie także istną burzę najróżniejszych myśli. Ich napór był tak wielki, że jak tylko w Arévalo zakończyły się uroczystości pogrzebowe ku czci Alfonsa, na kilkanaście dni schroniła się w murach klasztoru Świętej Anny w Ávili. Był to bardzo ważny moment w jej życiu. Równie istotny jak chwila, gdy na Moście Arcybiskupa, nie obrażając nikogo, potrafiła odmówić swej ręki owdowiałemu królowi portugalskiemu. To właśnie wtedy do końca dobiegł proces jej przyspieszonego intelektualnego dojrzewania – jej trzecie, najważniejsze narodziny: narodziła się przyszła królowa Hiszpanii i wykrystalizowały się zręby jej propaństwowego myślenia.

Ale nie tylko. Wtedy też – najpewniej – gdy znów tak intensywnie rozmawiała z Bogiem, kiedy chciała odwrócić od siebie niebezpieczeństwo zawarcia małżeństwa z Pedrem de Girónem, po raz pierwszy pojawiła się w jej głowie myśl, że w przyszłości – jakby w rewanżu za przychylność Opatrzności – powinna doprowadzić do ostatecznego pozbycia się z Półwyspu niewiernych i wyrwać z rąk Maurów Grenadę.

Monarchini in spe

W czasie blisko dwóch tygodni spędzonych w klasztornych murach najpewniej zrozumiała, że nic już tego nie zmieni i nieuchronnie w przyszłości zasiądzie na kastylijskim tronie. W przyszłości – to było bardzo istotne stwierdzenie. Drugą nad wyraz ważną refleksją musiało być przekonanie, że mimo poczucia zagubienia, bezsilności i najpewniej również przerażenia, te odczucia (skoro los tak konsekwentnie wiedzie ją ku berłu i koronie) koniecznie musi jak najszybciej przekuć w poczucie pewności siebie i siły. Tak jak krok po kroku starała się czynić do tej pory.

Im słabsza kiedyś, tym silniejsza w przyszłości.

Im bardziej zagubiona niegdyś, tym bardziej konsekwentna nazajutrz.

Zrozumiała też, że władza może być czymś pożytecznym. Zdawała sobie bowiem sprawę z tego, że pod rządami jej przyrodniego brata Henryka Kastylia i León zmierzają ku katastrofie. Pod rządami „La Beltránei”, a de facto jej rozwiązłej matki, ta katastrofa byłaby zapewne jeszcze większa. Ona natomiast – mając przed oczami wszystkie błędy Henryka – na pewno potrafiła rządzić znacznie lepiej.

Ale jeszcze nie teraz.

Potrzebowała jeszcze trochę czasu.

Po pierwsze – żeby uspokoić sytuację w kraju i zatrzymać proces jego rozpadu. Po drugie – by wzmocnić swoją pozycję. By w przyszłości skutecznie móc wprowadzać koniecznie – niezbędne – porządki.

W tym celu należało przede wszystkim przerwać wojnę domową. Zaraz po opuszczeniu klasztoru, 20 lipca, mianowała swoim szambelanem Gonzala de Chacóna i wystosowała list do możnowładców. Ci liczyli na to, że wstąpi w buty swego zmarłego brata i będzie kontynuowała walkę przeciwko Henrykowi. Ona jednak napisała: „Teraz, kiedy spodobało się Bogu zabrać z tego świata mego brata Alfonsa, dopóki król Henryk żyje, nie przejmę władzy ani nie nazwę siebie królową, lecz uczynię wszystko, by król Henryk mógł władać swoim królestwem lepiej, niż to czynił dotąd. Henryk jest moim bratem i królem Kastylii i Leónu; Bogu nie spodobałoby się, gdybym posunęła się do tak poważnego aktu braku szacunku [który mi proponujecie]”[75].

Izabela aż nader dobrze pamiętała niedobre reakcje, jakie wywołała symboliczna koronacja jej brata pod murami Ávili. Wiedziała, że w przyszłości będzie potrzebowała sympatii i poparcia hiszpańskiego ludu, więc chciała czegoś podobnego koniecznie uniknąć. Wielu możnowładców nie kryło jednak swojego niezadowolenia z jej konsyliacyjnego stanowiska. Szczególnie głośno pomstował arcybiskup Carrillo. Z kolei hrabia Villeny znów okazał się nadzwyczaj zdolnym politycznym kameleonem. Ponownie bezbłędnie wyczuł, skąd wieje wiatr. Do tego stopnia, że wkrótce puścił w obieg plotkę, że to pod jego wpływem Izabela podjęła taką decyzję.

Już 17 sierpnia w miejscowości Castronuño z inicjatywy Izabeli podjęto rozmowy z Henrykiem. Otrzymał on obietnicę pokoju i niekwestionowania jego monarszej władzy. Były wszakże dwa warunki: po pierwsze, za swą prawowitą i jedyną następczynię miał uznać Izabelę; po drugie, miał publicznie przyznać, że jego córka Joanna, „La Beltráneja”, pochodzi z nieprawego łoża i przez to po wsze czasy traci prawo do sukcesji.

Nie były to warunki drakońskie, tym bardziej że właśnie w tamtym czasie doszło do słynnej ucieczki przez góry ciężarnej królowej Joanny. Henryk po 25 sierpnia przystał na dictum negocjatorów i zadeklarował, że zwróci się do papieża o unieważnienie swego małżeństwa z obecną królową.

„Łatwo sobie wyobrazić, z jaką odrazą do tych […] zabiegów [w Watykanie] odnosiła się Izabela”[76]. W związku z tym, że w grę wchodziła racja stanu, a ona właśnie dojrzewała w przyspieszonym tempie, była gotowa to jakoś przełknąć. Ten moment był chyba jednak dla niej także bardzo istotny. Mając w pamięci opowieści o niedościgle doskonałym księdzu Janie Prezbiterze i konfrontując je z korupcją oraz ze skrajną doczesnością papiestwa, najpewniej właśnie wtedy zaczęła w jej umyśle krystalizować się myśl, iż w przyszłości (mając na uwadze jej bliskie stosunki z Bogiem) będzie musiała zadbać o to, by stworzyć coś w rodzaju zastępczego Watykanu, który będzie istniał tak długo, aż rzymski Watykan znów ozdrowieje.

W cieniu kamiennych byków

Niedługo potem, 19 września 1468 roku, Izabela i Henryk spotkali się nad rzeką Alberche u zbiegu kamienistych wzniesień Sierra de Gredos i Sierra de Guadarrama, na leśnej polanie zwanej Toros de Guisando, która już od czasów wizygockich była miejscem ważnych politycznych wydarzeń. Jego nazwa wzięła się stąd, że w centrum polany stały cztery kamienne wyobrażenia byków, których pochodzenia i przeznaczenia w czasach Izabeli nikt dokładnie już nie znał. Wiadomo było tylko, że owe kamienne monolity pochodziły z czasów zamierzchłych, przedrzymskich, a ich niema obecność zawsze dodawała wszystkim wydarzeniom z polany celebry i niezwykłej mocy.

Tym razem było podobnie. Zarówno Henryk, jak i Izabela przybyli w otoczeniu wielotysięcznego tłumu. Izabela podróżowała na mule, co w jej przekonaniu miało nawiązywać do wjazdu Jezusa do Jerozolimy na osiołku, a Henryk – na koniu. Wydarzenie to uzgodnili negocjatorzy. Księżniczce towarzyszył biskup Carrillo, a królowi – Pacheco, który na nowo stał się jego najbliższym powiernikiem. W sposobie spotkania z góry miała być zapisana sentencja porozumienia, jakie planowano zawrzeć.

Powitanie było bardzo oficjalne – odbyło się bez opuszczania siodeł. Obecny był nuncjusz papieski Antonio de Venerlis z Leónu, który zwolnił przybyłych z wszystkich przysiąg, które mogły kolidować z tymi, które mieli za chwilę złożyć. Jaka była ich treść? Po pierwsze – Izabela i jej ludzie zadeklarowali swoje oddanie i wierność Henrykowi jako królowi; dopóki Henryk żył, dopóty miał być władcą. Po drugie – Henryk wybaczył wszystkim zebranym i ich sojusznikom bunt i sprzeciw wobec jego rządów. Po trzecie – uznał, że „La Beltráneja” nie jest jego dzieckiem i nie ma prawa do sukcesji. Po czwarte – za jedyną prawowitą pretendentkę do tronu po swojej śmierci uznał Izabelę i w związku z tym, zgodnie z kastylijską tradycją, nadał jej tytuł księżnej Asturii. Henryk wyraźnie stwierdził, że swej przyrodniej siostry w żaden sposób nie będzie zmuszał do zawarcia małżeństwa wbrew jej woli. Jednakże gdyby księżniczka chciała kogoś poślubić, on powinien pretendenta zaakceptować. Co ważne, król przyznał Izabeli także dochody z kilku miast, co przewidywał testament jej ojca, Jana II – m.in. z ciągnącej spore profity z handlu Medina del Campo, a to zasadniczo zmieniało jej sytuację finansową i wreszcie zagwarantowało dostatnią egzystencję.

Było to wielkie zwycięstwo Izabeli – „po raz pierwszy […] w swoim […] życiu […] pokonała wszelkie przeciwieństwa i trudności; odniosła zwycięstwo nad wrogami oraz wszystkimi tymi, którzy spodziewali się zyskać nad nią władzę oraz posłużyć się jej osobą dla własnych celów i korzyści”[77]. Także Henryk był zadowolony, gdyż sytuacja w kraju uległa daleko idącej normalizacji, a on nadal dzierżył berło (choć wstyd po tym, gdy przyznał, iż „La Beltráneja” nie jest jego córką, na pewno musiał go palić). Księżniczka zdawała sobie sprawę, że choć jej wiktoria jest wielka, to jednak tylko chwilowa. Wiedziała, że ten niepowtarzalny moment musi dobrze wykorzystać. Jeśli tego nie uczyni, jej wielkie zwycięstwo szybko będzie mogło przeistoczyć się w klęskę.

Dalsze zdarzenia zdawały się potwierdzać to przeświadczenie. Henryk – gdy tylko poczuł się nieco pewniej – szybko zaczął żałować ustępstw, na jakie się zgodził na rzecz księżniczki. Znów górę poczęła brać nad nim słabość charakteru, która tyle razy w jego życiu zyskiwała przewagę nad rozsądkiem. Dużą rolę zapewne odegrały „stanowcze zapewnienia królowej Joanny, że jej córka […] naprawdę jest córką króla […]. Król, zawstydzony tym, że wydziedziczył dziecko, które naprawdę kochał, a także publicznym rozgłaszaniem jego impotencji i »słabości serca«, zaczął obwiniać Izabelę o wszystkie swoje krzywdy i problemy królestwa. »W sercu króla […] nie tylko zgasła miłość, jaką [mimo wszystko] żywił do księżniczki, ale [na nowo] narodziła się do niej nienawiść« – wspominał potem jeden z naocznych świadków”[78].

W głowie króla znów zakiełkowała myśl, by jak najszybciej pozbyć się Izabeli z królestwa, wydając ją za mąż – możliwie jak najdalej od Kastylii.

Przeciąganie liny

W tym samym czasie myśli o bardzo podobnej treści zaprzątały głowę księżniczki. By w końcu przezwyciężyć samotność i osamotnienie (wszak to nie to samo), w których trwała praktycznie od swoich narodzin, postanowiła jak najszybciej wyjść za mąż. Ale nie za kogoś, kogo podsuną jej Henryk i jego myśląca tylko o sobie kamaryla, lecz za kogoś, kogo sama wybierze. Ba… wyselekcjonuje. W jej przekonaniu powinna to być osoba wyjątkowa, prawdziwy książę z bajki: przysłowiowy jeździec na białym koniu, który nie tyle odsunie ją od dworu i Korony, ile ją do niej nieodwracalnie przybliży.

Zaczęło się wielomiesięczne przeciąganie liny w tej kwestii między Izabelą a Henrykiem. Wydawało się, że w tych zmaganiach księżna Asturii niekoniecznie ma szanse na powodzenie. Co w przypadku Izabeli stawało się już regułą – im mniejsze zdawały się być jej możliwości, tym bardziej była zdecydowana postawić na swoim.

Rozgrywka była dla niej tym trudniejsza, że – wiedząc, iż akurat w tym względzie Izabela jest nadzwyczaj „twardą sztuką” – Henryk proponował jej rękę doborowym kandydatom.

Pierwszym z nich był książę Ryszard z Anglii, młodszy brat króla Edwarda IV, który gdyby został mężem Izabeli, spełniłby pojawiające się co jakiś czas na Półwyspie marzenie o tym, by Kastylię i León na trwałe związać ze sobą i sprzymierzyć z Albionem. Jak piszą o nim jego współcześni, „urodził się co prawda z jednym ramieniem wyższym od drugiego, ale poza tym nie brakowało mu zalet”. Wydawał się wymarzonym kandydatem na męża Izabeli – zwłaszcza w mniemaniu Henryka, bo gwarantował przenosiny jego przyrodniej siostry do dalekiej Anglii.

Izabela bardzo zdecydowanie oprotestowała jednak tę perspektywę. Powiedziała bratu, że nie ma zamiaru spędzać reszty życia w kraju pozbawionym słońca, w którym deszcz pada tak często, iż można się obawiać, że skóra zacznie odchodzić od kości – zwłaszcza gdy ktoś do tak zgubnej aury nie jest przyzwyczajony”[79]. Henrykowi było niezwykle trudno zbić taki argument, gdyż cały czas utrzymywał, że myśląc o zamążpójściu Izabeli, na uwadze ma tylko jej zadowolenie i szczęście. Ostatecznie ustąpił, co dla Izabeli okazało się nadzwyczaj szczęśliwym zrządzeniem losu, bo choć Ryszard ostatecznie zasiadł na angielskim tronie jako Ryszard III, zginął w czasie brutalnej wojny domowej, gdy walczył z uzurpatorem Henrykiem VII Tudorem, i przeszedł do historii jako wyjątkowo okrutny król.

Pojawił się jednak następny kandydat – Karol Walezy, książę Berry, młodszy brat francuskiego monarchy, Ludwika XI. Mariaż taki pod względem politycznym byłby bardzo pożądany dla Kastylii, bo położyłby kres wojnom, które od niepamiętnych czasów, ze zmiennym szczęściem, toczyła ona z Francją. Gdy tylko Izabela usłyszała, że Karol jest „miękki, zniewieściały, ma chude nogi i na wpół ślepe oczy”[80], szybko odrzuciła tę kandydaturę. Cechy Karola za bardzo kojarzyły się jej z tak bardzo drażniącymi ją u Henryka niezdecydowaniem i zniewieścieniem.

Trzecim pretendentem do ręki Izabeli był znany nam już z Mostu Arcybiskupa król Portugalii – jej daleki kuzyn, Alfons V. W związku z tym, że słowa, które w rozmowie z nim księżniczka wypowiedziała w czasie ich pierwszego spotkania, nie były kategoryczną odmową, lecz pozostawiały pewien cień nadziei, kandydatura ta tak naprawdę nigdy nie zniknęła ze stołu negocjacji i wielokrotnie powracała. Była ona szczególnie bliska Henrykowi, który „wciąż bił się z myślami w kwestii małej Joanny […] [i] powziął plan – siedemnastoletnia Izabela miała poślubić nadętego, brzuchatego i ponaddwukrotnie starszego od niej portugalskiego monarchę, a Joanna jego syna, dziedzica portugalskiego tronu, księcia Jana. To oznaczało, że dzieci Joanny niemal z pewnością zasiadłyby na tronach obu państw, podczas gdy Izabela wylądowałaby na obrzeżach historii jako druga żona mężczyzny, którego uważała za »wstrętnego«”[81].

Izabeli trudno było bronić się w nieskończoność przed tą kandydaturą. W dyskusjach z Henrykiem na ten temat brakowało jej argumentów, bo w mniemaniu jej współczesnych perspektywa zacieśnienia przyjaźni z sąsiednią Portugalią była motywem całkowicie wystarczającym. W pewnej chwili obaj monarchowie – Henryk i Alfons – zawarli porozumienie, co było jawnym pogwałceniem przysięgi złożonej w Toros de Guisando, zgodnie z którą Henryk nie miał wydawać Izabeli za mąż wbrew jej woli. Na początku lipca 1469 roku Alfons miał przybyć do Kastylii, po czym w ciągu dwóch miesięcy miało dojść do jego zaślubin z Izabelą. W porozumieniu przewidziano, że jeśli księżniczka i jej poplecznicy będą się temu sprzeciwiać, zostaną wyjęci spod prawa. Przygotowano też awaryjny wariant planu: gdyby Izabela dalej protestowała, Alfons miał pojąć za żonę Joannę – „La Beltráneję”, po czym wespół z Henrykiem wypowiedzieć wojnę Izabeli i jej sojusznikom…

Sytuacja stawała się dla Izabeli coraz bardziej niebezpieczna. Grunt pod jej nogami zaczynał się palić. Czyżby perspektywa objęcia rządów w Kastylii i zrobienia porządków w kraju miała okazać się tylko iluzją? Czy za kilkanaście tygodni miała bezpowrotnie zniknąć? Czyżby jej pokojowy tryumf z Toros de Guisando miał zmienić się w sromotną klęskę?

Jedyne, co jej pozostawało, to by Alfonsowi V przeciwstawić innego kandydata – miłego jej sercu, a jednocześnie korzystnego dla Kastylii. Takiego, który dawałby królestwu więcej niż sojusz z Portugalią.

Czy ktoś taki istniał?

W przekonaniu Izabeli – jak najbardziej. I to właśnie w nim upatrywała swego wybawcy: księcia na przysłowiowym białym rumaku.

Kto miałby nim być?

Na imię miał Ferdynand i pochodził z Aragonii. Co więcej, był synem króla Jana II Aragońskiego i jej kuzynem drugiego stopnia. Jak by tego było mało, i ona, i on, jeszcze jako dzieci, zostali sobie przyobiecani jako przyszli mąż i żona. Teraz należało tylko powrócić do tego pomysłu i – na przekór Henrykowi i Alfonsowi – jak najszybciej go zrealizować.

Czas naglił.

Aragoński sojusznik

W zamyśle, by przed grożącymi jej niebezpieczeństwami ratować się małżeństwem z Ferdynandem i następnie, opierając się na tym związku, budować pozycję sukcesorki do tronu, Izabela, na szczęście, nie była osamotniona. Jej wielkim sojusznikiem w tej sprawie był ojciec Ferdynanda, król Aragonii, Jan II Aragoński, który z uwagi na gwałtowność charakteru oraz zdecydowanie graniczące często z okrucieństwem przez wielu był nazywany Janem bez Czci. W Kastylii miał liczne interesy i posiadłości, a z krainą tą od dawna wiązał wiele aspiracji. Pomysł, by trwale zwrócić ku sobie i związać Kastylię i Aragonię (a więc także Walencję i Katalonię), od dawna zaprzątał mu głowę – do tego stopnia, że pisano o nim, iż „wolał snuć intrygi w Kastylii, chcąc obrócić tamtejszą politykę na własną korzyść, niż zadbać o pokój i dobrobyt we własnym kraju”[82]. Władać lub współrządzić Kastylią – była to dlań jedna z idei całkowicie oczywistych: oba królestwa niewiele (oprócz gór!) dzieliło, bardzo wiele natomiast zdawało się łączyć – m.in. dziedzictwo wspólnych walk przeciwko Maurom, córka Blanka oddana królowi Henrykowi za żonę, jak również świadomość, że gdyby doszło do ich połączenia, na Półwyspie nowej potędze nikt skutecznie nie mógłby się sprzeciwić. Może wtedy realna stałaby się nawet ostateczna rozprawa z tkwiącym w cielsku Półwyspu niczym głęboko wbity oszczep emiratem Al-Andalus? Nie było nic innego, o czym Jan II Aragoński marzyłby bardziej! Móc choć przez chwilę, choć przez kilka miesięcy rozkoszować się obfitością i ciepłem ogrodów Alhambry! Ach! Nad taką perspektywą król niejednokrotnie się rozmarzał.

Niewiele jednak wskazywało, by realizacja tego snu mogła się kiedykolwiek ziścić, choć – teoretycznie – tak niewiele brakowało. Król był już bowiem stary, wręcz sędziwy – gdy te myśli poczęły go nachodzić ze zdwojoną siłą, miał już przeszło siedemdziesiąt lat. Poza tym od wielu lat był praktycznie niewidomy – katarakta coraz bardziej przesłaniała mu świat i przyszłość. Nadto dziedzicem tronu Kastylii przez długi czas był młodociany Alfons, on natomiast miał jedynie syna, nie córkę. Nie było więc realnej perspektywy, by dzieci te móc kiedykolwiek związać węzłem małżeńskim, co otwierałoby drogę ku tak miłej jego sercu unii Kastylii i Aragonii.

Sytuacja diametralnie zmieniła się po śmierci Alfonsa. (Byli i tacy, którzy sądzili, że Jan II Aragoński z tą niespodziewaną śmiercią mógł mieć coś wspólnego). A że zbiegła się ona w czasie z udanym (choć nadzwyczaj bolesnym, bo dokonanym rozżarzoną w ogniu igłą) usunięciem bielma z oczu monarchy, w aragońskiego króla nagle wstąpiło nowe życie. I od nowa odżyły jego stare nadzieje. Bo czyż dziedziczką kastylijskiego tronu nie była teraz siedemnastoletnia Izabela? Czyż nie należało uczynić wszystkiego, by skłonić ją do małżeństwa z jego szesnastoletnim synem, a jej kuzynem? Czyż perspektywa związania ze sobą Kastylii, Leónu i Aragonii nie znalazła się nagle w zasięgu ręki? Jego ręki?

Król zdawał sobie sprawę, że takie zamążpójście dla Izabeli mogło być wielce atrakcyjne. Nie musiałaby (bo informacje na ten temat dotarły do jego uszu) brać za męża obleśnego, dwukrotnie od niej starszego i dzieciatego wdowca z Portugalii, lecz swego rówieśnika. Zgrabnego. Atrakcyjnego. Nad wyraz inteligentnego. Księżniczka „miała [bowiem] świadomość, że [Ferdynand] […] choć niewielkiej postury, jest dobrze zbudowany, ma ciemne, migdałowe oczy, jasną cerę oraz gęste, kręcone brązowo-rude włosy. [Że] był bystry, stonowany, odważny. [Iż] po swoich rodzicach – niezłomnym i dalekowzrocznym królu […] oraz […] pobożnej i błyskotliwej Juanie Enriquez [jego drugiej żonie] – odziedziczył błyskotliwą inteligencję, zdolność do praktycznego działania, stałość charakteru i siłę. [Że] był szczerze oddany wierze katolickiej, często uczęszczał na msze, [a że] brakowało mu rozwiniętego poczucia moralności [?]”[83] i był znany z tego, że mimo młodego wieku tu i ówdzie ma już nieślubne dzieci? Cóż – coś za coś. Nic nie ma za darmo. Choć w oczach Izabeli akurat to – po doświadczeniach z impotencją jej brata Henryka – mogło uchodzić bardziej za zaletę niż wadę…

Toteż Jan II Aragoński poszukał w otoczeniu Izabeli wpływowego sojusznika. Jego wybór padł na arcybiskupa Carrillo. Będąc przeciwnikiem bliskich związków Kastylii z Portugalią, miał on na bieżąco informować Aragończyków, jak zaawansowane są przygotowania do ślubu Izabeli z Alfonsem V. Wziął sobie to tak dalece do serca, że podczas gdy Henryk nakazał Izabeli przybyć do Ocañy, gdzie w okresie przed przyjazdem jej portugalskiego oblubieńca do Kastylii chciał mieć ją na oku, biskup przeniósł się do Yepes – miejscowości oddalonej od Ocañy tylko o kilka kilometrów.

Mniej więcej w tym samym czasie, potajemnie, po trudnej i nielegalnej przeprawie przez wzburzony Tag, do Izabeli dotarł wysłannik króla Jana II – konetabl Nawarry, Pierres de Peralta, który przekazał jej poufną wiadomość, że król Aragonii uczyni wszystko, co w jego mocy, by umożliwić jej zawarcie małżeństwa ze swoim synem Ferdynandem, ona jednak jak najdłużej ma mnożyć (i wynajdywać wciąż nowe) przeszkody opóźniające jej ślub z Portugalczykiem.

Peralta zajął się też demontażem koalicji, którą na rzecz małżeństwa Izabeli z Alfonsem w Kastylii, na polecenie Henryka, montował Pacheco. Wątpliwości na ten temat skutecznie zasiał m.in. w głowach przedstawicieli bardzo wpływowego rodu Mendozów. To pod ich opieką ostatecznie znalazła się będąca w zaawansowanej ciąży (ze swym przybocznym) królowa Joanna. Peralta uświadomił Mendozom, że ożenek Alfonsa V z Izabelą nieuchronnie pociągnie za sobą wyjazd Joanny z „La Beltráneją” do Lizbony (gdzie ta miała poślubić Jana, jednego z synów Alfonsa). To natomiast dla Mendozów oznaczałoby, że wkrótce będą musieli pozbyć się swego koronnego politycznego atutu, którym dysponowali – Joanny. Do tego natomiast nie chcieli dopuścić. Ich entuzjazm dla ożenku Alfonsa z Izabelą znacznie zmalał, co pociągnęło za sobą wycofanie swego poparcia dla tego pomysłu kilku innych wpływowych „grandów”.

W przebraniu, przez przełęcz Bigornia

Niedługo potem rozegrała się równie zaskakująca i charakterystyczna scena jak ta, w której pod murami Ávili dokonano symbolicznej koronacji młodocianego Alfonsa na króla Kastylii i Leónu; jak ta, gdy będąca w ciąży królowa Joanna w koszu na bieliznę uciekła z zamku, w którym była przetrzymywana przez biskupa Fonsekę; czy wreszcie jak ta, gdy księżniczka Izabela spotkała się ze swym bratem Henrykiem na owianej wielowiekową tradycją potajemnych paktów i porozumień polanie w Toros de Guisando.

5 października 1469 roku ze wschodu Półwyspu, z Aragonii, na zachód w kilkudniową podróż wyrusza tajemniczy wędrowiec. Raz udaje zbłąkanego pątnika, przy innej okazji – mulnika, kiedy indziej znów czyjegoś posłańca. Swą wędrówkę podejmuje wbrew bliskim, zwłaszcza wbrew ojcu, który ostrzega go przed mogącymi czyhać w drodze niebezpieczeństwami. Przed dzikimi zwierzętami, od których aż roją się okolice, przez które zamierza podróżować; przed rozbójnikami, których na drogach i bezdrożach Kastylii jest przecież tak wielu; przed ludźmi, którzy o jego podróży mogą się dowiedzieć i którzy będą chcieli położyć jej kres, zanim on dotrze do celu.

Podróżnik ten jednak nie słucha przestróg. Jest mu bardzo pilno. Przed nim ważna misja, bardzo ważne zadanie. „Wszystko wskazuje na to – pisze Warren H. Carroll – że przez kolejne pięćdziesiąt pięć godzin nigdzie […] nie zatrzymał się na dłużej niż kilka minut. Towarzyszyło mu czterech przybocznych: bracia Ramon i Gaspar Espesowie, Guillen Sanchez i Pedro Nuñez Cabeza de Vaca […]. Przewodnikiem był Pedro de Aunon, a oprócz niego […] towarzyszył [im] także dziesięcioletni chłopiec o imieniu Juan, którego nazywano »el andarín« (»piechur«), ponieważ potrafił pokonywać duże odległości trzykrotnie szybciej niż przeciętny człowiek. […] [Nasz wędrowiec] przebrał się [zrazu] za poganiacza mułów (nie jechali konno, prawdopodobnie, aby nie zwracać na siebie uwagi). Jednocześnie o dzień albo dwa dni przed […] [nimi słynny historyk Alfonso] Palencia, kilku posłańców z Aragonii oraz ich służba, nie kryjąc się, zmierzali w kierunku granicy, aby ściągnąć na siebie uwagę przeciwników”[84].

Guttiere de Cárdenas – bratanek Gonzalo Chacóna – przebywa w tym czasie w ukryciu w Saragossie. Gdy dowiaduje się, że tajemniczy podróżnik znajduje się gdzieś w pobliżu, chce spotkać się z nim i z jego ludźmi w Bardejo, w pobliżu przygranicznej przełęczy Bigornia.

„Spotkanie […] [to] – pisze Warren – musiało zostać perfekcyjnie zsynchronizowane, ponieważ […] [wędrowiec] i jego towarzysze ani na chwilę nie zmniejszyli tempa, w jakim podróżowali. Przełęcz Bigornia od Burgo de Osma dzieli około stu kilometrów; pokonali je w nie więcej niż trzydzieści sześć godzin. Podróżowali na tyle szybko, że nikt nie miał sposobności ich obserwować ani zadać im jakichkolwiek pytań; jeżeli w okolicy przebywali wtedy jacyś przygraniczni strażnicy albo oddziały wysłane, żeby ich przechwycić, nie natknęli się na nie. Musieli jednak jeść; wieczorem 7 października zatrzymali się w tym celu w malutkiej wiosce na wyżynach Lubii, na północ od rzeki Duero. Prawdopodobnie aż do tej chwili jedli żywność, którą załadowali do juków przytroczonych do grzbietów mułów; teraz jednak zapewne zjedli kolację w wioskowej »posada« […]. [Tajemniczy wędrowiec] nadal grał rolę poganiacza mułów i [pokornie] podawał jedzenie towarzyszom. Za jedzenie i wino zapłacili prawdopodobnie pieniędzmi wziętymi z torby, w której wieźli [także] złote i srebrne monety. Kiedy skończyli jeść, wyruszyli w [dalszą] drogę […] [aż] zorientowali się, że torbę z pieniędzmi zostawili we wsi. Powrót jednak oznaczał zmarnowanie cennego czasu, a w sytuacji, gdyby ktoś znalazł pozostawione pieniądze i wieść o tym zdążyłaby się rozejść, niepotrzebnie zwiększał ryzyko, że ich podróż zakończy się tragicznie i przedwcześnie”[85].

Wtedy do akcji wkroczył „el andarín”. Wykorzystał swe nadzwyczaj sprawne oraz długie nogi i trzykrotnie szybciej niż ktokolwiek inny dobiegł do wioski. Odnalazł w niej nietkniętą torbę ze srebrem i złotem. Następnie równie szybko dołączył do swoich towarzyszy, którzy cały czas posuwali się na zachód. Prawdopodobnie w ten prosty, ale niepowtarzalny sposób uratował i wędrowca, i misję, z którą ten udawał się na zachód, a także całą historię, która bez tego wyglądałaby całkiem inaczej…

8 października 1469 roku wędrowiec wraz ze swymi towarzyszami dotarli do Burgo de Osma – już po kastylijskiej stronie. Było mocno po zmroku i bardzo zimno jak na tę porę roku. Kompani wędrowca ze zmęczenia padli na ziemię pod murami niczym martwi i zasnęli snem sprawiedliwych. Wędrowiec natomiast, zanim zakołatał do bramy, począł rozglądać się po okolicy, bo miano tu na niego oczekiwać. Naprzeciw miał mu wyjechać Pedro de Manrique, hrabia Treviño. Powinien być już tu także Alfonso Palencia, który co prawda w innym miejscu niż on przekroczył granicę, ale także mniej więcej o tym czasie miał stanąć w Burgo de Osma.

Oprócz ciemności nic jednak nie dostrzegł. Zawołał więc na wartowników stojących na murach. „Ci – pisze Warren Carroll – w pewnej chwili ujrzeli jakiegoś obcego w stroju poganiacza mułów, który o pierwszej nad ranem krzyczał, żeby go wpuścić”[86]. Byli zdumieni. Nie pamiętali, by coś takiego zdarzyło się, odkąd na zamku tym pełnili służbę. „Jeden […] [z nich] cisnął w niego z blanków wielkim kamieniem. Głaz z potężnym hukiem grzmotnął o ziemię niebezpiecznie blisko nierozważnego […] [śmiałka]. Hałas obudził [jednak] Palencię [który od kilku godzin był już na zamku]. Na wpółubrany pospieszył do bramy i natychmiast […] poznał, że poganiacz mułów to nie żaden poganiacz, lecz… książę Ferdynand!”[87].

Dlaczego właśnie on?

Dlaczego akurat w tym miejscu?

75 Libro de las dones anonimowego autora, kapelana Adriana z Utrechtu, [w:] V. Rodriguez Valencia, Isabel la Catolica en la Opinion de Españoles y Extranjeros, Valladolid 1970, t. 1, s. 314.

76 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 49.

77 Tamże, s. 51.

78 K. Downey, dz. cyt., s. 102.

79 A. Fernández de Palencia, dz. cyt., t. 1, s. 124.

80 K. Downey, dz. cyt., s. 104.

81 Tamże, s. 130.

82 Tamże.

83 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 56–57.

84 Tamże, s. 67.

85 Tamże, s. 68.

86 Tamże, s. 69.

87 Tamże.

Część II: On i ona

Rozdział 5. Zerwane łańcuchy

Dlatego właśnie w tym miejscu, bo w tym czasie, kiedy Pacheco i król Henryk IV – niepomni postanowień paktu z Toros de Guisando (zgodnie z którymi, jak pamiętamy, nie wolno im było wydawać księżniczki Izabeli za mąż wbrew jej woli) – czynili przygotowania do jej ślubu z Alfonsem Portugalskim, ona – zdając sobie sprawę z powagi sytuacji – ani na chwilę nie zasypiała gruszek w popiele. Też się przygotowywała. Mimo swoich nastu lat do czegoś całkiem innego: do ślubu z Ferdynandem Aragońskim.

Ucieczka księżniczki

Tajne negocjacje na ten temat podjęła już w końcu 1468 roku, a więc wkrótce po zawarciu paktu z Toros de Guisando. Już wtedy w dokumentach, które poczęły krążyć między Izabelą a aragońskim dworem, pojawiały się stwierdzenia, że Ferdynandowi nie będzie wolno opuszczać terytorium Kastylii bez zezwolenia przyszłej żony, a przyszli małżonkowie mają zgodnie decydować o wszelkich ważnych przedsięwzięciach i obsadzie wszystkich ważniejszych stanowisk. W styczniu „lobbing” Izabeli oraz króla Jana II Aragońskiego doprowadził do tego, że coraz większa liczba kastylijskich możnowładców zaczęła opowiadać się za małżeństwem Izabeli z Ferdynandem, a nie Izabeli z Alfonsem. W ich gronie znaleźli się: prawie wszyscy Mendozowie, markiz Santillana, biskup Sigüenzy oraz Pedro Velasco – osoby, które do tej pory optowały za pomysłami Henryka i Pacheca. Teraz opuściły ich partię. Czy działo się tak tylko dzięki sile perswazji Izabeli? Niekoniecznie. Coraz więcej osób poczęło dostrzegać jej zdecydowanie i jasne kryteria, którymi się kierowała w politycznych dążeniach. Ponadto Jan II Aragoński na pewno przemawiał do nich kiesą oraz obietnicami przyszłych przywilejów. Istotne było także to, że Ferdynand w tamtym czasie był już królem Sycylii, co mogło stanowić obietnicę dalszej ekspansji w tamtym kierunku.

O intensywności zakulisowych przygotowań świadczy także fakt, że już wtedy podjęto starania o papieską dyspensę, umożliwiającą zawarcie małżeństwa Izabeli i Ferdynandowi. Ich dziadkowie ze strony ojców byli bowiem braćmi, synami ich wspólnego przodka, Jana I, co – zgodnie z wymogami prawa kanonicznego – sprawiało, że do zawarcia małżeństwa była potrzebna zgoda papieża, w tym wypadku Pawła II. Uzyskanie jej nie było jednak proste, bo Watykan w tym czasie był wrogo nastawiony do Aragonii – właśnie w związku z jej wpływami na Sycylii i na Półwyspie Apenińskim. Między innymi dlatego Paweł II zdecydowanie opowiadał się za małżeństwem Izabeli z Alfonsem Portugalskim. W sukurs księżniczce przyszedł jednak jej poplecznik – biskup Segowii, Juan Arias, który twierdził, że jest w posiadaniu dyspensy wydanej przez poprzednika Pawła II – Piusa II, podpisanej krótko przed jego śmiercią w 1464 roku. Miała ona zezwalać Ferdynandowi na poślubienie w ciągu pięciu lat osoby związanej z nim pokrewieństwem trzeciego stopnia – więc takim, jakie łączyło go z Izabelą.

Czy dokument ten był autentyczny? Najprawdopodobniej nie. Można sądzić, że dyspensę sfałszowano na potrzeby chwili, bo jeśli tak nie było, to po co starano się o nową dyspensę Pawła II? „Brak [jednak] konkretnych dowodów, kto się tego dopuścił – stwierdza Warren Carroll – ale wydaje się, że stali za tym […] Jan II i [jego emisariusz] Peralta (a być może także [biskup] Carrillo”[88]. Czy o fałszerstwie wiedziała Izabela? Zapewne nie wykluczała takiej możliwości. W tamtym czasie miała już jednak zamysł ustanowienia na swym przyszłym królewskim dworze czegoś w rodzaju „Watykanu zastępczego”, więc „wyprodukowanie” służącej dobrej sprawie dyspensy była pewnie skłonna uznać za pierwszy dokument wydany przez tę instytucję…

30 stycznia 1469 roku wysłannik króla Jana Aragońskiego do Izabeli donosił swemu władcy, że księżniczka oświadczyła mu, iż nikt oprócz Ferdynanda jej mężem nie będzie („on nim będzie i nigdy nikt inny”). 5 marca uzgodniono zarys traktatu ślubnego. Tydzień później Jan II dodał do niego ważną klauzulę: przed zawarciem małżeństwa Izabela powinna odzyskać pełnię wolności i zerwać więzi łączące ją z Henrykiem i Pacheco. To natomiast oznaczało, że będzie musiała opuścić królewski dwór najpewniej potajemnie. Mówiąc dosłownie – będzie musiała z niego uciec.

Tak więc zanim Ferdynand, w przebraniu mulnika, zaczął swą epicką podróż przez dziką, zieloną granicę z Aragonii do Kastylii, Izabela – najpierw zawierając z nim ślub na odległość, per procura – ruszyła mu naprzeciw. Podczas gdy on nieco później podróżował ze wschodu na zachód, ona uciekała przed tymi, którzy koniecznie chcieli ją nakłonić do małżeństwa z królem Portugalii, z zachodu na wschód. Po tym jak w początku maja Ocañę pod Madrytem opuścili król i jego poplecznicy, udający się na południe, do Andaluzji, ona wymknęła się stamtąd kilka dni później. Z jednej strony obawiała się tej podróży, z drugiej – nie mogła się jej doczekać. Wiedziała, że rozpoczyna się ostatni etap jej emancypacji. Że odtąd nic nie będzie już takie jak poprzednio; że nie będzie już powrotu; iż to, co robi, może doprowadzić na nowo do wybuchu wojny domowej. Jednocześnie miała świadomość, że jest to nieuniknione i absolutnie konieczne.

„To ten, to ten!”

Czy w tej krytycznej chwili znów zwracała się do Boga?

Czy prosiła Go o pomoc, o wsparcie?

Na pewno. Takie już miała bowiem nawyk i zwyczaj.

Czy do czegoś się wtedy zobowiązywała? Składała jakieś obietnice?

Zapewne tak.

Czy wśród nich pojawiła się także Grenada i chęć jej odzyskania dla Niego, dla chrześcijaństwa?

Na to pytanie można odpowiedzieć tylko… pytaniem: Jeśli nie wtedy, to kiedy indziej mogłoby do tego dojść?

Z Ocañy, pod pretekstem odwiedzin grobu swego brata Alfonsa, najpierw skierowała się do Arévalo, a potem do Madrigal de las Altas Torres, by spotkać się ze swą coraz bardziej pogrążającą się w szaleństwie matką. Następnie myślała o Segowii, lecz ostatecznie skierowała się do Ávili, a jeszcze później do Valladolid. Chciała być trudna do zlokalizowania. Wiedziała bowiem, że gdy tylko król dowie się, że zerwała się z uwięzi, na pewno będzie chciał ją ponownie osaczyć. Dlatego na każdym etapie tej peregrynacji towarzyszyły jej wierne oddziały wojska, posyłane przez popierających ją „grandów”. Miesiące przygotowań, paktowania, tajnych negocjacji i potrząsania kiesą przez Jana Aragońskiego nie poszły na marne. Siew począł dawać ziarno, posadzone drzewa – pierwsze owoce.

Zachód z wolna zaczął stawać się dla księżniczki wschodem, a dla Ferdynanda – wschód zachodem. Odkąd aragoński książę ruszył w stroju mulnika w drogę, młodzi byli coraz bliżej siebie. Scenę z Burgo de Osma z przebudzonym nocą Alfonsem Palencią na murach i zabiedzonym u bramy Ferdynandem już znamy. „[Palencia] zarządził, aby zapalić pochodnie i dąć w trąby, a następnie wyszedł przed bramę, aby ucałować dłoń Ferdynanda. Wartownicy skamienieli ze zdumienia […]. [Następnie] po uroczystym powitaniu, aby znaleźć się w bezpiecznym miejscu, wszyscy udali się nad rzekę, do obozu kawalerzystów”[89], mających odtąd stanowić świtę przybyłego. Królowi Sycylii w przebraniu było jednak spiesznie dalej, nie zamierzał zabawić ani chwili dłużej, niż było to konieczne. O trzeciej nad ranem – po ledwie dwóch godzinach – po wysłaniu listu do Saragossy do swego ojca, w którym powiadamiał go, że bezpiecznie przekroczył granicę, wskoczył na przyprowadzonego konia i w otoczeniu eskorty ruszył w drogę co sił w kopytach, wszak pędził do księżniczki. Niczym w bajce – ale to była jedynie scena jak z bajki. To jednak najprawdziwsza historia.

9 października do księżniczki, za pośrednictwem Palencii i Cárdenasa, dotarła wiadomość, że Ferdynand jest już w miejscowości Dueñas, co – jak napisał Diego de Valera – „uczyniło ją bardzo szczęśliwą”[90]. Czym mogło się to przejawiać? „Zapewne szczęście odbijało się w jej rozświetlonych niebieskozielonych oczach i uśmiechu, który wrócił na jej usta, a przede wszystkim w modlitwie – a raczej wielu modlitwach, wyrażających dziękczynienie i miłość do Boga, dzięki któremu wszystko to się urzeczywistniało”[91]. To m.in. wtedy, w jej myślach, mogły się wykluć śluby dotyczące Grenady.

Uskrzydlona perspektywą rychłego dotarcia Ferdynanda do Valladolid, napisała 12 października list do króla Henryka, w którym oficjalnie poinformowała go o zamiarze poślubienia aragońskiego księcia, a zarazem króla Sycylii. Nie wprowadzała go w szczegóły i nie przyznała, że per procura zaślubiny już się odbyły. Stwierdziła, że jej małżeństwo z Alfonsem Portugalskim najpewniej doprowadziłoby do zdominowania Kastylii przez Portugalię oraz sprzymierzoną z nią Francję, natomiast związanie Kastylii i Leónu z Aragonią stworzy najsilniejsze królestwo na Półwyspie, które będzie w stanie dyktować warunki wielu innym. Dodała, że król – starając się narzucić jej małżeństwo z portugalskim królem – podeptał postanowienia traktatu z Toros de Guisando, co było działaniem „całkowicie sprzecznym z fundamentalną podstawą sakramentu małżeńskiego”, polegającą na pełnej dobrowolności. Na zakończenie księżniczka wyraziła nadzieję, że Henryk zaakceptuje jej decyzję i uzna ją także za swoją, czym odda wielką przysługę rządzonemu przez siebie królestwu.

Dwa dni później Ferdynand dotarł do Valladolid. Do ufortyfikowanego i położonego w centrum miasta pałacu Juana de Vivero, w którym przebywała Izabela, doprowadził go Gutierre de Cárdenas. Ekscytacja wszystkich była przeogromna. Cárdenas wskazał Izabeli Ferdynanda pośród szóstki przybyłych i zawołał:

– „Ese es, ese es!” (To ten, to ten!)

„Zauważyli się i od razu – pisze Kirstin Downey – a ujrzawszy […], nie mogli oderwać od siebie wzroku. Część możnych nalegała, by Izabela zażądała od Ferdynanda ucałowania jej dłoni na znak posłuszeństwa. Odpowiedziała [jednak mając najpewniej w pamięci, że jeszcze niedawno w liście do księcia pisała: – Musisz mnie poinformować, co chcesz bym uczyniła, gdyż to właśnie muszę zrobić], że nie jest to konieczne i że są sobie równi, a być może nawet to Ferdynand – w końcu król Sycylii – przewyższa ją rangą”[92].

„Izabela zobaczyła przed sobą dobrze ułożonego młodzieńca, nieco niższego od siebie, z długimi włosami, ufryzowanymi zgodnie z najnowszą panującą w Europie modą. Zmienił swój strój podróżny i przybył »zamożnie odziany«, ponieważ zawsze starał się wyglądać elegancko. Nie był może [przesadnie] przystojny, ale [był] dziarski, muskularny i smagły, o ciemniejszej karnacji niż Izabela. Wydał się jej wspaniałym mężczyzną”[93] mimo dwojga nieślubnych dzieci, które w tak młodym wieku już miał, o czym powszechnie było wiadomo.

Temperament księcia dał zresztą natychmiast znać o sobie, bo Ferdynand bardzo szybko zaczął czule obejmować Izabelę, przed czym ta w ogóle się nie broniła. „Od pierwszej chwili mieli się ku sobie” – wspominał potem Alfonso Palencia, który był jednocześnie kronikarzem, jak i uczestnikiem tych zdarzeń. Stwierdzał, że „miłosne impulsy” młodych stały się natychmiast bardzo widoczne. I ponoć przed pójściem krok dalej miała ich powstrzymać jedynie obecność licznych przyzwoitek, czyli wszystkich zebranych – przede wszystkim arcybiskupa Toledo.

Ślub i… początek nowej wojny

Pięć dni później, 19 października 1469 roku, również w Valladolid, młodzi zastąpili papierowy ślub per procura trudniejszym do podważenia rzeczywistym ślubem. Wszystkim się spieszyło. Było wiadomo, że król Henryk lada chwila może powrócić z Andaluzji. Woleli więc nie zwlekać, by móc go skonfrontować z faktami dokonanymi.

W przededniu Ferdynand ponownie, choć tym razem już jawnie, wjechał do miasta i w domu Juana de Vivero odbyły się uroczyste zaręczyny. Odczytano też rzekomą bullę papieską, usuwającą przeszkodę do zawarcia małżeństwa, co wywołało uśmiechy na wielu twarzach i – zapewne – nie uszło uwagi Izabeli. Następnego dnia uroczystości rozpoczęły się w samo południe, co jeszcze bardziej miało podkreślić ich doniosłość. W katedrze zgromadziło się około dwóch tysięcy osób. „Później Valladolid oddało się świętowaniu. Były sztuczne ognie, tańce i uczty. Uroczystości trwały w ciągu dnia i wieczoru oraz przez cały kolejny tydzień. Tejże nocy [co w świetle impotencji króla Henryka i wynikających z tego problemów nabierało szczególnego znaczenia] małżeństwo Izabeli i Ferdynanda zostało skonsumowane”[94]. Co do tego nie pozostawiono najmniejszych wątpliwości: „Do sypialni nowożeńców, przy dźwięku trąbek, fletów i bębnów weszli świadkowie, a poplamione krwią prześcieradło okazano oczekującemu na zewnątrz tłumowi”[95]. Gdy wieść o tym obiegła miasto, mieszkańcy podnieśli małpi zgiełk i zewsząd rozległy się wiwaty na cześć nowożeńców. „Jedno […] [było] oczywiste: była między nimi seksualna chemia”[96]. Znalazło to odzwierciedlenie w przyjętym w tym dniu, typowym dla średniowiecza, symbolu ich małżeństwa: w emblemacie, w którym nowożeńcy – co rzadko się zdarzało – wymienili się pierwszymi literami swych imion. Symbolem Izabeli było w nim naręcze strzał – flechas – „[…] czyli »F« jak Ferdynand; symbolem Ferdynanda [stało się natomiast] jarzmo – yugo, gdzie »Y« oznaczało Ysabel […], [jak w Kastylii] wówczas pisano […] imię Izabeli. Te dwa symbole zostały artystycznie splecione łańcuchem oznaczającym więzy małżeńskie”[97] i ich bliskie zespolenie.

Nowożeńcy mieli szczerą nadzieję, że Henryk, wiedząc, iż nikt nie kwestionuje jego władzy, zaakceptuje ich małżeństwo. Być może tak by się stało, gdyby przeanalizował potencjalne korzyści, jakie w przyszłości mogły wyniknąć ze zbliżenia Kastylii i Leónu oraz Aragonii. I gdyby nie słuchał doradców, w tym przede wszystkim swego złego ducha – Pacheca, jak również gdyby potrafił zapomnieć, że jego pierwsza żona Blanka (przywodząca natychmiast na myśl kwestię jego impotencji) była córką Jana II Aragońskiego i przyrodnią siostrą Ferdynanda.

Henryk poczuł się jednak poniżony ucieczką księżniczki oraz jej samowolnym małżeństwem, ba… wręcz ośmieszony. W tym przekonaniu utwierdzał go Pacheco, który – uznając, że Izabela złamała pakt z Toros de Guisando – żądał, by nowożeńców albo wtrącić do więzienia, albo wygnać z kraju. Na ich miejsce do gry miała wrócić mała Joanna – „La Beltráneja”. To ona – w obliczu buntu Izabeli – miała na powrót zyskać prawo do tronu.

Pacheco wiedział, że akurat ten argument może trafić do Henryka, bo ten nigdy nie czuł się komfortowo, przyznając, że nie jest ojcem Joanny i że przez to nie ma ona prawa do kastylijskiej Korony. Tak też się stało. Jedyną odpowiedzią Henryka na list Izabeli było stwierdzenie, że zaistniałą sytuację musi omówić ze swoimi doradcami (czytaj: z Pacheco).

Rezultat tego mógł być tylko jeden. W październiku 1470 roku w Valle de Lozoya Pacheco oficjalnie ogłosił, że w związku z nieposłuszeństwem Izabeli wobec króla pakt z Toros de Guisando przestaje obowiązywać, co oznaczało przywrócenie prawa sukcesji małej Joannie. To natomiast było równoznaczne z powrotem do sytuacji, gdy część kastylijskiej szlachty opowiadała się za Alfonsem, a część – za Henrykiem, z tą różnicą, iż miejsce Alfonsa zajęli teraz Izabela i Ferdynand. Wznowienie wojny domowej było więc co najwyżej kwestią tygodni. By szalę przechylić z góry na swoją korzyść, Henryk wezwał na pomoc Francuzów, którzy mieli przegnać z Kastylii Izabelę i jej małżonka. Stawało się to tym pilniejsze, że w październiku 1470 roku Izabela urodziła córkę – małą Izabelę.

W zamian za francuską zbrojną pomoc Henryk zaoferował rękę Joanny „La Beltránei” ówczesnemu francuskiemu następcy tronu – księciu Charles’owi Guyenne’owi, temu samemu, który wcześniej miał nadzieję na poślubienie Izabeli. Ten jednak szybko utracił zainteresowanie Kastylią, gdy tylko we Francji pojawiła się możliwość poślubienia córki księcia Burgundii, co mogło dawać widoki na francuski tron. Do mariażu Francuza z „La Beltráneją” więc nie doszło, a Kastylia zdołała uniknąć francuskiego najazdu. Jednak wojny domowej uniknąć się już nie udało.

Najpierw nastąpił powrót do anarchii sprzed paktu z Toros de Guisando. Znów przestano respektować jakiekolwiek prawa. Pod pretekstem popierania albo Henryka, albo opowiadania się za tym, by Izabela – zamiast nieżyjącego Alfonsa – jak najszybciej przejęła władzę, możnowładcy na nowo zaczęli załatwiać prywatne interesy – powiększać obszary, nad którymi lokalnie panowali, lub tępić przeciwników, którzy potencjalnie mogli zagrozić ich lokalnej hegemonii. Spór między Izabelą i Henrykiem szybko przerodził się w wiele prywatnych wojen domowych. Odbijano sobie nawzajem wioski i całe miasta. Umacniano się w nich, a następnie pod naporem przeciwnika znów je opuszczano. Ludność była całkowicie zdezorientowana. Po której stronie się opowiedzieć? Kogo poprzeć? Co zrobić? Rolnicy – w obawie przed śmiercią – opuszczali swoje pola i powiększali szeregi bezdomnych w miastach lub tworzyli bandy rabusiów, grasujące na drogach. Strach było się na nie wypuszczać. Z pól nie zebrano plonów, pojawił się głód. Bito monety z coraz mniejszą zawartością kruszcu. Obserwującą to Izabelę ogarniały złość i przerażenie. Złość, ponieważ mimowolnie przyczynia się do takiego stanu rzeczy. Przerażenie, ponieważ nie wiedziała, co się stanie z krajem, jeśli król nadal będzie taki słaby (co zachęcało do anarchii), a ona jeszcze długo nie będzie mogła zasiąść na tronie…

Obraz Kastylii, który zarysował się przed jej oczami po zawarciu małżeństwa z Ferdynandem, z całą mocą jeszcze raz jej uświadomił, że nie ma wyjścia – musi zostać królową. Co prawda, od pewnego czasu była już oswojona z tą myślą (i dlatego – chcąc mieć silne wsparcie – tak uparcie dążyła do małżeństwa z synem Jana Aragońskiego), lecz teraz ujrzała tę perspektywę nie jako swoją powinność, lecz jako misję. Zdała sobie sprawę, że tylko ona jest w stanie podjąć się naprawy królestwa. Wtedy też najpewniej zaczęła przemyśliwać, co i jak powinna w przyszłości uczynić. Poczęła zdawać sobie sprawę, że będzie musiała sprawować rządy silnej, być może momentami surowej ręki. A żeby to usprawiedliwić, będzie musiała mieć odpowiedni mandat moralny. Myśl o ustanowieniu czegoś w rodzaju drugiego Watykanu musiała wtedy wręcz nieuchronnie się pojawić. Być może towarzyszył jej związany z nią inny pomysł: ostatecznego oddania Półwyspu w całkowite władanie chrześcijan.

Pomysł odbicia Grenady z rąk Maurów.

Sprytna i wytrwała

I jedno, i drugie oznaczało doskonałe wyczucie podskórnych nurtów historii – i to zarówno tych lokalnych, jak i tych bardziej uniwersalnych. W czasie gdy myśli księżniczki podążały w kierunku Watykanu i podjęcia w przyszłości ewentualnych krucjat, Pacheco zabiegał u papieża Pawła II o to, by ten wypowiedział się na temat dyspensy, którą Izabela i Ferdynand posłużyli się przed zawarciem małżeństwa. Główny faworyt i doradca króla Henryka miał nadzieję, że w ten sposób uda mu się podważyć wiarygodność Izabeli i zdoła doprowadzić do unieważnienia jej małżeństwa z aragońskim księciem. Szukanie sojusznika w Watykanie wydawało mu się absolutnie konieczne. Niechęć Pawła II do wszystkiego, co było związane z Aragonią, była bowiem tajemnicą poliszynela.

Natomiast poczynania króla Henryka, który w Segowii zwołał Kortezy, mające potępić Izabelę i skłonić ją do opuszczenia kraju, nie przyniosły rezultatu. „Grandowie” po prostu zbojkotowali Kortezy w Segowii.

Powyższe dotyczyło wyczucia nurtu lokalnego. Natomiast w szerszym planie niedługo później doszło do zmiany na papieskim tronie. Niespodziewanie zmarł Paweł II (była to jedna z tych niespodziewanych śmierci, tak charakterystycznych dla tej epoki, potrafiących z dnia na dzień zmienić bieg historii, o których wspominałem we wstępie), a na jego miejsce wybrano Florentyńczyka Francesca della Rovere – Sykstusa IV. Na dworze nowego papieża podżegający przeciwko Izabeli i Ferdynandowi Pacheco nie miał czego szukać, ponieważ jego sympatie polityczne były całkiem odmienne. Nie miał nic a nic przeciwko Aragonii. Nie znosił natomiast Francuzów, wielokrotnie zagrażających od północy jego rodzinnej Florencji. Sojusznikiem Francuzów był natomiast król Henryk. Przez to, niejako automatycznie, Sykstus IV plasował się po stronie zwolenników Ferdynanda i Izabeli. Znalazło to wyraz w tym, że kilka miesięcy po wprowadzeniu się do Watykanu – w grudniu 1471 roku – wydał własną dyspensę, zezwalającą Izabeli i Ferdynandowi na zawarcie małżeństwa, przez co Pacheco utracił swój ważny argument na rzecz przywrócenia małej Joannie prawa do sukcesji.

Jakby tego było mało, Sykstus IV wysłał na Półwysep swego przedstawiciela, Hiszpana Rodriga Borję (we Włoszech znanego jako Borgia), by ten szukał tam poparcia dla idei krucjaty przeciwko Turkom, którzy stanowili zagrożenie dla Europy i od 1453 roku pod wodzą Mehmeda II władali Konstantynopolem. Jakże bliskie było to myśleniu Izabeli o konieczności ostatecznego wyparcia Maurów z Półwyspu Iberyjskiego!

Wydaje się, że zanim Borja spotkał się z Henrykiem, odbył na wspomniany temat tajną rozmowę z księżniczką i doszło między nimi do zawarcia czegoś w rodzaju cichego politycznego porozumienia. Świadczy to o coraz większej dojrzałości Izabeli, wszak obyczajowość kardynała (znanego z zamiłowania do ostentacyjnego przepychu i rozwiązłości, która w pełni wyszła na jaw, gdy został następcą Sykstusa IV) na pewno nie mogła budzić jej sympatii. Wręcz przeciwnie, musiała stać się kolejnym przyczynkiem do ostatecznego wykrystalizowania się idei stworzenia w przyszłości alternatywy dla zepsutego i na wskroś skorumpowanego Watykanu.

Rezultatem tajnej dyplomacji było to, że gdy na początku listopada 1471 roku Borja spotkał się z Henrykiem, zaproponował, by kwestię sukcesji (Izabela czy „La Beltráneja”) rozstrzygnęła czteroosobowa komisja, w której skład mieli wchodzić: biskup Carrillo, admirał Fadrique, hrabia Mendoza i Pacheco. W związku z tym, że trzej pierwsi byli zwolennikami Izabeli, rezultat obrad komisji zdawał się być z góry przesądzony.

Dowodzi to też ogromnego samozaparcia i sprytu Izabeli. Mimo że tak bardzo zależało jej na wsparciu męża, przez większość tego czasu musiała działać sama. Ferdynand był bowiem w tym czasie wielokrotnie wzywany przez swego ojca: najpierw do Katalonii, gdzie musiał stłumić trwające blisko dziesięć lat powstanie, a następnie na północ – do Roussillon, gdzie Aragończycy walczyli z Francuzami (najpewniej podżeganymi przez Pacheca i króla Henryka). On sam bardzo nad tym ubolewał i pisał do Izabeli: „Nie wiem, dlaczego Pan nasz obdarzył mnie tak wielkim dobrem i tak niewielką możliwością radowania się nim, jako że w ciągu trzech lat […] dane mi było cię widzieć [zaledwie] przez siedem miesięcy!”[98].

Izabela ponownie dowiodła swego sprytu, gdy doniesiono jej, że króla Henryka na jakiś czas opuścił Pacheco. Postanowiła wówczas, że spotka się ze swym przyrodnim bratem twarzą w twarz. Pod koniec 1473 roku udała się w tym celu do Segowii. Ku zaskoczeniu wielu król powitał ją z „wielką miłością”[99]. Być może nie do końca wiedział, jak powinien się zachować. „Izabela całkowicie odwzajemniła jego uczucie, wybaczając mu […] wszelkie zło, jakie jej uczynił, i nawet tańczyła dla niego, on zaś śpiewał i grał na swej ukochanej mandolinie[100], co doskonale pokazuje ambiwalencję uczuć panujących między rodzeństwem. Gdy tak przyjaźnie i beztrosko spędzali czas, powiedziała: »Panie mój, przyjechałam tutaj w dwóch sprawach: po pierwsze, żeby zobaczyć się w Waszą wysokością jako ojcem, władcą oraz starszym bratem, do czego wspólnota krwi mnie zobowiązuje; po drugie, by błagać cię, żebyś, jeśli jakiś chowasz do mnie jeszcze gniew, porzucił go i, jak prosiłam cię w listach, zechciał podtrzymać to, co obiecałeś oraz zarządziłeś, kiedy przysięgą uznałeś we mnie księżniczkę oraz swą prawowitą następczynię. To bowiem spodoba się Bogu, a każde inne rozwiązanie do wielkiego zła doprowadzi, gdyż z woli bożej, wedle prawa i sprawiedliwości dziedziczenie tych królestw do mnie należy, kiedy dni Waszej wysokości, które niechaj Bóg w wiele lat pomnoży, przeminą«”[101].

Henryk nie odpowiedział jednak na te słowa. Grał na zwłokę, zasłaniał się złym samopoczuciem. Mówił, że gdy nie jest w pełni sił, nie może podjąć żadnej ważnej decyzji. Wyraźnie czekał na powrót Pacheca, żeby móc z nim się skonsultować. Księżniczkę zachęcał, by dalej dotrzymywała mu towarzystwa w Segowii. Ta, wiedząc, że chronią ją tam biskupi Carrillo i Mendoza, Andreas de Cabrera – mąż jej przyjaciółki Beatríz, a także Ferdynand, który przybył w ślad za nią, nadal wyczekiwała na królewski werdykt. Była tak zdeterminowana i zdecydowana, że w końcu musi dojść do rozstrzygnięcia, iż nie przeraził jej nawet powrót Pacheca.

Ten, gdy dowiedział się o śmiałości księżniczki, natychmiast próbował ją aresztować. Nikt jednak – widząc harmonię panującą między nią a królem – nie usłuchał tego rozkazu. Pacheco wpadł w furię i postanowił zastosować swą wypróbowaną taktykę – przeczekać. Nie mógł przeforsować swojej decyzji, więc czym prędzej wyruszył na kolejne pole bitwy – do Trujillo, skąd zamierzał usunąć skonfliktowanego z nim od wielu lat Graciana Sese. „Hiszpański Machiavelli bardzo się postarzał – pisze Warren H. Carroll. – Podupadł na zdrowiu; stracił […] wszystkie zęby […]”[102] i oślepł na jedno oko. Z tej podróży nie dane mu było już powrócić. Co prawda, zdobył Trujillo, ale następnego dnia, 4 października 1474 roku, zmarł. Przyczyną jego śmierci było najpewniej zakażenie krwi, mające swe źródło w ropniu, który utworzył mu się w gardle. Mimo kilkakrotnych interwencji chirurgicznych wciąż mu się on odnawiał, bardzo podobnie jak w przypadku jego brata, Pedra Giróna.

Sen księżniczki

Wiadomość o śmierci Pacheca zastała Izabelę w Segowii. Odebrała ją w sposób ambiwalentny. Mimo że wiedziała, iż hrabia Villeny przez większość swych dni spiskował przeciwko niej i buntował przeciwko niej króla, odczuła pewien żal, który wyraziła słowami: „Niech Pan nasz łaskawie świeci nad jego duszą”. Zaraz potem poczuła jednak ulgę, bo w jednej chwili zrozumiała, że odtąd będzie już bezpieczniejsza. Bliższa tronu? Na pewno. Wiedziała, że teraz już nic nie zdoła jej zatrzymać…

Znowu coś w duchu ślubowała? Znów w jej myślach przez moment przemknęła wciąż pozostająca w obcych rękach Grenada? – Tego nie wiemy. Jednak na pewno dużo spokojniej i głębiej poczęła sypiać. A jednej z pierwszych spokojniejszych nocy przyszło do niej przedziwne, krystalicznie wyraziste senne marzenie…

Cała okryta skrzącym się od klejnotów płaszczem siedziała na wierzchowcu siwej maści. Wokół wiwatował nieprzebrany tłum, a ona zbliżała się ku dużemu placowi. W Segowii? W Valladolid? Na jego środku znajdowało się okryte purpurową materią podwyższenie. Przed nią kroczył jeszcze jeden rumak, a siedzący w jego siodle rycerz trzymał w dłoni nagi miecz, skierowany prosto w niebo…

Co mogło to oznaczać?

88 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 61.

89 Tamże, s. 69.

90 A. Fernández de Palencia, dz. cyt., t. 1, s. 294–295.

91 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 70.

92 K. Downey, dz. cyt., s. 106, 111.

93 Tamże, s. 111–112.

94 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 72.

95 P.K. Liss, Isabel the Queen: Life and Times, Oxford Press, New York 1992, s. 79.

96 K. Downey, dz. cyt., s. 131.

97 Tamże, s. 134.

98 V. Rodriguez Valencia, dz. cyt., t. 3, s. 74.

99 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 83.

100 Enriquez del Castillo Diego, Cronica del Rey Enrique el Cuatro, Biblioteca de Autores Españoles, LXX, (Cp 164) reprint, Madrid 1953, s. 218.

101 Tamże.

102 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 85.

Rozdział 6. Tron i walka w jego obronie

„To szafot?” – pomyślała we śnie, spoglądając na purpurowe podwyższenie w oddali.

I natychmiast się przebudziła. Obudziła się pełna przerażenia.

Ale to nie był szafot – tylko całkiem coś innego, bo sen okazał się proroczy i wkrótce scena, którą w nim ujrzała, miała rozegrać się na jawie. Prorocze było jednak jej skojarzenie z szafotem, ze śmiercią, bo śmierć Pacheca w ciągu dosłownie kilku tygodni przyniosła następny pogrzeb.

Śmierć króla

Jak łatwo się domyśleć, niespodziewana śmierć głównego doradcy najbardziej dotknęła Henryka. Najpierw nie chciał dać wiary tej wiadomości, ale gdy ją potwierdzono, popadł w ogromną niemoc. Jeszcze większą niż zwykle, a niedomagał już od schyłku poprzedniego roku, od spotkania z księżniczką w Segowii. Często wymiotował krwią. Teraz doszedł do tego rodzaj depresji. Król wiedział, że „Juan Pacheco bywał zdradziecki i zaborczy, ale znali się całe życie […], [a] Henryk nie zaznał w życiu zbyt wiele miłości. Jego relacje z ojcem zawsze były burzliwe, matka zmarła nagle, zapewne otruta przez wrogów; stosunki z żonami były tragiczne i naznaczone samotnością. Juan Pacheco […] [był] dla niego najważniejszą osobą i jego śmierć odebrała […] [mu] chęć do życia. Choć trudno to zrozumieć, król chyba naprawdę [go] kochał […]”[103].

Henryk czuł się tym gorzej, bo miał świadomość, że w tym samym czasie w jego przyrodniej siostrze i, w pewnym sensie, konkurentce do tronu, wzbiera energia. Z Segowii wyjechał do Madrytu, gdzie miał nadzieję nabrać sił, ale jesienne chłody zaczęły powodować u niego nawracające zawroty głowy. Z dnia na dzień tracił siły. Jadł coraz mniej. Lekarze przypuszczali, że „w brzuchu ma jakąś chorobę” (najpewniej wrzody lub guza). „Na początku grudnia był już zbyt słaby, by […] konno […] [udać się] do swojego [ulubionego] pałacyku myśliwskiego”[104]. Rozumiał, że odchodzi, umiera. Miał czterdzieści dziewięć lat – jak na tamtą epokę niemało. Na przemian tracił i odzyskiwał przytomność. Gdy stało się jasne, że jego kres jest już tuż-tuż, a on nie mógł już powstać z łoża, wezwano do niego księdza. „Król powiedział mu, że powierza swoje sprawy w ręce kardynała Mendozy, młodego hrabiego Villeny [którym został mianowany syn niedawno zmarłego Pacheca] oraz garstki innych możnych. Polecił, by jego kosztowności oraz prywatny majątek poszedł na spłatę długów, a także by pochowano go obok matki, w opactwie Santa María de Guadalupe, miejscu sławnego cudu w […] Estremadurze, gdzie [jak wierzono] odnaleziono [słynny] posąg Matki Boskiej”[105].

Zmarł 11 grudnia 1474 roku. Istnieją sprzeczne relacje na temat ostatnich dyspozycji, które wydał na łożu śmierci. Palencia twierdzi, że w ostatniej chwili król swą następczynią ogłosił Joannę – „La Beltráneję”. Inni podają, że istniał testament, który w niewiadomych okolicznościach przepadł – być może skradziono go lub ukryto. Czy zadbali o to zwolennicy Izabeli, których w otoczeniu króla było coraz więcej i którzy chcieli, żeby niekorzystne dla niej zapisy nie ujrzały światła dziennego? Wydaje się to wielce prawdopodobne, bo księżniczka w tym czasie coraz konkretniej myślała o przejęciu władzy (widziała tego konieczność i nieuchronność). Z drugiej strony trudno przypuszczać, by król zaniedbał sprawy związane z sukcesją, zwłaszcza w obliczu wszystkiego, co wokół tej kwestii działo się w ostatnich latach.

Pogrzeb Henryka odbył się w ogromnym pośpiechu. Zgodnie z życzeniem monarcha spoczął u boku swej matki w Estremadurze. Możnowładcom było już spiesznie do Izabeli, która nadal przebywała w Segowii. Wiedzieli, że Henryk i jego panowanie to okres zamknięty. (Wielu myślało: „Na szczęście”). Nieuchronnie miało nastąpić coś nowego. Nie chcieli uronić ani chwili z nowego początku.

Średniowieczny zamach stanu?

Mimo że Izabela z „głębokim smutkiem” przyjęła wiadomość o śmierci brata, bardzo już chciała przejąć władzę. Jeszcze ciało Henryka nie ostygło, a ona – z pomocą przyjaciół: Andresa Cabrery, Gonzala Chacóna i Beatríz de Bobadilli – przejmowała zawartość królewskiego skarbca. Z góry przewidywała, że może spotkać się ze sprzeciwem. Czy znała treść zaginionego testamentu Henryka?

Wypada powtórzyć: najpewniej tak było. Inaczej trudno wytłumaczyć pośpiech w jej postępowaniu. Trudno też byłoby inaczej zrozumieć rozmach i przepych uroczystości, które zaczęły się już następnego dnia – de facto zanim ktokolwiek (oprócz księżniczki, przeradzającej się właśnie w królową, i jej ludzi) w Segowii wiedział, że król Henryk nie żyje!

Ów rozmach dowodzi ponadto, że księżniczka musiała planować to z dużym wyprzedzeniem. Po stopniowym, wieloletnim wyłanianiu się z dynastycznego niebytu w końcu – gdy nadzieja na tron z wolna poczęła się wyłaniać – zaczęła pragnąć władzy i z rozmysłem do niej dążyła. Zdała sobie sprawę, że jako władczyni będzie w stanie uczynić dużo więcej niż ktokolwiek inny aspirujący do tego zaszczytu, a jednocześnie obowiązku.

Przepych miał także pokazać, że ma siłę i nic nie zdoła jej powstrzymać, a sprawa jest przesądzona. Że jest jedynym graczem liczącym się na scenie. Ba… że wie, iż w tym, co robi, ma wsparcie Boga. Że jest stroną od dawna budowanego paktu z Opatrznością, w którym wśród wielu innych ważnych słów pojawia się także ta jakże ważna nazwa: Grenada.

13 grudnia 1474 roku w Segowii w kościele San Miguel odbyła się msza żałobna, w czasie której odśpiewano psalmy i spalono gromnice za spokój duszy zmarłego. Ku zaskoczeniu gawiedzi księżniczka pojawiła się w kościele ubrana w żałobne szaty. Uroczyście biły dzwony, atmosfera była podniosła. Choć wszystko wskazywało na to, że jest to msza żałobna, nie ogłoszono imienia zmarłego. Dopiero po mszy na plaza mayor – na placu głównym, gdzie zebrali się mieszkańcy i możni – ktoś z tłumu zakrzyknął, że to król Henryk zmarł i to za jego duszę właśnie się modlono. Dodał także, że w związku z tym, iż zmarły król nie pozostawił prawowitego dziedzica, na tron niezwłocznie wstąpi jego siostra Izabela. W zbiegowisku znaleźli się również (oczywiście całkowicie przypadkowo!) dwaj świadkowie, którzy mieli być obecni przy łożu konającego króla i publicznie zaświadczyli, że tak właśnie było – Henryk wyzionął ducha.

Reżyseria była więc doskonała. Były zaskoczenie, chwila suspensu i – szczęśliwym trafem – od razu pojawiło się rozwiązanie. Z czyjej inicjatywy Izabela miała zostać królową? Na czyje wezwanie? Tego oczywiście nie wiadomo. Albo, a jakże, wiadomo: na jej własne. Izabela znała testament Henryka albo obawiała się jego treści, więc dokonała czegoś w rodzaju autoproklamacji siebie jako królowej. Wykonała uderzenie uprzedzające. Dokonała de facto… zamachu stanu!

„Zdjęła żałobne szaty, przywdziała olśniewającą suknię zdobioną złotem i kamieniami szlachetnymi [w której nikt nigdy jeszcze jej nie widział – R.W.] i udała się do tego samego kościoła [w którym niedawno odbywała się msza żałobna], by tam [niezwłocznie] ogłosić się królową. W zdumiewająco krótkim czasie zorganizowała wspaniałe, symboliczne przejście”[106] i – w związku z jej religijnymi inklinacjami to określenie jest chyba właściwe – przeistoczenie. Nie żyje król! Niech żyje królowa! Bardziej dosłownie nie mogłoby się to dokonać! Było jasne, że musiano to planować i przygotowywać od dawna.

Po kolejnej mszy, jeszcze bardziej wzniosłej i tym razem radosnej, orszak, który uformował się właściwie z niczego (sic!), ruszył w stronę placu głównego. Znów było widać, że wszystko od dawna musiało być starannie zaplanowane. „Na przedzie zbrojni nieśli herby Izabeli oraz rodu Trastámara, do którego oprócz niej należał też [nieobecny w tamtej chwili] Ferdynand. Za nimi szedł Gutierre de Cárdenas, siostrzeniec […] Gonzalo Chacóna. Następnie jechała olśniewająca księżniczka – tym razem na śnieżnobiałym koniu, a nie na skromnym mule jak na polach Guisando. Na Plaza Mayor dotarła przy akompaniamencie muzyków grających na kotłach, trąbach i szalamajach. Przed kościołem San Miguel stało pokryte [purpurą] i brokatem podwyższenie […]”[107].

Było to podwyższenie z jej snu! To, które opacznie wzięła za szafot!

Nie poniżenie, lecz wywyższenie! Tryumf!

Bo inaczej jak we śnie, teraz dotarła do niego i na niego weszła. „Górując nad tłumem […], zwróciła się doń głośno i wyraźnie. Dwudziestotrzyletnia księżniczka [właśnie przeradzająca się w królową] zobowiązała się bronić Kościoła oraz ludu Kastylii i Leónu. Położyła na Biblii prawą dłoń i przysięgła przed Bogiem, że będzie przestrzegać kościelnych przykazań; że będzie dbać o dobro wspólne ludu, jego dobrobyt, wymierzać sprawiedliwość i chronić przywileje szlachty. Tłum również przysiągł – wierność królowej […] akceptując ją jako władczynię”[108].

„Grandowie” – jak jeden mąż – padli na kolana i bijąc głębokie pokłony, przysięgali posłuszeństwo Izabeli i nieobecnemu Ferdynandowi. W tej chwili wielu musiało zadać sobie pytanie: dlaczego księżniczka z tą ceremonią nie poczekała na przybycie swego małżonka? Czy był to przypadek? Jeszcze jeden dowód jej ogromnego pośpiechu, aby uniknąć tego, by komuś mogło przyjść do głowy, iż prawowitą dziedziczką tronu jest jednak mała Joanna? A może działo się tak celowo? Może chodziło o to, by – jak Ferdynand przybędzie – ona była już królową i by on – mimo całej miłości, jaką darzyła go Izabela – poczuł się tylko dodatkiem do królowej, a nie ważną siłą sprawczą?

Bo oto działa się rzecz niesłychana. Od czasów królowej Urraki, władającej Kastylią i Leónem w początkach XII wieku, i królowej Berengarii, rządzącej niecałe sto lat później, żadna kobieta nie władała tą krainą. Władza przez dwa stulecia, niczym pałeczka w sztafecie, bez oporu i szemrania przechodziła z rąk jednego do rąk kolejnego mężczyzny. Teraz to się właśnie zmieniało – na oczach otaczającego Izabelę tłumu. A ona, jeszcze dla podkreślenia niezwykłości tej chwili i głębokości dokonującego się przełomu, wzniosła ponad swoją głowę i zademonstrowała swoją córeczkę Izabelę. Dawała wprost do zrozumienia: dokonująca się teraz odmiana będzie trwała także w przyszłości, bo oto mała księżniczka będzie jej następczynią!

Wtedy „zbrojni zaczęli wykrzykiwać »Kastylia, Kastylia, Kastylia, dla możnej i potężnej księżniczki, królowej i pani, naszej królowej doñi Izabeli oraz możnego i wielce potężnego króla doña Ferdynanda, jej prawowitego małżonka«! Tłum zaczął radować się i wiwatować, »wszyscy starali się zrobić możliwie jak najwięcej hałasu« – [po latach] napisał potomek człowieka, który owego dnia znajdował się w tłumie”[109].

„Królowa i jej orszak weszli do kościoła, [a] tłum podążył za nimi. [Królowa] przed głównym ołtarzem padła na kolana, a następnie na twarz, na znak podporządkowania się Bogu. Kiedy powstała, złożyła na ołtarzu ofiarę, swój królewski naszyjnik. Zachowywała się tak, jakby jej władza pochodziła z boskiego nadania, ale »de facto« dokonała zamachu stanu. Król Henryk wahał się w kwestii następcy tronu […], ale […] było [raczej] jasne, że przekaże go małej Joannie. Teraz jednak nie wspomniano o niej ani słowem”[110], jakby jej w ogóle nie było.

W tym jednym momencie – skalą uroczystości, ostentacją i brakiem wahania – położyła fundament pod swoje bardzo długie panowanie. Pod uporządkowanie kraju, którym miała władać, pod kontynuowanie swego paktowania z Bogiem. Pod ideę krucjaty na południu i powrót Kastylii do Grenady.

Potwierdzała to następna scena, jaka rozegrała się po wyjściu z kościoła. Na czele orszaku pojawił się Gutierre de Cárdenas. Jakby wyrósł spod ziemi. Ostentacyjnie wzniósł ku górze miecz i dostojnie zaczął kroczyć przed królową. Znów jak w jej śnie! Dokładnie tak samo! Wzniesiony ku niebu nagi miecz – symbol siły, zdecydowania i sprawiedliwości. „Wśród tłumu rozszedł się szmer – gest ten wzbudził poruszenie […]. Izabela świadomie […] [zdawała się przyjmować] męską symboliką”[111]. Nie tylko z powodu chwilowego braku męża u jej boku, bo „miała to także robić później w czasie […] [innych] uroczystości […]”[112].

Był to kolejny element starannie zaplanowanego pokazu. Kirstin Downey pisze: „Uniesienie miecza w ten sposób, do góry ostrzem, tworzyło tak zwany »bitewny krzyż«. Już w pierwszych chwilach na tronie Izabela zaczęła kształtować swój wizerunek – spokojnej […], olśniewającej, pobożnej i namaszczonej przez Boga z powodu swego urodzenia”[113], ale – jak trzeba – także surowej i bezwzględnej.

Pierwsze reperkusje

Królowa doskonale zdawała sobie sprawę z kontrowersji, jakie musi wywołać jej autokoronacja w cieniu wzniesionego miecza. Wiedziała, że w sposób bardzo przemyślany złamała wiele – zdawałoby się – nienaruszalnych reguł i na pewno wywoła to bardzo zróżnicowane reakcje. Dosłownie nazajutrz po koronacji – 14 grudnia 1474 roku – rozesłała po całej Kastylii i Leónie swoich posłańców, którzy mieli ponieść w świat wieść o tym, że teraz ona jest władczynią. Ich powrotu wypatrywała z zainteresowaniem, lecz i niepokojem. Bo co powie i jak zareaguje lud, który nie był świadkiem przepysznej – a więc sugerującej nieuchronność i nieodwołalność – ceremonii w Segowii? Chodziło zresztą nie tylko o lud. Jak zareaguje na to Ferdynand? Czy jej pośpiechem nie poczuje się zlekceważony? Tym bardziej że można było domniemywać, iż pośpiech Izabeli miał wskazać miejsce małżonka u jej boku, a nie jej umiejscowienie po jego prawicy…

Ferdynand tak właśnie to odebrał. O autokoronacji Izabeli dowiedział się dopiero kilka dni po fakcie. Rzecz w tym, że posłańcowi, który miał zawieźć jej małżonkowi informację o śmierci Henryka i o jej zamiarze natychmiastowego przejęcia tronu, Izabela nie kazała… zanadto się spieszyć! Jak pisze John Edwards: „Królowa nie była zbyt chętna, by w tym krytycznym momencie jej mąż dołączył do niej zbyt szybko”[114]. Sprawę przejęcia władzy chciała rozegrać sama.

Ferdynand nie mógł tego nie rozumieć. Gdy dowiedział się o tym 21 grudnia w Saragossie, wpadł w furię. Szczególnie ubodła go informacja, że przed Izabelą niesiono wzniesiony nagi miecz, co zgodnie z tradycją było przywilejem króla, mężczyzny. Jego małżonka dawała mu w ten sposób jasno do zrozumienia, że to ona staje się władczynią, natomiast on – jeśli miał mieć władzę – to tylko dzięki temu, że był jej mężem. Krew w nim się wzburzyła. Uznał to za wielki afront – „coś nad wyraz złowrogiego”[115].

Małżeństwo Izabeli i Ferdynanda – choć na odległość – doznało wielkiego wstrząsu. O mały włos, a ległoby w gruzach. Można było odnieść wrażenie, że Izabela jednak przestrzeliła; grając wbrew tradycji, stawiała pod znakiem zapytania wszystko, nad czym do tej pory pracowała. Niewiele brakowało, a nie doszłoby ani do powołania drugiej inkwizycji, ani do odzyskania Grenady – bo gdyby w tym momencie rozpadło się jej małżeństwo z Ferdynandem, byłoby to już całkiem inne panowanie. Jednocześnie wiedziała, że jeśli uda jej się zwycięsko przetrwać ten kryzys, to wyjdzie z niego wzmocniona i bogatsza o mądrość, jak z trudnych sytuacji wychodzić obronną ręką.

Ferdynand z Saragossy natychmiast ruszył do Segowii. Dotarł tam 2 stycznia 1475 roku. Zrobił wszystko, by do miasta wjechać przez największą bramę. Jednak zanim do tego doszło, przebrał się w swe najpiękniejsze, najbogatsze szaty. Tym razem on zapragnął wszystkich olśnić. Być może nawet bardziej tłum niż własną żonę. Chciał, by bił od niego królewski majestat. Postanowił za wszelką cenę odzyskać choć część tego, co stracił przez swoją niedawną nieobecność.

Izabela nie wyszła mu naprzeciw. Powitali go biskupi Carrillo i Mendoza i zaprowadzili do kościoła San Miguel. Tam uroczyście zapytali go, czy będzie rządził jako mąż królowej. Niewiele zastanawiał się i krótko odpowiedział: „Tak”. Wiedział, że tak naprawdę istotna będzie dopiero jego rozmowa z królową.

Ale to nie była rozmowa – to była kłótnia. Pierwsza małżeńska kłótnia Izabeli i Ferdynanda – i jedyna, o której wspomina historia. Ale za to jaka!

Ferdynand uważał, że to on jako mężczyzna (i zgodnie z duchem epoki) powinien być niekwestionowanym władcą, bo (takie stwierdzenie ponoć padło) jest mało prawdopodobne, by kobieta (niewiasta!) była w stanie skutecznie rządzić. Natomiast Izabela broniła swego postępowania, mówiąc, że zgodnie z historią Kastylii i Leónu kobiety mogą mieć pełnię władzy (także wymierzać sprawiedliwość, co symbolizował wzniesiony nagi miecz), czego przykładem była królowa Urraka. Ferdynand, owszem, może odgrywać jakąś rolę w rządzeniu, lecz tylko jako małżonek monarchini.

Tego Aragończykowi było już za wiele.

– Wyjeżdżam! – zawołał zapalczywie. – I moja noga już tu nigdy więcej nie postanie.

– Ale w przedmałżeńskiej umowie zgodziłeś się, Panie, być księciem małżonkiem, a nie królem – miała mówić królowa.

– Być może! Ale byłem wtedy zauroczony perspektywą zawarcia małżeństwa i najpewniej nie wiedziałem, co podpisuję!

– Byłeś, panie, zauroczony? Naprawdę?! Może warto sobie to przypomnieć?!

Izabela, zdając sobie sprawę z tego, że misterna konstrukcja – uzyskanie prawa do tronu, wzmocnienie własnej pozycji poprzez odpowiednie małżeństwo oraz autokoronacja, nad którą od dawna pracowała – właśnie wymyka się z jej rąk, w najbardziej dramatycznym momencie kłótni sięgnęła po broń ostateczną i ostatnią, jaką dysponowała – do miłości. Odwołała się do tego, że zanim jeszcze się poznali, ich ciała zdawały się już czekać na siebie. Niezwykła seksualna chemia, jaka od samego początku między nimi istniała, o której w biografii Izabeli wspominała Kirstin Downey, po raz kolejny odegrała bardzo ważną rolę. Byli młodzi – ona pragnęła jego, a on pragnął jej; były momenty, kiedy wszystko inne przestawało się liczyć. I w tamtej chwili, niespodziewanie, tak właśnie się stało! W momencie największego natężenia sporu Ferdynand i Izabela – przyciągani do siebie wielką pierwotną siłą – padli sobie w ramiona.

– Respektując mnie jako królową, zagwarantujesz też, Panie, przyszłe prawo naszej córki do tronu! – Izabela wykrzyczała jeszcze jeden argument[116].

Ferdynand już go chyba nie słyszał. Padli sobie w objęcia. Kłótnia, ostatecznie, zakończyła się w królewskiej alkowie – tej samej, w której spędzili noc poślubną…

Następnego dnia Izabela wezwała do siebie arcybiskupów Carrillo i Mendozę. Rozkazała, by w ciągu kilku dni przygotowali dokument, który do historii przeszedł jako ugoda z Segowii: epistołę ściśle określającą kompetencje królowej i jej małżonka. Obaj duchowni, najpewniej bojąc się odpowiedzialności, jaka na nich spadła, prosili, by w tak pospiesznej a ważnej pracy wspomógł ich jeszcze miejscowy dominikanin Tomás de Torquemada, z którym królowa miała już poprzednio sporadyczne kontakty. Izabela, której na sercu leżało jak najszybsze zażegnanie małżeńskich niesnasek, przystała na to, co – jak się później okazało – miało dalekosiężne konsekwencje.

Ugoda dawała Ferdynandowi stosunkowo niewiele realnej władzy, symbolicznie jednak jego znaczenia nie umniejszała. To Izabela pozostawała – nazwijmy to tak – „właścicielką Korony” i to jej dzieci – a nie dzieci Ferdynanda zrodzone z innych przygodnych związków (od których Aragończyk w okresach rozłąki z Izabelą nadal nie stronił), miały dziedziczyć koronę Kastylii i Leónu. Jednocześnie imię Ferdynanda – dając początek określeniu „Ferdynand i Izabela” – miało pojawiać się na wszystkich dokumentach, proklamacjach i na monetach obok imienia Izabeli, a nawet je poprzedzać. W zamian w kompetencjach Izabeli pozostawało mianowanie urzędników oraz decydowanie, w jaki sposób będą wydawane pieniądze ze skarbca.

Ferdynand mógł więc zachować twarz jako mężczyzna i władca. Wtedy też ukuto słynną frazę tanto monta, monta tanto, czyli „jak jedno, tak i drugie” – Izabela jak Ferdynand, Ferdynand jak Izabela, której autorstwo przypisuje się Torquemadzie. W praktyce – jak pisze Kirstin Downey – „była to […] tylko fasada i ostatnie słowo zwykle należało do Izabeli”, co zresztą odzwierciedlało zdecydowanie większą wagę polityczną i gospodarczą Kastylii niż Aragonii. „Jeśli królowa nie była zadowolona z tego, co [on] napisał, jego listy przeredagowywano lub [nawet] darto na kawałki. Ograniczona znajomość języka łacińskiego sprawiła, że Ferdynand nie był w stanie czytać korespondencji, którą kastylijski dwór wymieniał z monarchami Europy. Z kolei Izabela szybko poduczyła się łaciny, by płynnie posługiwać się językiem międzynarodowej dyplomacji”[117].

Dalsze konsekwencje

W praktyce po zawarciu ugody z Segowii Ferdynand miał więcej władzy, gdy… nie przebywał z królową. To zaś skłaniało go do podejmowania niezliczonych misji i podróży. Z drugiej strony Izabela, mając zagwarantowany decydujący głos w większości spraw o wadze państwowej, starała się zachowywać bardzo wstrzemięźliwie i z przewagi tej czyniła użytek sporadycznie. Dzięki temu między obojgiem monarchów wytworzyła się symbiotyczna równowaga kompetencji. W rezultacie królewska para często przebywała w różnych miejscach, co królestwu ostatecznie wychodziło na korzyść, bo w dwukrotnie szybszym tempie pozwalało scalać Kastylię i Aragonię w unię. Było to niezwykle potrzebne, ponieważ pospieszne objęcie tronu przez Izabelę wywołało jeszcze inne konsekwencje – znacznie poważniejsze niż małżeński konflikt, bowiem zagrażające kastylijskiej państwowości.

Można było odnieść wrażenie, że duch byłego hrabiego Villeny – Pacheca nadal pozostaje żywy, a wraz z nim tlą się konflikty, które przez lata skrupulatnie karmił. Pałeczkę przejął bowiem jego syn – Diego López Pacheco, który postanowił kontynuować politykę ojca. Skonsolidował on wokół siebie wszystkich przeciwników Izabeli, a tych, którzy nimi nie byli, starał się namówić do przyjęcia wrogiej postawy w stosunku do królowej. Między innymi do wystąpienia przeciwko niej i jej mężowi namówił portugalskiego króla Alfonsa V, odtrąconego pretendenta do ręki Izabeli.

Nie było to trudne, wszak Alfons V do ostatniej chwili miał nadzieję, że jednak zostanie królem Kastylii. Toteż gdy dowiedział się, że księżniczka potajemnie wyszła za Ferdynanda, poczuł się wielce urażony. Młody Pacheco to wykorzystał. Ponownie zaoferował mu rękę młodej Joanny, która po śmierci starego Pacheca znalazła się pod jego opieką, co Alfonsowi na nowo otwierało drogę do kastylijskiego tronu. Ten zdawał się jakby tylko na to czekać. A że jedyną przeszkodą byli… Ferdynand i Izabela, należało ich z tej drogi usunąć.

W jaki sposób?

To oczywiste. Przemocą.

Popierany przez młodego Pacheca Alfons V w maju 1476 roku przekroczył na czele dziesięciotysięcznej armii granicę między Portugalią i Kastylią. Rozpoczęła się czteroletnia wojna podjazdowa, której wynik długo był niepewny. Bardzo utrudniała ona skonsolidowanie Kastylii i Leónu pod berłem Izabeli i Ferdynanda. Tym bardziej że po stronie Portugalczyka, niespodziewanie, opowiedział się dotychczasowy sojusznik królowej – arcybiskup Carrillo.

Izabela miała pomysł, by działania wojenne prowadzić przede wszystkim na terenie Portugalii. To zaś oszczędziłoby zniszczeń Kastylii. Ferdynand zajął się dowodzeniem, ona skoncentrowała się na logistyce. Punktem kulminacyjnym wojny było starcie pod Toro, nad rzeką Duero (1 marca 1476 roku). Portugalskie wojska, dowodzone przez samego Alfonsa, jego syna Jana i… (sic!) arcybiskupa Carrillo, stanęły naprzeciw wojsk Izabeli, prowadzonych przez Ferdynanda. Bitwa była długa, krwawa i bardzo chaotyczna. Pod obu stronach padły setki zabitych. W pewnej chwili kastylijskim siłom udało się zdobyć portugalski sztandar, który później jednak utracono. Militarnie bitwa była nierozstrzygnięta, ale Portugalczycy, ostatecznie, salwowali się ucieczką z pola. Najwięcej z nich zginęło w czasie przeprawy przez Duero.

Izabela ogłosiła jednak, że było to wielkie kastylijskie zwycięstwo. Do kwestii podeszła w bardzo nowoczesny sposób – wyszła z założenia, że bezpośrednich świadków starcia było stosunkowo niewielu, natomiast naprawdę się liczy to, co na ten temat mówią ludzie. Jako jedna z pierwszych uznała prymat propagandy nad faktami. Żeby wzmocnić wiarygodność głoszonej przez siebie wersji – mimo chłodów – odbyła dziękczynną pielgrzymkę do bram klasztoru San Pablo w Tordesillas. Teraz już nikt nie miał prawa wątpić. Pod Toro Kastylia rozgromiła Alfonsa. Bo kto dziękuje za bitwy przegrane lub nierozstrzygnięte? I to jeszcze w taki sposób…

Na pokój trzeba było jeszcze poczekać. Zawarto go dopiero w 1479 roku. Wojna – choć z mniejszą intensywnością – toczyła się jeszcze przez trzy lata. Wynegocjowała go Izabela, która pertraktowała ze swą portugalską ciotką, siostrą swej chorej matki – Beatrycze, księżną Viséu. Portugalskie korzenie oraz znajomość portugalskiego bardzo się jej przydały! A także podobieństwo Beatrycze do uwielbianej przez nią portugalskiej babki.

W wyniku tego porozumienia, które do historii przeszło jako traktat z Alcaçovas, Portugalia miała zaprzestać uznawania młodej Joanny za prawowitą dziedziczkę tronu Kastylii i w zamian za pieniężną rekompensatę oddawała w jej władanie Wyspy Kanaryjskie, których eksplorację i podbój Izabela prowadziła w tym okresie. (Z kolei Kastylia uznawała prawa Portugalii do ziem na wybrzeżach Afryki). Porozumienie zawierało także klauzulę, zgodnie z którą przypieczętowaniem pokoju miało być małżeństwo dziewięcioletniej wówczas księżniczki Izabeli z czteroletnim portugalskim królewiczem. Mała Joanna – „La Beltráneja” (której o zdanie w tej sprawie nikt oczywiście nie pytał) miała wstąpić do klasztoru i po roku nowicjatu złożyć śluby wieczyste. Chyba że wolała zaczekać, aż dorośnie syn Izabeli i wyjść za niego za mąż, co – jak pisze Warren H. Carroll – było „rozwiązaniem o tyle groteskowym, że […] miała [ona] wtedy lat siedemnaście, a książę Jan zaledwie roczek”[118].

Dlaczego Izabela nie negocjowała z Alfonsem, lecz ze swoją ciotką? Portugalski monarcha przebywał w tym czasie nad Sekwaną, gdzie do portugalsko-kastylijskiego konfliktu próbował wciągnąć Paryż. W pewnym momencie zorientował się jednak, że francuski król Ludwik może nosić się z przewrotnym zamiarem wydania go Izabeli. Musiał więc uciekać z Francji, podobnie jak poprzednio salwował się ucieczką spod Toro…

Paradoksalnie Ferdynand i Izabela, mimo tylu komplikacji, wyszli z konfliktu z Portugalią wzmocnieni. W czasie wojny, chcąc mieć szansę na zwycięstwo, musieli w przyspieszonym tempie reformować Kastylię. By zapewnić sobie spokój w prowincjach, reaktywowali i podporządkowali sobie obywatelskie milicje – tzw. Święte Bractwo, Santa Hermandad – które bardzo szybko stały się prywatnymi siłami królewskiej pary, utrzymującymi porządek, gdy znajdowała się z dala od danego miejsca. Wojna wymusiła także zmiany w administracji: monarchowie musieli mieć kompetentnych doradców. Możnych i pochlebców wymieniali krok po kroku na osoby lojalne, a przede wszystkim mądre, przez co zarządzanie królestwem może nie stawało się łatwiejsze, ale na pewno bardziej skuteczne.

Izabela realizowała w ten sposób to, co zaplanowała wtedy, gdy zrozumiała, że jej brat Henryk nigdy nie zdoła uporządkować spraw Kastylii i Leónu, a jej zaczęło zależeć, by zostać królową. A że odbywało się to w jeszcze trudniejszych warunkach, niż mogła przypuszczać…

Cóż… wkrótce miało być jeszcze trudniej…

103 K. Downey, dz. cyt., s. 174.

104 Tamże, s. 175.

105 Tamże.

106 Tamże, s. 178.

107 Tamże, s. 178–179.

108 Tamże, s. 179.

109 Tamże, s. 180.

110 Tamże.

111 Tamże, s. 181.

112 Tamże.

113 Tamże.

114 J. Edwards, The Spain of the Catholic Monarchs, 1474–1520, Blackwell, Oxford 2000, s. 21.

115 A. Fernández de Palencia, dz. cyt., t. 1, s. 145.

116 Tamże. Rekonstrukcja dialogu na podstawie opisu Palencii.

117 K. Downey, dz. cyt., s. 187.

118 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 147.

Część III: Wojna o Grenadę

Rozdział 7. Atak na Zaharę. Skąd ci Maurowie?

Choć była ciemna noc, grom spadł jak z jasnego nieba.

Był 26 grudnia 1481 roku – właśnie minęło Boże Narodzenie. Nie można było lepiej wybrać symbolicznego momentu, by przypuścić atak na kogoś, kto wierzy w innego boga. Było deszczowo, wietrznie, bezksiężycowo. Właśnie zaczynała się historyczna zawierucha, która miała trwać przez 11 lat.

Nie pieniądze, lecz miecze

Noc także była burzliwa – tak zapamiętano ją w arabskich źródłach. Maurowie z pobliskiej Grenady pod osłoną ciemności, rozświetlanych tylko błyskami zakrzywionych mieczy, ku zaskoczeniu śpiących w najlepsze chrześcijan zaatakowali Zaharę – przygraniczną twierdzę oddaloną tylko o 80 km od Sewilli. Była to ogromna niespodzianka, ponieważ Zahara od zawsze uchodziła za niemożliwą do zdobycia i nawet dziś, w świetle dnia, wspięcie się na skałę, na której się wznosi, uchodzi za praktycznie niewykonalne. Co dopiero bez pochodni, w nocy… Ponadto uważano, że nikt nigdy na to się nie porwie z powodu strachu, jaki budziły jej mury. Zahara stanowiła wrota do Grenady – bez jej posiadania nikt nie mógł myśleć o jej zdobyciu; jednocześnie stanowiła bramę do żyznych dolin Andaluzji. Ten, kto nią władał, z łatwością mógł myśleć o dalszej ekspansji na północ. Zaatakować ją mogli tylko szaleńcy. Zaatakować – ale nigdy zdobyć. Tymczasem Zahara padła w ciągu zaledwie kilku godzin, a niektórzy twierdzą, że wszystko trwało jeszcze krócej.

Chrześcijanom, pogrążonym na Półwyspie najpierw w wojnach o sukcesję, a następnie w konflikt z Portugalią o utrzymanie tronu przez Izabelę, całkowicie uszło uwagi, że Maurom z południa od pewnego czasu na nowo poczęły wyrastać skrzydła. Mogło to być oczywiste co najmniej od chwili, gdy Turcy osmańscy uderzyli w 1480 roku na Otranto i je zdobyli, a także odkąd zaczęto przebąkiwać, że następnym ich celem może stać się wzmocnienie arabskiej Grenady; również od momentu, kiedy władca Grenady Abu Hasan Ali odmówił w 1478 roku królom katolickim płacenia daniny w zamian za zagwarantowanie pokoju, i gdy w odpowiedzi na taką propozycję Izabeli stwierdził, iż w Grenadzie nie wytwarza się już pieniędzy, lecz wykuwa się miecze.

Chrześcijańskie opisy klęski w Zaharze nie zachowały się, ponieważ nikt o tym niepowodzeniu nie chciał pamiętać. Arabskich dokładnych relacji też nie ma, gdyż w wyniku tego, co nastąpiło w następnych latach, wszystkie zniszczono. Wiemy tylko, że Maurowie zapisali w kronikach, iż organizator wyprawy, Abu al-Hasan, obsadziwszy zdobyty przyczółek silnym garnizonem, wrócił do Grenady bardzo zadowolony. Palencia stwierdził, że „chrześcijanie byli przerażeni i nie mieli żadnej nadziei na ratunek”[119]. Manuel Fernández Álvarez, wiodący historyk tego okresu, napisał: „Po zdobyciu zamku i wybiciu jego załogi muzułmański tłum rzucił się na miasto, mordując jego mieszkańców, a pozostałych biorąc w niewolę. Poprowadzono ich do [pobliskiej] Rondy na smyczach […], w obrożach i uwiązanych na linie, tak jak myśliwi prowadzili psy”[120].

Wydaje się, że szczególnie ten ostatni fakt przyjęto jako wyjątkową potwarz, wymagającą natychmiastowej zemsty. Izabela i Ferdynand postanowili to wykorzystać. Antyarabskie nastroje w Kastylii w jednej chwili znalazły się w zenicie, a oni od dawna w zanadrzu mieli myśl, by rozpocząć walkę o odzyskanie Grenady. Ile razy na przestrzeni lat swej niedoli Izabela deklarowała to Bogu, którego opiece się oddawała? Tego oczywiście nie wiemy. Jedno jest wszak pewne: ponad wszelką wątpliwość czyniła tak po wielekroć.

Znalazło to odzwierciedlenie w słynnym liście z 12 lutego 1482 roku, który po zdobyciu Zahary monarchowie wysłali do mieszkańców Sewilli, by uspokoić pojawiające się tam niepokoje związane ze znacznym przybliżeniem się Maurów do jej murów.

Czytamy w nim: „Nie płaczcie i nie bijcie na trwogę, bo dzięki temu, co się stało, dano nam teraz okazję do bardzo pilnego wprowadzenia w czyn tego, co od dawna zamyślaliśmy zrobić, a do czego nie dochodziło z powodu wojny, jaką musieliśmy toczyć z królem Portugalii”. Teraz – monarchowie zdawali się mówić – wybiła bardzo ważna godzina. „Zamierzamy niezwłocznie sprawić, aby wojna przeciwko Maurom toczyła się wszędzie i w sposób, że bardzo prędko nie tylko zostanie odzyskane miasto, ale zdobyte zostaną inne… I że będzie to wojna święta, a nawet najświętsza”[121].

Izabela – a wraz z nią Ferdynand – wstępowała na ścieżkę, na którą od dawna chciała wkroczyć; na której panowali, walczyli i ginęli liczni jej przodkowie.

Eksplozja pustynnego kotła

Tu na chwilę musimy się zatrzymać, by spojrzeć wstecz i choć pokrótce przypomnieć, skąd i w jakich okolicznościach na Półwyspie znaleźli się Maurowie, przeciwko którym monarchowie teraz zamierzali się zwrócić.

Najbardziej syntetyczna odpowiedź jest taka, że w pewnej chwili potencjał, który od dawna skrywał w swym wnętrzu Półwysep Arabski, eksplodował i doprowadził do niezwykle dynamicznej ekspansji islamu oraz kultury arabskiej poza granice jej pierwotnego matecznika. Bariery dla eksplozji tej swoistej supernowej nie stanowiły ani łańcuchy gór, ani pustynie, ani morza (tym bardziej że istniały cieśniny, co – jak za chwilę się okaże – było bardzo istotne). Przez to – po niecałych siedemdziesięciu latach od zapoczątkowania tego procesu – doszło do pierwszego w dziejach Europy wielkiego zderzenia cywilizacji[122].

Wspomniany potencjał istniał na Półwyspie Arabskim od dawna, choćby z powodu nieludzkich warunków egzystencji panujących w tym regionie. Pozostawał jednak ukryty z dwóch powodów. Po pierwsze, nie było elementu scalającego, który mógłby nadać mu sens i jakiś określony kierunek, przez co przez dziesiątki, a może nawet setki lat spalał się on we własnym kotle. Po drugie, na obrzeżach Półwyspu Arabskiego przez długi czas istniały silne bariery polityczne i militarne, które ewentualną ekspansję były w stanie powstrzymać.

W VII wieku ta sytuacja nagle się zmieniła. Być może ku zaskoczeniu samych Arabów okazało się wtedy, że – jak pisze wybitny znawca przedmiotu Janusz Danecki – „świat otaczający Półwysep Arabski nie […] [dysponuje] żadną siłą pozwalającą utrzymać własne wojska, a co dopiero mówić o powstrzymaniu [poważnej] ekspansji […]. Gdy w 610 roku na tron bizantyński wstąpił cesarz Herakliusz, nastąpiło nasilenie wojen bizantyńsko-perskich. Doprowadziły one do takiego osłabienia obu państw i armii, że Arabowie mieli ułatwione zadanie. W imperium bizantyńskim toczyły się spory między głównymi ugrupowaniami chrześcijańskimi: nestorianami, monofizytami i melchitami […]. Co więcej, tuż przed arabskimi podbojami zostały zlikwidowane dwie najważniejsze arabskie siły buforowe: zależni od Persów Lachmidzi i zależni od Bizantyńczyków Ghassanidzi. Droga do podbojów stanęła przed Arabami otworem”[123].

W tym samym okresie pojawił się prorok Mahomet (570–632), który stworzył Koran, powstał islam, a następnie wyrastająca z niego ideologia. Stanowiła ona niezwykle ważne narzędzie integracji społecznej, co dotychczasowych Beduinów przeistoczyło w muzułmanów i w dużej mierze zatarło podziały między zwaśnionymi plemionami. Wymuszało też zmianę ich tradycyjnego modus vivendi, polegającego na nieustannych walkach między sobą oraz odbieraniu cudzej własności. A że wojowniczość, rzecz jasna, nie zanikła, teraz trzeba było kierować ją już nie ku sąsiadom (którzy dzięki islamowi stali się swoimi), lecz ku innym, obcym. Ci natomiast mieszkali poza terytorium dotychczas znanym Arabom.

Mahomet bardzo szybko zasugerował, że Arabowie powinni przekroczyć granice swej dotychczasowej ekumeny, co pokazuje też niezwykłą szybkość i dynamikę procesów, które zainicjował. Jak pisze Danecki, już „w początkach ósmego roku hidżry[124] (629), [a więc] zanim jeszcze zdobył on Mekkę, wysłał ekspedycję wojskową na północny zachód Półwyspu [Arabskiego] w kierunku imperium bizantyńskiego. W ten sposób badał możliwości rozszerzenia islamu poza Półwysep. W następnym roku wojska pod jego osobistym dowództwem dotarły do Tabuku. W ostatnim zaś roku swojego życia Mahomet przygotowywał wyprawę na Palestynę, ale tego planu nie zdążył już zrealizować”[125].

Resztę zapisano w Koranie. Rzecz bowiem w tym, że owi wspomniani inni i obcy, ku którym (a właściwie przeciwko którym) Arabowie po zintegrowaniu się w większą całość (a następnie w państwo arabskie) mieli kierować swą wojowniczą energię, w oczywisty sposób byli także niewiernymi. To natomiast walce o ich bogactwa nadawało dodatkowy, wyższy sens. Wszak Allach – bóg, którego prorokiem jest Mahomet, w Koranie wielokrotnie wzywa do nawracania niewiernych. Mówi wręcz: „Ci, którzy zostaną zabici na drodze Boga, nie umarli, lecz żyją u boku ich Pana” (3:169)[126].

W tej sytuacji do ekspansji po prostu nie mogło nie dojść.

Z zewnątrz – na północy i wschodzie – nagle padły wszystkie mury oporowe. Wojownicza energia Arabów – z uwagi na integrującą ich siłę islamu – nie mogła już w tradycyjny sposób spalać się w kotle Półwyspu. Jednocześnie Koran zachęcał do dżihadu, czyli w pierwotnym znaczeniu tego słowa do wielkiej staranności w walce ze wszystkimi przeciwnościami, oraz do kitalu – walki z bronią w ręku o własne prawa i dobrobyt, co doprowadziło do stopienia się i połączenia obu tych pojęć. Energia była więc wielka. Przed muzułmanami pojawiła się całkiem nowa perspektywa – ich świat i ich historia zaczynały się de facto na nowo. A przecież Półwysep Arabski – tak naprawdę – nie nadawał się do życia! Był napęd, były motywacja i przekonanie, że wszystko jest możliwe. A na zewnątrz nie było oporu.

Nad czym więcej można było się zastanawiać?

Jak pisze Janusz Danecki: „Niewątpliwie ważnym czynnikiem zachęcającym [dotychczasowych] Beduinów do udziału w podbojach były spodziewane zyski.

Po pierwsze – łupy wojenne. Koran uprawnia muzułmanów do odebrania własności podbitym niewiernym oraz wyznawcom religii objawionych, którzy nie poddali się muzułmanom. Zdobycz (»ghanima«) jest następnie równo dzielona między wojowników uczestniczących w bitwie a władze muzułmańskie. Ósma sura Koranu »Łupy« (»Al-Anfal«) w znacznej części poświęcona jest [właśnie] zdobyczom […].

Po drugie – regularny żołd. Jego wypłacanie przez władze centralne wynikało z istnienia »ummy« [nauki i wspólnoty – przyp. R.W.]. Wojska muzułmańskie od samego początku były regularnie opłacane, a podstawą do obliczenia żołdu (»ata«) był okres służby. Im ktoś dłużej służył, tym więcej otrzymywał.

Po trzecie wreszcie, z podbojami wiązały się lukratywne nadania ziemi, zapoczątkowane po zdobyciu Mezopotamii. Bogate majątki Międzyrzecza opuszczone przez perskich właścicieli ziemskich (dihkanów) stanowiły łakomy kąsek dla zdobywców. Oczywiście beduińscy wojownicy nie wiązali większych nadziei z pracą na roli, ale posiadanie majątku ziemskiego przynosiło stałe i wcale nie niskie dochody”[127].

(Na marginesie należy zauważyć, że niezwykle ciekawe jest to, iż identyczne motywacje z górą siedem stuleci później nadawały impet konkwiście i napędzały do działania konkwistadorów podbijających Nowy Świat, co jeszcze raz pokazuje związek, jaki w zakresie funkcjonujących wzorców zachowań połączył rekonkwistę z konkwistą, o czym wspominałem we wstępie).

We wszystkich kierunkach

Paradoksalnie było i tak, że podbijane ludy w wielu przypadkach przyjmowały nadejście Arabów z pewną ulgą, ponieważ najeźdźcy nieśli obietnicę pewnego porządku i silnego państwa, podczas gdy na terenach ich przemarszu zwykle panował wielki chaos. Mieszkańcom wielu miast było niemal obojętne, kto nimi rządzi. Oczekiwali przede wszystkim porządku, pokoju i możliwie niskich podatków. Na prowincji dla większości ludności nie miało większego znaczenia, kto nimi włada, bo na ich los i tak nie mało to większego wpływu.

Niezwykle charakterystyczne jest także to, że arabskie podboje – biorąc pod uwagę ich zasięg i rozmiar terytoriów, które objęły zasięgiem – nastąpiły błyskawicznie: w ciągu pierwszego stulecia istnienia islamu. Pierwszy ich etap objął panowanie czterech tzw. Sprawiedliwych Kalifów, dynastii Umajjadów. Co charakterystyczne, ekspansja, w związku z ogromną świeżością i żywotnością siły, która za nią stała, odbywała się praktycznie we wszystkich kierunkach – przede wszystkim na północ, na zachód oraz na wschód.

Najpierw Arabowie ruszyli na północ, do Syrii i Palestyny, potem na wschód – ku Mezopotamii i na zachód – do Egiptu. W 635 roku, trzy lata po śmierci Mahometa, zajęli Damaszek, a następnie, w roku 637, zmiażdżyli Persów i doprowadzili do upadku imperium Sasanidów. Z łatwością pokonywali wielkie odległości nawet w najbardziej niegościnnej okolicy, bo nic nie mogło być straszniejszego od pustyń i bezwodnych obszarów, z których się wywodzili. Wkrótce niesłabnąca wola parcia do przodu sprawiła, że stali się także wytrawnymi żeglarzami i zastąpili doskonale sobie znane krążowniki pustyni – wielbłądy, na pełnomorskie caravao – statki, które dużo później przerodziły się w karawele.

Na wschodzie poruszali się wzdłuż Jedwabnego Szlaku. Jedno jego odgałęzienie doprowadziło ich do Indii, drugie – do granicy z Chinami. Ostatecznie do Chin nie dotarli, ponieważ zatrzymały ich wysokie góry, a oni – czego jak czego – gór nie znosili. W północnych Indiach stanęli w roku 711. W tym samym czasie na zachodzie – po opanowaniu całej Afryki Północnej – dotarli do Dżabal al Tarik, czyli do Cieśniny Gibraltarskiej. Trzynaście kilometrów dalej, za morskim przesmykiem, znajdował się inny, nowy, zasnuty mgłą kontynent – Europa. Tej trzynastokilometrowej przeprawy też się nie przerazili – ogromna arabska fala pokonała ją jakby z rozpędu; była to jak najbardziej naturalna konsekwencja wszystkich poprzednio dokonanych podbojów. Konsekwencja, która (pozwólmy wybiec tu myśli nieco do przodu) z górą siedem stuleci później wywołała powstanie równie wielkiej kontrfali, kontruderzenia, a ono tak wzbierało i tak potężniało, że – tym razem już po drugiej stronie Atlantyku – w ciągu kolejnych stu lat przetoczyło się przez dwa nowo odkryte kontynenty, by ostatecznie zatrzymać się w Patagonii i na Alasce.

To jednak muzyka odległej przyszłości. Na razie Arabowie znaleźli się na całkiem nowej ziemi – w Hiszpanii. Tu, zanim zaczęto przed nimi uciekać lub z nimi paktować (do czego dochodziło nader często), nazwano ich los Moros – Maurami.

Najpierw – jakby na zwiad – wysłano dwa okręty pełne żołnierzy, którzy wrócili z „mnóstwem łupów”. (Imienia ich dowódcy, pioniera, nigdzie niestety nie odnotowano). Następny wyruszył Tariq ibn Malik Abu Zara, który na czele około tysiąca żołnierzy zorganizował dużo większy atak i wrócił z wielkimi zdobyczami. Następny w kolejności był Abu Zahar, który jako pierwszy – ku przerażeniu miejscowych – zaczął palić kościoły. Później rozpoczęto inwazję na wielką skalę: na jej czele stanął Tarik ibn Zijad ibn Abdullah. To właśnie on przeszedł do historii jako zdobywca Al-Andalus, jak zaczęto nazywać nową prowincję. Na drugą stronę cieśniny przeprawiał się czterema łodziami, kursującymi w tę i z powrotem przez dwa tygodnie – tylu miał żołnierzy.

Półwysep okazał się łatwą zdobyczą. Hiszpania od ponad stu lat była rządzona przez Wizygotów, Terwingów – „ludzi lasu”, jak sami o sobie mówili. Terwingowie prowadzili wojny między sobą, byli słabo skoordynowani w swoich poczynaniach i nie potrafili sprawnie rządzić. Można powiedzieć, że byli dziejowymi nieudacznikami – w żaden sposób nie umieli zagospodarować i wykorzystać istniejącego na Półwyspie dziedzictwa po Cesarstwie Rzymskim. Danecki pisze: „Gdy do Hiszpanii przybyli Arabowie, świetny niegdyś rzymski system dostarczania wody był w stanie pełnego rozkładu. Całkowicie upadło górnictwo żelaza i metali szlachetnych, choć wiadomo, że w czasach rzymskich kopalnie te prosperowały. Arabowie nie mogli przejąć ośrodków gockich, bo te nie istniały […]. Pod koniec okresu wizygockiego [w Hiszpanii] nastąpił [też] wyraźny upadek miast i stagnacja życia miejskiego”[128].

Arabski podbój Półwyspu trwał tylko pięć lat. Po przekroczeniu Cieśniny Gibraltarskiej, podobnie jak po opuszczeniu Półwyspu Arabskiego, najeźdźcy ruszyli we wszystkich kierunkach – na północ, zachód i wschód. Ich pomocnikami byli Żydzi, którzy mieszkali tu od czasów rzymskich i uznawali Wizygotów za wrogów. Arabowie najchętniej obsadzali garnizony na zdobytych terenach Żydami, a sami dalej ruszali na północ. Byli zachwyceni, bo znaleźli – jak sami to opisywali – „krainę ze wspaniałymi dolinami, z żyzną ziemią, rodzącą wszelkie plony, nawadnianą przez wiele dużych rzek, obfitującą w źródła najczystszej wody”[129]. Dla nich, wywodzących się z pustyń i dotąd napotykających na swej drodze głównie nieużytki, było to jak objawienie. Jak niespodziewana i wspaniała nagroda, która oczekiwała ich na samym końcu długiej drogi.

Na Półwyspie nie zdołali opanować tylko Pirenejów i jego najbardziej na północ wysuniętych rubieży. Najdalej na północ w Europie dotarli do Poitiers, gdzie omajjadzki namiestnik Abd ar-Rahman Ibn Abd Allah al-Ghafiki poległ w październiku 732 roku. Od tego momentu zaczęło się powolne i mozolne wypieranie Arabów z południa Europy. (Bardziej szczegółowo napiszę o tym za chwilę). Jej rezultat był taki, że w 1482 roku, gdy Kastylią i Leónem rządzili Ferdynand i Izabela, ostatnią enklawą Maurów na Półwyspie pozostawało księstwo Grenady, którym – niczym przepięknym ogrodem – rządziła wciąż pyszna i dumna mauretańska dynastia Nasrydów.

Zdobycie Alhamy

Groźby i słowa oburzenia, które Izabela i Ferdynand wypowiedzieli i napisali po niespodziewanym ataku na Zaharę, skierowano właśnie do nich – do Nasrydów. Oni jednak zdawali sobie nic z nich nie robić – pogróżki puścili mimo uszu. Podchwycił je natomiast ktoś inny: Rodrigo Ponce de León, markiz Kadyksu – magnat od dawna zwaśniony z Enrique de Guzmanem, księciem Medina-Sidonia. Być może zrobił to w nadziei, że dzięki swojej dzielności zdobędzie poparcie Izabeli w konflikcie ze swym konkurentem.

Nie zaatakował on Zahary, żeby ją odzyskać. Postanowił uczynić coś bardziej zaskakującego. Być może sądził, że w przyszłości dojdzie do „handlu wymiennego” i uda się kiedyś wymienić Alhamę na Zaharę. Tak, zdecydował się zaatakować Alhamę – miejscowość leżącą w głębi terytorium zajmowanego przez Maurów, „na południowo-zachodnim skraju urodzajnej »vegi«[130], na skraju gór”, gdzie „od pokoleń nie widziano ani jednego chrześcijańskiego rycerza, chyba że w charakterze jeńca”[131].

Można domniemywać, że ten ostatni fakt stanowił dodatkową podnietę dla markiza Rodriga Ponce de León, bo kastylijska mentalność, zgodnie z którą, im coś było bardziej niemożliwe, tym bardziej należało myśleć o jego realizacji, akurat wtedy coraz bardziej zyskiwała na popularności. W rezultacie 28 lutego 1482 roku, niemalże dokładnie dwa miesiące po stracie Zahary, markiz „przeprowadził jedną z najzuchwalszych operacji […] w historii konfliktów zbrojnych”[132]. W akcji wzięło udział pięć tysięcy żołnierzy, z których połowę stanowiła jazda, a połowę – piechota. Wielka armia przez dwa dni tak zręcznie poruszała się na arabskim terytorium, że Maurowie nie zorientowali się, iż na ich ziemie wkroczyły oddziały „krzyżowców”. Pewność siebie muzułmanów, która poprzednio poprowadziła ich do zdobycia Zahary, tym razem doprowadziła ich do zguby. W Alhamie nikt nie wystawił nawet straży na murach. Kastylijczycy to przewidzieli i wykorzystali. W nocy do murów przystawili drabiny i, przez nikogo niezatrzymywani, weszli do miasta. Tam w ukryciu czekali do świtu. Maurowie zorientowali się, co się stało, dopiero po wschodzie słońca, kiedy kastylijskie forpoczty otworzyły miejskie bramy i wpuściły do środka resztę wojska.

Rozpoczęła się rzeź. Zaskoczeni mieszkańcy Alhamy w konfrontacji z pięcioma tysiącami głodnych zemsty żołnierzy nie mieli najmniejszych szans. Krew lała się szerokimi strumieniami, barwiąc na czerwono wszystkie rynsztoki. Jak podano w kastylijskich źródłach, zginęło ponad ośmiuset Maurów, natomiast Kastylijczyków poległo ledwie osiemnastu. Zwycięstwo było oszałamiające, jednak markiz zdawał sobie sprawę, że niekoniecznie musi być trwałe. Odbicie miasta w środku własnego terytorium dla władcy Grenady, sułtana Muleya Hasana, musiało być ogromną zniewagą. Dlatego już 3 marca zdobywcy Alhamy wystosowali do przebywających wtedy w Medina del Campo Izabeli i Ferdynanda prośbę o jak najszybsze wsparcie. Zawarli sugestię, że zdobycie Alhamy powinni potraktować jako początek zapowiadanej przez siebie wojny z Maurami.

Warren H. Carroll opisuje to niezwykle sugestywnie: „Posłaniec, który wiózł tę wiadomość do króla i królowej, z pewnością dał z siebie wszystko; nie szczędził sił ani konia. Niemalże do dziś słychać stukot kopyt jego wierzchowca mknącego po legendarnym szlaku bohaterów; minął przygraniczną Archidonię – przemknął pod nagą górą, na której szczycie stały stara wieża strażnicza i zamek; minął okolone skalistymi granitami Jaén, położone tuż za górami na północ od Grenady, przegalopował przez Przełęcz Niewiernych Psów i dalej, przez surowe, jałowe równiny La Manchy; dotarł do Madrytu smaganego marcowymi, lodowatymi wiatrami znad gór Guadarramas, przejechał przez Lwią Bramę, minął wspaniały zamek w Segowii i wjechał na żyzną, lecz nadal opatuloną zimową szatą równinę, na której leży Medina del Campo”[133].

Monarchowie docenili ten wysiłek. 10 marca 1482 roku, a więc prawie natychmiast, skierowali list znów do mieszkańców Sewilli. Ferdynand (prawdopodobnie tak naprawdę Izabela) odpowiedział: „Wiedząc, jak dobre i korzystne będzie dla Boga i dla nas […] [Alhamę] utrzymać w związku z [zamierzonym] podbojem królestwa Grenady, chcemy uczynić i przeprowadzić to przedsięwzięcie wszelkimi siłami oraz potęgą. Wysyłamy na te granice więcej jazdy, niż jesteście w stanie dostarczyć, a ja, król, pragnę wyruszyć w tamte regiony, aby miasto to zaopatrzyć i dowodzić wojną, którą rozpocznę i toczyć będę z Maurami”[134].

A więc wojna – wojna, wojna, wojna. Nie pojedyncza bitwa, potyczka, lecz wojna. To określenie padło po raz kolejny. I to nie wojna o odzyskanie Zahary czy o utrzymanie Alhamy, lecz o Grenadę. A wydarzenia zdawały się to całkowicie potwierdzać. Już w drugim tygodniu marca Muley Hasan przybył pod mury Alhamy z Grenady i rozpoczął ostrzał miasta i jego uporczywe oblężenie. Mimo całego swego zapału i optymizmu niedawni zdobywcy (a teraz jego obrońcy) długo by tego nie wytrzymali, gdyby nie…

I tu doszło do rzeczy niesłychanej, a pokazującej głębokość i szybkość zmian zachodzących w tamtym momencie w Kastylii: na pomoc markizowi Kadyksu przybył nie kto inny jak książę Medina-Sidonia, jego największy rywal w dążeniach do panowania nad Sewillą i okolicznymi ziemiami.

Co się stało? Otóż książę Medina-Sidonia doskonale zdawał sobie sprawę, że markiz Kadyksu dzięki porwaniu się na Alhamę bardzo zapunktował u królowej Izabeli, to zaś osłabiało jego samego w sporze o Sewillę. Żeby więc w jakiś sposób zniwelować tę stratę, postanowił puścić w niepamięć zatargi z markizem Kadyksu i przyjść mu z pomocą (zdobywając w ten sposób własne punkty u monarchów). Nieważne, że było to po części wymuszone przez okoliczności i kalkulacje, było jednak niezaprzeczalne, że „wcześniejsze spory obu magnatów [tak] zgubne dla królestwa, zastąpiło teraz silne poczucie zrzeszenia się w wojennych zmaganiach przeciwko wspólnemu muzułmańskiemu wrogowi”[135]. W Kastylii było to zachowanie całkowicie nowe i świadczyło o tym, że oto zaczęło się coś naprawdę wielkiego i niepowtarzalnego: starcie mogące doprowadzić do zasadniczych i nieodwracalnych przetasowań, o całkiem innym wymiarze niż wszystkie poprzednie wojny.

„Biada mojej Alhamie!”

Echa pewnej ostateczności i coraz wyraźniej wyczuwanej schyłkowości pobrzmiewały również w zapisach oddających nastroje, które w tamtym momencie pojawiły się po arabskiej stronie. Odnotowuje to w biografii Izabeli Kirstin Downey: „Część starszych i mądrzejszych mieszkańców [zdobycie Zahary] uważała […] za nierozważne […]”. Uważano, że „tak jawne prowokowanie chrześcijan może się źle skończyć. W Grenadzie zaczęto widywać omeny i oznaki [zbliżającej się] klęski, które martwiły [coraz więcej] ludzi […]”[136].

Najpełniej oddaje je unikatowa, XVI-wieczna romanca[137], pióra anonimowego chrześcijańskiego autora, zatytułowana Biada mojej Alhamie (¡Ay de mi Alhama!), opowiadająca o utracie tej twierdzy i stanowiąca niepowtarzalny dokument tamtego okresu. Co może być zaskoczeniem ze względu na autora: zamiast triumfującej królowej Izabeli pojawia się w niej postać pomstującego, lamentującego Maura, a także kwestia – jak się później okaże zabójczych – niesnasek w gronie elit rządzących Grenadą.

Przechadzał się Maurów król
ulicami miasta Grenady,
od bramy zwanej Elvira
do bramy Vivarrambla.
List do niego przychodzi,
że Alhama została zdobyta

Biada mojej Alhamie!

List do ognia wrzucił,
A posłańca zabija.
Dłoń we włosach zanurzył,
Brodę sobie wyrywa.
Zsiadł ze swojego muła
I na koń wskakuje,
Pędzi przez Zacatín w górę
I do Alhamy przybywa.
W trąby zadąć rozkazał,
Dąć w srebrne trąby
By usłyszeli Maurowie,
Którzy na polach byli

Biada mojej Alhamie!

Po czterech, to znów po pięciu
Znaczna się kompania zebrała,
Przemówił stary dowódca
Z brodą bujną i siwą:
Po co nas wzywasz, królu,
Na co nasze wezwanie?
Byście wiedzieli druhowie,
O wielkiej stracie Alhamy.

Biada mojej Alhamie!

Dobrze ci, zacny królu,
Królu należy Ci się.
Abencerrajów[138] zabiłeś,
Co kwiatem Grenady byli.
Zaprzańców wiary wziąłeś
Z miasta sławnego Kordoby.
Dlatego zasłużyłeś
Po dwakroć być ukaranym:
Byś przepadł, ty i królestwo,
By nastał koniec Grenady.

Biada mojej Alhamie![139].

I jakby mało było tych żalów i łez, podtytuł tej pieśni brzmiał: Romanca o zdobyciu Alhamy, od którego zaczęła się ostatnia wojna z Grenadą. Z akcentem, rzecz jasna, na słowie – ostatnia.

119 K. Downey, dz. cyt., s. 243.

120 M. Fernández Álvarez, Izabela Katolicka, przeł. J. Antkowiak, PIW, Warszawa 2007, s. 192.

121 Królowie katoliccy do miasta Sewilli, Medina del Campo, 12 II 1482, list rejestrowany, [w:] Tumbo de Sevilla, HEMP XWII, t. 1, s. 453–454.

122 Określenia „supernowa” w odniesieniu do militarnej ekspansji pierwszy użył Charles C. Mann w książce 1491. Ameryka przed Kolumbem, gdy opisywał dynamiczny rozwój państwa Inków. Natomiast pojęcie „zderzenie cywilizacji” spopularyzował znany futurolog Samuel P. Huntington w głośnej książce właśnie pod tym tytułem, odnoszącej się do procesów mających trwać według niego w obecnym stuleciu.

123 J. Danecki, Arabowie, PIW, Warszawa 2015, s. 128.

124 Hidżra – dosłownie: opuszczenie szczepu. Emigracja (niekiedy nazywana także ucieczką) Mahometa z Mekki do Medyny, uznawana za początek ery muzułmańskiej. To wydarzenie z 622 roku było podyktowane obawą Mahometa przed zemstą mieszkańców Mekki, uważających, że w wyniku wprowadzenia nowej wiary ich miasto utraci na znaczeniu.

125 J. Danecki, dz. cyt., s. 128.

126 Tamże, s. 131.

127 J. Danecki, dz. cyt.

128 Tamże, s. 317.

129 Al-Maraqqui Ahmad ibn Muhammad, The History of the Muhammedan Dynasties in Spain, t. 1, Oriental Translation Fund, London 1840–1843, s. 18.

130 La vega – (hiszp.) zielona, urodzajna dolina.

131 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 169.

132 Tamże.

133 Tamże, s. 170.

134 Ferdynand i Izabela do Rady Sewilli, 10 marca 1482 roku, Tumbo de Sevilla, t. 3, s. 194.

135 M. Fernández Álvarez, Izabela Katolicka, s. 194.

136 K. Downey, dz. cyt., s. 244.

137 Romanca – w literaturze hiszpańskiej utwór epicko-liryczny opowiadający o wydarzeniach historycznych lub legendarnych, opisujący głównie przygody rycerskie i miłosne. W charakterze zbliżony do ballady.

138 Abencerrajes – nazwa jednego z politycznych stronnictw na szczytach władzy w arabskiej Grenadzie w okresie wojny o emirat. Popierali synów Aischy la Horra – pierwszej żony Muleya, którzy wystąpili przeciwko Muleyowi Hasanowi po tym, jak ten sprowadził na dwór najpierw brankę, a następnie nową żonę, Isabelę de Solis, znaną potem jako Zoraya – Gwiazda Poranna. Przeciwnikami abencerrajes byli tzw. zegries – zwolennicy potomków Muleya Hasana, urodzonych mu przez Zorayę, m.in. Allaha el Zaquira, czyli Boabdila. Będzie o tym mowa w dalszych rozdziałach.

139 M. Fernández Álvarez, Izabela Katolicka, s. 195–196.

Rozdział 8. Na progu nowej wojny i wojna… siedemsetletnia

Co kryje się za treścią tej romancy?

Najkrócej mówiąc, gdy Kastylia, León i Aragonia jednoczyły się, reformowały i rosły w siłę, emirat Al-Andalus ulegał powolnej dezintegracji. Romanca zdradza istnienie wewnętrznego konfliktu w łonie arabskiego królestwa Grenady, który buzował przez wiele lat i w znacznym stopniu przyczynił się do jego upadku.

„Zdarzyło się bowiem tak – pisze Álvarez – że Muley Hasan [władca Grenady – przyp. R.W.] zakochał się w pięknej chrześcijance, którą jego wojska wzięły jako brankę podczas jednego ze swych zagonów na andaluzyjskiej ziemi. Nazywała się Isabel de Solis i była córką komandora Sancho Jimenéza de Solis”[140].

Dziewczyna „nie okazała się nieczuła na uczuciowe oblężenie Muleya Hasana i przeszła na islam, zamieniając chrześcijańskie imię na bardzo poetyczne Zoraya, tzn. Gwiazda Poranna”[141].

I wtedy narodził się konflikt. „Zoraya została nową żoną Muleya Hasana i pierwszą damą jego haremu. Tymczasem miał on jeszcze inną żonę, Aischę »La Horra« (Uczciwą), która będąc córką jednego z poprzednich emirów Grenady, w dużym stopniu legitymizowała jego władzę, a ponadto dała mu dwóch synów: Abd-Allaha el Zaquira, który do historii przeszedł jako Boabdil, („El Chico”, Mały) „oraz Yusufa. Nie mogąc pogodzić się z odsunięciem na boczny tor mimo swych zasług w umacnianie władztwa Muleya Hasana, Aischa wystąpiła przeciwko królowi, opuszczając Alhamę i chroniąc się w Albaicin”[142].

Rodzinne niesnaski szybko przerodziły się w polityczny konflikt, bardzo osłabiający Grenadę i wystawiający ją na pastwę możliwych zdrad i przekupstw. Muley Hasan – jako władca despotyczny i zapatrzony tylko w siebie – miał wielu wrogów, którzy stworzyli wspomniane w romancy ugrupowanie abencerrajes. Ci na swoją stronę szybko przeciągnęli Aischę i w bratobójczym politycznym uścisku zwarli się z zegries – zwolennikami Muleya Hasana, wśród których znalazł się także brat władcy, Abu Abd-Allah el Zagal. A wszystko to otworzyło drogę ku temu, by w czasie konfliktu, jaki wkrótce miał rozgorzeć wokół Grenady, każde ze zwaśnionych ugrupowań – za kulisami zdarzeń – szukało niejawnych kontaktów z chrześcijańską stroną w nadziei na pozyskanie jej dla obalenia swych politycznych przeciwników.

(Okoliczności te tak utkwiły w kastylijskiej świadomości, że na długo stały się trwałym wzorcem postępowania w czasie walk z niewiernymi, inspirując m.in. wiele lat później Francisca Pizarra do podobnego wyeksploatowania rodzinnego konfliktu między Atahuallpą i Huascarem w czasie podboju Peru w latach trzydziestych następnego stulecia).

Ofensywa kontra defensywa

Co natomiast kryło się za niespodziewanym atakiem markiza Kadyksu na Alhamę?

Na pewno wielka odwaga, brawura i polityczna kalkulacja, ale przede wszystkim narastająca świadomość coraz większej zwartości i siły Kastylii i Leónu pod rządami Izabeli i Ferdynanda. Także przekonanie o tym, że Kastylia i León w 1482 roku były już innym królestwem niż w roku 1474, kiedy Izabela w pośpiechu przejmowała władzę.

I nie było to poczucie subiektywne – miało ono realne podstawy. Okres walk o utrzymanie tronu przez Izabelę i Ferdynanda w pierwszych latach po jego objęciu bardzo zmienił polityczną strukturę obu historycznych krain, do których dołączyła jeszcze Aragonia. Podczas mobilizacji kraju do walki z portugalskim zagrożeniem monarchowie zdołali zredukować liczbę lokalnych partykularyzmów i skanalizować energię poszczególnych „grandów” w kierunku utrzymania terytorialnej integralności kraju. Celowi temu służyło rozdawanie obietnic przyszłych przywilejów dla tych, którzy bezwarunkowo podporządkują się monarszej parze, a także podejmowanie przez władców nieustannych podróży, co stało się zresztą cechą charakterystyczną ich wieloletnich rządów. Najtrafniej ujął to Palencia: „Ich stolica była tam, gdzie oni byli, a że jeździli nieustannie, stolica jednego dnia była tu, drugiego – tam; a że nader często podróżowali osobno, królestwo, jakże często, miało na raz dwie stolice, a jeśli jednego dnia przebywali w więcej niż jednym miejscu – nawet więcej”[143].

Kastylia i León zmieniły się także pod względem militarnym. Okres walk o utrwalenie władzy Izabeli i Ferdynanda przyczynił się do rozwinięcia umiejętności walki ofensywnej, co znacznie unowocześniło sposób prowadzenia wojen. Do tej pory – co było charakterystyczne dla średniowiecza – istniała istotna dysproporcja między umiejętnościami defensywnymi i ofensywnymi. Działania defensywne bywały zwykle znacznie bardziej skuteczne niż poczynania ofensywne. Łatwiej było się bronić, niż atakować i pokonać broniących się, co w średniowieczu prowadziło do tego, że wiele konfliktów zbrojnych przez dziesięciolecia pozostawało nierozstrzygniętych, czego następstwem było ich łatwe odnawianie się, prowadzące do mnogości wojen.

Była to tzw. wojenna niemoc – impotencia belica. Jakakolwiek wspólna – praktycznie niezależnie od tego, jak słaba by była – dysponując odpowiednimi fortyfikacjami, była w stanie przez bardzo długi czas dawać odpór znacznie przeważającym siłom przeciwnika. Broniący się przeciwnik, jakkolwiek by się starał, prawie zawsze był obciążony następującymi „grzechami pierworodnymi”, które znacznie ograniczało skuteczność jego działań. Po pierwsze, liczba sił atakujących zwykle była ograniczona i wahała się w granicach od 3000 do 15 000 żołnierzy. Po drugie, brakowało odpowiednio przygotowanych szlaków komunikacyjnych do szybkiego przemieszczania oddziałów, bo dróg było bardzo niewiele. Po trzecie, nawet jeśli kawaleria mogła być użyta jako jednostka szybka, brakowało środków łączności, by skutecznie koordynować jej działania. Po czwarte, armie średniowieczne, jak wiadomo, nie miały charakteru stałego. Wojsko zbierało się raz na jakiś czas, po czym było rozpuszczane i wracało do swoich poprzednich zajęć. Nie było to też wojsko stale opłacane – ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami, które z tego wynikały.

„Niedostatki środków oblężniczych pozwalały atakowanym zbiec do miejsc względnie dobrze ufortyfikowanych i tam cierpliwie czekać, aż atakujący, z takich czy innych przyczyn, odstąpi od oblężenia. […] Dobrze zorganizowana obrona, stosunkowo skromnymi środkami, była w stanie skutecznie powstrzymać poczynania wroga, uniemożliwiając mu triumf militarny. Prawda była taka, że oblężeni bardziej niż siły i oręża przeciwnika musieli obawiać się głodu, epidemii, buntu we własnych szeregach czy zdrady”[144]. Skutek był taki, że przeciwnik, który musiał ponosić wyższe koszty niż broniący się, w końcu odstępował od oblężenia.

Izabela i Ferdynand (czy jak chcą inni, Ferdynand i Izabela) w ciągu lat, gdy zdobywali doświadczenie w dziedzinie konsolidacji swego królestwa i musieli rozwijać poczynania ofensywne przeciwko Portugalii, ów historyczny pat – ową impotencia belica – zaczęli stopniowo rozmontowywać i przechylać szalę na korzyść ofensywy. Działo się to na kilka sposobów. Po pierwsze, w coraz większym stopniu zaczęli polegać na wojsku stale opłacanym, więc bardziej zdyscyplinowanym i zainteresowanym swym fachem. Po drugie, większą uwagę poświęcili rozwojowi piechoty i jej liczebności, co było możliwe dzięki powiązaniu z wojskiem lokalnych policji – tzw. hermandades, czyli bractw (a w rzeczywistości lokalnych sojuszy), i dzięki uczynieniu z części z nich regularnych oddziałów o charakterze gwardii królewskiej bądź jednostek szkoleniowych. Po trzecie, ogromny nacisk położyli na rozwój artylerii, znacznie udoskonalili bombardy, które poczęły odtąd mieć większy zasięg, większą siłę ognia i mogły wystrzeliwać większe pociski. Po czwarte, zmienili charakter kawalerii, wzmocnili powierzchnie chroniące konie, odciążyli zbroje jeźdźców i wyposażyli ich w wysoko osadzone strzemiona, zmuszające do uginania kolan, przez co kawalerzyści stali się lepiej zjednoczeni ze swymi rumakami, szybsi i bardziej zwrotni – zdecydowanie bardziej skuteczni na polu bitwy. Po piąte, od początku walk z Maurami skrupulatnie zabezpieczali finanse tego przedsięwzięcia, biorąc pożyczki w skali

znacznie większej, niż było to przyjęte w tamtej epoce. Do 1488 roku monarchowie pożyczyli 58 000 000 m.[145], a w latach następnych – między latami 1489 i 1491 – kwota ta przekroczyła 315 000 000 m.[146], co było możliwe dzięki temu, że ogromna większość pożyczek była bardzo terminowo spłacana (co też stanowiło istotne novum i świadczyło o tym, że w przypadku Izabeli i Ferdynanda mamy do czynienia z wysoce obliczalną władzą królewską nowego typu).

Hermandades, nowe bombardy i finansowanie wojny

Zatrzymajmy się chwilę przy punktach drugim, trzecim i ostatnim, bo są one stosunkowo mało znane.

Santas Hermandades, które Izabela wykorzystała do wzmocnienia i unowocześnienia kastylijskiej piechoty, miały w Kastylii i Leónie długą tradycję, ale monarchowie katoliccy znacznie je zreformowali. Związali je ze sobą i przekształcili. Hermandades tak naprawdę były sojuszami istniejącymi na szczeblu lokalnym. Ich powstanie było podyktowane chęcią przeciwdziałania anarchii i przemocy w odległych prowincjach, wynikających z oddalenia od władzy centralnej, lub – w wielu okresach – po prostu z jej braku. Tworzyły je lokalne milicje. Był to wyraz samoorganizowania się ludności na szczeblu lokalnym, w tym – wiejskim. Do ich zadań pierwotnie należało m.in. patrolowanie dróg i najbliższych okolic miast, wsi i miasteczek oraz utrzymywanie tam porządku.

Owe lokalne organizacje – dziś powiedzielibyśmy paramilitarne – łączyły się w większe grupy (hermandades generales) tylko w wyjątkowych sytuacjach większego zagrożenia, po czym je rozwiązywano. Izabela jednak to zmieniła – uczyniła z nich podporządkowaną sobie siłę i ostrze siejące postrach zarówno w kraju, jak i na jego granicach. Już w czasie walk z Portugalią o utrzymanie tronu z tych bractw utworzyła elitarne jednostki wojskowe, po czym – w okresie walk o Grenadę – stan ten jeszcze utrwaliła, co umocniło je zwierzchnictwo nad nimi. Autonomiczne ze swej natury hermandades nie sprzeciwiły się temu z jednego powodu: królowa zadeklarowała, że będzie z całą surowością przeciwstawiać się samowoli lokalnych grandów, przed czym hiszpańska prowincja od dziesięcioleci drżała. Nadto zagwarantowała, że nigdzie – niezależnie od oddalenia od dworu i tronu – w jej królestwie nie będzie anarchii. Targu dokonano więc bez większego trudu, bo hermandades właśnie w tym celu powołano do życia. Obie strony – tak monarchowie, jak i lokalne społeczności – odnosiły z tego korzyści.

Przejęcie takiej utrwalonej, rozproszonej struktury, scalenie jej oraz podporządkowanie sobie wielu historyków uznaje za jedno z największych osiągnięć Izabeli. Czyni to z niej także – ich zdaniem – władczynię już na poły nowoczesną[147].

Szefem centralnej rady Santa Hermandad został biskup Cartageny – Lope de Ribas, a finansami zajęli się Alonso de Quintanilla i Juan de Ortega. Do struktur organizacyjnych rady weszli także: wielokrotnie przez nas cytowany historyk Alfonso de Palencia, a także konetabl Kastylii Pedro Fernández de Velazco i znany sędzia Gonzales Sanchez de Illescu. Dowódcą naczelnym został brat Ferdynanda, Alonso de Aragón.

Natomiast zwiększenie siły artylerii w przededniu i w czasie trwania wojny o Grenadę było możliwe dzięki zastosowaniu nowej techniki ich wytwarzania. Jak wynika z kronik, niemały wpływ na rozwój technologii wytwarzania bombard miał Ferdynand, dla którego artyleria szybko stała się oczkiem w głowie. Nowością było zastosowanie podwójnego pierścieniowania luf artylerii opartych na tzw. serdeczniku – drewnianej formie o średnicy takiej samej jak lufa przyszłego działa. Na serdecznik kowal nakładał szerokie, niemal prostokątne żelazne pierścienie w taki sposób, aby ściśle przylegały do formy. Następnie brał wąskie żelazne pierścienie, których średnica była nieco mniejsza niż tych pierścieni, które już nadziano na serdecznik. Po rozgrzaniu tych drugich do białości stawały się one na tyle plastyczne, że można było wcisnąć je na większe pierścienie. W czasie stygnięcia zewnętrzne pierścienie z całej siły ściskały pierścienie znajdujące się pod nimi, tworząc lufę działa. Nowością było także to, że udoskonalone bombardy miały dwie lub trzy zapasowe komory, w których umieszczano pociski. To zaś pozwalało na intensyfikowanie siły ognia i nadanie mu przez pewien czas pozoru ciągłości.

Co do pożyczek wojennych, to były one w zasadzie przymusowe. Zgodnie z królewskim dekretem powinni ich byli udzielać Koronie wszyscy poddani, których majątek przekraczał 50 000 m. Okres zwrotu wynosił zwykle rok. Co ważne, oddawano kwotę identyczną z pożyczoną, bez odsetek. Kwota, którą pożyczało rycerstwo, była wyższa niż ta, której monarchowie oczekiwali od prostego ludu (gente del común). Zwolnieni od udzielania Koronie pożyczki byli tylko ci, którzy bezpośrednio uczestniczyli w wojnie. Pożyczana kwota była inkasowana przez królewskich poborców, mogących liczyć na pomoc władz lokalnych.

W związku z tym, że pobór pożyczki był rozciągnięty w czasie, a królewska para zwykle potrzebowała jej natychmiast, na czas, gdy ją zbierano, monarchowie zaciągali kredyt za granicą lub w lokalnych bankach, by od razu dysponować gotówką. Oprocentowanie wahało się wtedy zwykle między 9% a 12% w skali roku i odsetki w tym wypadku musiały być spłacone. Operacje tego typu zwykle realizowali sekretarz królewski, Luis de Santángel, który m.in. dlatego miał tak silną pozycję na dworze, i Francisco Pinelo, wpływowy radca z Sewilli. W Walencji od miasta monarchowie pożyczyli w 1489 roku 15 900 000 m. W ramach spłaty tej pożyczki królowa, by zdążyć z płatnością na czas, ofiarowała miastu m.in. złotą koronę wysadzaną diamentami i sporo swej biżuterii.

Pożyczek monarchom udzielały też różne organizacje oraz korporacje zawodowe i religijne, a także stowarzyszenia o charakterze handlowym (np. słynna La Mesta – organizacja skupiająca właścicieli stad owiec)[148]. Wśród pożyczkodawców nie mogło zabraknąć grandów i wybitnych osobistości. Wśród najbardziej znanych i zasłużonych byli: książę Medina-Sidonia, arcybiskup Santiago, książę Kadyksu, a także don Alfonso de Aguilar i Alfonso Carrillo de Acuña. Ze względu na wielość swych przywilejów osoby te – podobnie jak szeregowi poddani – nie mogli liczyć na wypłatę odsetek.

Co ciekawe, pożyczek na potrzeby wojny udzieliły też wspólnoty żydowska i muzułmańska (mudéjares). W latach 1482 i 1485 było to po 18 000 castellanos de oro[149], w roku 1484 – 16 000, a w latach 1486–1491 – po 10 000[150]. Biorąc pod uwagę, że są to kwoty wyrażone w monecie złotej, były to wartości znaczne. Warto zauważyć, że królewska para pożyczki te oddawała znacznie bardziej opieszale niż w przypadku pożyczek udzielonych im przez innych. Jedna z hipotez dotycząca przyczyn powstania dekretu o wydaleniu Żydów w 1492 roku mówi nawet, że usuwając ich ze swego królestwa, monarchowie chcieli uniknąć spłacenia długów, które u nich zaciągnęli.

Oprócz tego wszystkiego – oprócz zmian w wojskowej taktyce i uzbrojeniu, i zadbaniu o finanse – był jeszcze jeden element, który w przypadku podjęcia zmagań z Maurami był niezwykle istotny: opiewana w niezliczonych epickich utworach jakże długa i chlubna tradycja walk z Arabami na Półwyspie, która – z wieloma przerwami – trwała już z górą siedem wieków.

Dwadzieścia cztery pokolenia!

Była ona źródłem niezwykle wielkiej moralnej siły każdego, kto z Kastylii, Leónu bądź z Aragonii wyruszał do walki z niewiernymi. Tym bardziej, gdy na tronie zasiadła Izabela, której liczni przodkowie w tym wielowiekowym boju należeli do najwytrwalszych i najdzielniejszych.

Pelayo – pierwszy król rekonkwisty i jego następcy

Prekursorem walk z Arabami po tym, jak ci zajęli prawie cały Półwysep z wyjątkiem części górzystej, trudno dostępnej Asturii, był Pelayo. Pochodził on z okolic Oviedo. W 717 roku wpadł w ręce Maurów i został zawleczony do Kordoby, którą Arabowie uczynili nową stolicą kraju, nazywanego odtąd Al-Andalus. Z niewoli udało mu się jednak zbiec. Gdy dowiedział się, że jego siostra trafiła do haremu mauretańskiego rządcy Asturii, wrócił na północ, i widząc powszechną rezygnację wśród swych ziomków, postanowił jej nie ulec i wezwał góralski lud do powstania przeciwko Maurom.

Początkowo nikt nie chciał się do niego przyłączyć i ci, którym dane było usłyszeć jego apele, stukali się w głowę. Dopiero po blisko roku udało mu się skupić wokół siebie kilkuset górali, którzy obwołali go królem i – krok po kroku – zaczęli walkę z najeźdźcami.

Ci najpierw nie chcieli wierzyć, że ktoś waży się im przeciwstawiać, bo do tej pory ich podbój nigdzie nie napotkał większego oporu. W wyniku akcji podjętych przez Pelaya rok po roku coraz więcej muzułmanów poczęło ginąć na północy w sprytnie obmyślanych zasadzkach. Maurowie zrozumieli, że muszą działać bardziej zdecydowanie i w ślad za powstańcami wysłali spory oddział wojska. Jego liczebność kilkakrotnie przewyższała siły Pelaya. Ten wraz z trzystoma wojownikami skrył się w jaskini Covadonga, skąd z zaskoczenia zaatakował i odniósł zwycięstwo.

To był bardzo ważny tryumf. Dzięki niemu Pelayo mógł utrzymać swą niezależną enklawę, którą władał – ostatnią na Półwyspie. Była to najprawdziwsza pojedyncza chrześcijańska kropla na rozfalowanym muzułmańskim morzu. Obejmowała ledwie kwadrat o boku trzydziestu kilometrów.

Kwadrat składający się z samych gór i dolin.

Na jego terenie znajdowało się tylko jedno niewielkie miasteczko – Cangas de Onís.

Maurowie kpili sobie z niego: „Czym jest trzydziestu barbarzyńców siedzących na skale?”[151].

Ale to właśnie Cangas de Onís było pierwszą stolicą wolnej Iberii – pierwszą stolicą rekonkwisty.

Po śmierci Pelaya rządy w Cangas przejął Fáfila – jego syn, który w miasteczku zbudował kościół. To była jego największa zasługa w walce z Maurami, bo wkrótce, na polowaniu, został rozszarpany przez niedźwiedzia. Na szczęście Fáfila miał córkę. Ta wyszła za mąż za Alfonsa I, który wziął przykład z Pelaya i stworzył w Górach Kantabryjskich podobne niezależne państewko. Obie enklawy miały wspólną granicę i mogły się połączyć.

Wolna Iberia stała się dwa razy większa!

Po śmierci Alfonsa I rządy przejął jego syn, Fruela I, który jednak szybko został zamordowany, co wykorzystali Maurowie i opanowali jego ziemię. Wydawało się, że raczkującą rekonkwistę zdławiono w zalążku. I to bezpowrotnie. Wkrótce doszło jednak do niespodzianki: o wolną Iberię, po osiągnięciu pełnoletności, upomniał się syn Frueli, Alfons, który do historii przeszedł jako Alfons Cnotliwy, „ponieważ nigdy się nie ożenił, najwidoczniej dotrzymując złożonej przysięgi, że całe swoje życie poświęci zachowaniu chrześcijańskiego królestwa, które władający resztą Hiszpanii muzułmanie postanowili zniszczyć za wszelką cenę”[152]. Co prawda, walkę najpierw przegrywał. Maurom udało się nawet dotrzeć do Zatoki Biskajskiej, lecz on się nie poddawał. Udało mu się odzyskać Oviedo, gdzie odbudował kościół zniszczony przez Maurów (drugi kościół rekonkwisty), i stopniowo, piędź po piędzi odbijał utracone ziemie. Gdy zmarł w 843 roku, wolna Iberia była już większa niż zjednoczone ziemie Pelaya i Alfonsa I.

Na tron wstąpił Ramiro I – wnuk Alfonsa I, który zapoczątkował nową dynastię; tę, która po dwudziestu czterech generacjach na tronie miała osadzić Izabelę.

Wielowiekowa sztafeta

W pierwszym pokoleniu widzimy Ramira I walczącego z wikingami, którzy dotarli do wybrzeży Asturii. Czynił to tak skutecznie i walecznie, że nieuchronnie pojawia się myśl, a następnie pomysł: dlaczego takiej dzielności, przemyślności i determinacji nie skierować przeciwko okupującym Półwysep Maurom?

W drugim pokoleniu trafiamy na Ordoña I – syna Ramira I. Skorzystał on z otrzymanego od ojca przygotowania zdobyć w roku 852 mauretański zamek Albelda, który Arabowie wznieśli w pobliżu Logroño. (Legenda mówi, że w czasie bitwy pojawił się sam święty Jakub – Santiago, patron chrześcijańskiej Hiszpanii, i wsparł jego żołnierzy). Mniej szczęścia miał w roku 854 pod Toledo, gdzie z rąk Maurów doznał klęski. Wcale się tym jednak nie przejął. W roku 856 udał się pod pozostający w arabskim władaniu León i go zdobył. Rekonkwista zdawała się nabierać rozpędu.

W trzecim pokoleniu syn Ordona, Alfons III – kiedy emir Kordoby Muhammad wyruszył na czele potężnej armii na północ, żeby odzyskać równiny Leónu, poprowadził w roku 878 znacznie mniej liczne siły obrońców do lasu nad rzeką Orbigo. Uderzył z zasadzki i odniósł przytłaczające zwycięstwo. Maurowie po raz pierwszy poprosili wtedy chrześcijan o kilkuletni rozejm.

W roku 909 – w czwartym pokoleniu – trzech spośród pięciu synów Alfonsa III zbuntowało się przeciwko ojcu. Alfons abdykował, a następnie „w geście pokory – który w całej historii monarchii niewiele miał sobie podobnych, a wręcz pozostaje bezprecedensowy – […] [poprosił] swego [najstarszego] syna, Garcię, będącego dziedzicem tronu, aby dał mu żołnierzy na ostatnią wojnę z Maurami, którą […] [chciał] poprowadzić już nie jako król, ale zwykły rycerz”[153]. Garcia zgodził się i do śmierci ojca w roku 910 nie zdecydował się, by zasiąść na tronie. Później jednak nastał czas klęsk. Po śmierci Garcii w 914 roku na tronie zasiadł Ordoño II – jeden z dwóch braci, którzy nie zbuntowali się przeciwko Alfonsowi. Doznał on z ręki kalifa Abd ar-Rahmana III dotkliwej klęski pod Valdejunquerą koło Pampeluny. Rekonkwista, zanim się rozkręciła, znów zrobiła spory krok do tyłu.

W piątym pokoleniu, po śmierci Ordoña II w roku 924, na tronie zasiadł jego syn Alfons IV, a następnie jego brat Ramira II. Ten, choć niezbyt lubiany przez lud, w chwili zagrożenia potrafił przemówić do jego serca i w 939 roku odniósł wielkie zwycięstwo nad Abd ar-Rahmanem III w bitwie pod Simancas. Ciężka jazda hiszpańska z ogromną determinacją uderzyła na bezpośrednie otoczenie kalifa, któremu cudem udało się uniknąć pojmania. Maurowie – mimo swej liczebnej przewagi – w panice opuścili pole bitwy. Chrześcijanie triumfowali.

Ale tylko na chwilę. W siódmym pokoleniu, w którym na tron trafił (to chyba najwłaściwsze określenie) pięcioletni (sic!) Ramiro III, po stronie mauretańskiej władze objął muzułmański superstrateg – Al-Mansur, Zwycięzca. Jego ambicją było zdobycie całego Półwyspu. W konfrontacji z tak wielkim zagrożeniem Ramiro III został zdetronizowany, a jego miejsce zajął Bermudo II Podagryk. Jemu także trudno było się zmierzyć z mauretańskim tytanem. I choć Kastylijczycy walczyli jak lwy, na niewiele to się zdało. W ręce Maurów przeszły Zamora i z takim trudem zdobyte Simancas. Chwilę wytchnienia przyniosła dopiero śmierć Al-Mansura w 1002 roku.

W dziesiątym pokoleniu – pokoleniu Rodriga Diaza de Bivara, czyli legendarnego Cyda – Alfonsowi VI udało się zdobyć dawną hiszpańską stolicę – Toledo. Wtedy jednak przez Cieśninę Gibraltarską dotarła nowa muzułmańska fala, „liczna jak ziarna piasku na pustyni, z której nadciągała”; która nie tylko chciała powstrzymać rekonkwistę, lecz także dokończyć podbój Półwyspu. Z ręki nowo przybyłych Alfons VI poniósł dotkliwą klęskę pod Sagrajas. Mimo ogromnego naporu udało mu się utrzymać Toledo, głównie dzięki rycerzowi Alvarowi Fanezowi, który zajął miejsce Cyda po jego śmierci.

W jedenastym pokoleniu tron Kastylii i Leónu odziedziczyła młodsza córka Alfonsa VI – Urakka, która pod wieloma względami stała się wzorem dla królowej Izabeli. Tak jak Izabela, Urakka poślubiła króla Aragonii – Alfonsa Walecznego. Ten – mimo że małżeństwa tego z powodu bliskiego pokrewieństwa papież ostatecznie nie zatwierdził – w walce z Maurami miał wielkie zasługi: swoje wojska doprowadził aż pod mury Grenady. Choć miasta ostatecznie nie zdobył, przyprowadził z tamtych okolic blisko dziesięć tysięcy chrześcijan, którzy odtąd nazywali go swoim wyzwolicielem.

W dwunastym pokoleniu syn Urakki Alfons VII przybrał tytuł cesarza Hiszpanii i został „niekwestionowanym przywódcą krucjaty. Niemal co roku wyruszał w pole, przemierzał płaskie przestrzenie równin La Manchy (ziem, które stały się sławne za sprawą Cervantesa i bohatera jego powieści, don Kichota), wznosił kolejne forty, zdobywał stare, odpierał kontrataki Maurów, wielokrotnie zapuszczając się ze swoimi wojskami na południe do pachnącej pomarańczami Andaluzji […]”[154]. W tym samym czasie z Afryki przybyła jednak kolejna armia muzułmanów, by z nową energią rzucić się w wir wojny, która zdawała się nie mieć końca.

Cud w Las Navas de Tolosa

W czternastym pokoleniu, w 1212 roku, Alfons VIII pomaszerował Przełęczą Pogromu Niewiernych Psów i u jej południowego krańca stoczył z Maurami bitwę pod Las Navas de Tolosa, którą powszechnie uznaje się za kluczową, jeśli chodzi o bieg rekonkwisty. Jak pisze Warren H. Carroll, „tajemniczy pasterz nocą poprowadził (i zaraz potem zniknął) armię krzyżowców ukrytą ścieżką wiodącą z dna wąwozu przez wysoką grań, dzięki czemu chrześcijanie zaszli Maurów od skrzydła”[155]. Mimo to walka długo pozostawała nierozstrzygnięta. Szala zwycięstwa przechylała się raz na jedną, raz na drugą stronę. „W pewnej chwili Alfons VIII pomyślał [nawet], że wszystko stracone i gotował się już na śmierć, ale […] arcybiskup Toledo, Rodrigo de Rada powiedział mu, aby był dobrej myśli […]; że z bożą pomocą krzyżowcy zatriumfują”[156]. Nie pomylił się. Wielu to przełomowe zwycięstwo do dziś uznaje za graniczące z cudem.

Owoce tego tryumfu w pełni zebrał dopiero król Ferdynand – w szesnastym pokoleniu. Dzięki temu, że Maurowie po klęsce pod Las Navas de Tolosa długo nie mogli dojść do siebie, w 1226 roku odważnie ruszył przed siebie i zdobył Kordobę, stolicę arabskiej Iberii, gdzie odzyskał m.in. dzwon z Santiago de Compostela, zrabowany przed przeszło dwustu laty przez Al-Mansura. Zaraz potem jego syn, kolejny Alfons, w Aragonii pomógł Jakubowi Zwycięzcy odzyskać z rąk Maurów Murcję. Ferdynand znów ruszył w bój – tym razem o Sewillę, od pięciuset lat pozostającą w rękach Maurów. W 1247 roku ją wyzwolił. Mauretańskie panowanie na Półwyspie zaczynało się kruszyć.

Siedemnaste pokolenie zostało w dużej mierze zmarnowane. Rządził wtedy syn króla Fernanda, Alfons X, zwany Mądrym, który uporządkował hiszpańskie prawo, był hojnym mecenasem sztuki i utrzymywał w swoim władaniu kluczowe dla Hiszpanii ziemie wokół Sewilli i Kordoby. Mimo to popadł w konflikt ze swoim synem i zamiast dalej przeganiać Maurów, zaangażował się w wojnę domową z własnym potomkiem.

W dwudziestym pokoleniu – po dwóch generacjach zaciętych walk wewnętrznych – na hiszpańskim tronie zasiadł Alfons XI. W 1340 roku stanął przed nie lada wyzwaniem. Przez Cieśninę Gibraltarską, która cały czas znajdowała się w mauretańskich rękach, przeprawiła się kolejna wielka arabska armia, która pragnęła odzyskać utraconą stolicę kalifatu – Kordobę i największe miasto ówczesnej Europy – Sewillę. Alfons XI, który zyskał przydomek Mściciel, zebrał czterokrotnie mniejszą armię niż ta, którą dysponowali Maurowie. Mimo to zastąpił jej drogę nad rzeką Salado. Przypomniał sobie sukces, jaki pod Las Navas de Tolosa odnieśli chrześcijanie. Postanowił, że ponowi tę wiktorię, a w przekonaniu tym podtrzymywał go arcybiskup Toledo – Gil Albornoz, który żołnierzom szykującym się do bitwy udzielał całkowitego odpuszczenia grzechów. Alfons Mściciel zwyciężył. Kordoba i Sewilla pozostały w chrześcijańskich rękach.

W dwudziestym pierwszym pokoleniu pojawił się Henryk z Trastámary – najstarszy syn Alfonsa XI i Eleónory Guzman – jego „nielegalnej żony” (Alfons XI przez długie lata był bigamistą), który w sytuacji gdy inni pretendenci do tronu – jego zdaniem – „łamali boże prawa”[157], sam zgłaszał nieugiętą chęć przejęcia rządów. Na tym tle doszło do zatargów i wielu bratobójczych walk, z których Henryk – już jako Henryk II – ostatecznie wyszedł zwycięsko. W tym czasie Maurowie odzyskali jednak Algeciras – strategicznie położone miasteczko, z którego chrześcijanie chcieli szturmować Dżabal al Tarik – Cieśninę Gibraltarską.

W dwudziestym drugim pokoleniu, po śmierci Henryka II w 1379 roku, pojawia się jego syn – Jan I. Ten mąż córki niedawno zmarłego portugalskiego króla zamiast kontynuować rekonkwistę, wolał walczyć o objęcie luzytańskiego tronu. W bitwie pod Aljubarottą wybito mu to jednak z głowy, i to na długo. Maurowie znów się radowali, bo po raz kolejny zyskali chwilę wytchnienia.

W pokoleniu dwudziestym trzecim na scenę wszedł syn Jana I – Henryk III zwany Chorowitym. Tron objął w wieku jedenastu lat po tym, jak jego ojciec w 1390 roku spadł z konia i umarł. Nic więc dziwnego, że nie potrafił przeciwstawić się Maurom raz po raz kąsającym jego ziemie w czasie wypraw wyruszających z Grenady. Jego niewątpliwą zasługą jest natomiast zapoczątkowanie w 1402 roku podboju Wysp Kanaryjskich, co później – ucząc się niejako operowania na krańcach znanej podówczas ekumeny – z powodzeniem kontynuowała Izabela.

W pokoleniu dwudziestym czwartym na tron wstąpił syn i następca Henryka Chorowitego – znany nam już Jan II. Zanim jednak do tego doszło, najpierw rządy w jego imieniu sprawował brat Henryka, Ferdynand, który w 1410 roku odbił z arabskich rąk Antequerę. Był to pierwszy od bardzo dawna sukces chrześcijan w zmaganiach z Maurami. Myśl o nowej wojnie znów odżyła; nade wszystko myśl o nowych zwycięstwach. Odżyła, by zaraz uschnąć, bo po bezwolnym i manipulowanym przez Alvara de Lunę Janie II na tron wstąpił jego syn – Henryk IV: ten, „który wolał zwierzęta niż ludzi” i któremu „muzułmanie [często – R.W.] byli bliżsi niż chrześcijanie”[158] – nieszczęsny przyrodni brat Izabeli.

Resztę historii już znamy.

140 Tamże, s. 197.

141 Tamże.

142 Tamże, s. 198.

143 A. Fernández de Palencia, dz. cyt.

144 M.A. Ladero Quesada, Castilla y la conquista del Reino de Granada, Uniwersidad de Valladolid, Valladolid 1967, s. 12.

145 m. – maravedi. Podstawowa jednostka monetarna w czasach Izabeli i Ferdynanda; 34 maravedi składało się na jednego reala, mającego 0,6 g srebra.

146 M.A. Ladero Quesada, dz. cyt., s. 215.

147 M. Lunenfeld, Council of Santa Hermandad. A Study of Pacification Forces of Ferdinand and Isabella, University of Miami Press, Coral Gables, Florida 1971, s. 10–12.

148 W przypadku La Mesty zastosowano bardzo oryginalny sposób spłaty pożyczki, której organizacja ta udzieliła Koronie. Monarchowie rok po roku spłacali tylko kwotę, która przewyższała podatek, jaki La Mesta w danym roku powinna była wpłacić do królewskiej kasy.

149 Castellano de oro – jednostka monetarna o wartości 4,6 g złota.

150 M.A. Ladero Quesada, dz. cyt., s. 221.

151 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 12.

152 Tamże.

153 Tamże, s. 14.

154 Tamże, s. 17.

155 Tamże, s. 18.

156 Tamże.

157 Tamże, s. 21.

158 Tamże, s. 23.

Rozdział 9. Wojna królowej. Chwasty w ogrodzie

Po zdobyciu Alhamy i po tym, jak przybył do niej Ferdynand, który rozbił pod jej murami oddziały Maurów chcących odbić ją z rąk chrześcijan („rozkładające się zwłoki […] [niewiernych] jadły [potem] psy”[159]), nastąpiły dalsze działania zaczepne. Skoro zdeklarowano, że ma być wojna, trzeba było ją prowadzić. Królowa odwołała się do poprzednio z rozmysłem prowadzonej przez siebie polityki nadań przywilejów i „rozesłała listy […] do wszystkich rycerzy i giermków, którzy mieli od niej ziemie i majątki, rozkazując im, aby stali w gotowości z bronią i końmi, kiedy pośle po nich, wzywając na wojnę”[160]. Jej zaangażowanie w rozpoczynające się przedsięwzięcie wojenne było tak wielkie, że swoje czwarte dziecko zaczęła rodzić w czasie posiedzenia rady wojennej. Na chwilę opuściła doradców i na świat wydała córkę Marię. Urodziło się też drugie dziecko, ale niestety martwe. Wszyscy potraktowali to jako nadzwyczaj zły omen i ostrzeżenie. W „kordobańskiej katedrze [będącej poprzednio meczetem – R.W.] odprawiono nabożeństwo na wpół żałobne, na wpół dziękczynne”[161], co było zapowiedzią tego, co miało się dziać w następnych latach: militarnych i politycznych sukcesów Izabeli nieustannie przeplatających się z jej kłopotami rodzinnymi i dynastycznymi.

Loja i AxarquÍ – na początek dwie klęski

Po niespodziewanej uwerturze w Alhamie w pierwszym akcie wojny z Maurami Ferdynand postanowił pomaszerować na kluczową i najpotężniejszą po Grenadzie przygraniczną fortecę Loja. W królewskim sztabie nie było zgody co do celowości przeprowadzenia tej operacji. Markiz Kadyksu oponował, twierdząc, że Loja jest zbyt niedostępna i nazbyt dobrze ufortyfikowana, a wojska królewskie najpierw powinny okrzepnąć w boju gdzie indziej. Ostatecznie jednak przeważyły głosy mistrza zakonu Świętego Jakuba, Alonsa de Cárdenasa, oraz jego bratanka Gutierre, którego królowa uznawała za jednego ze swych najwierniejszych sług. W dyskusji ujawniła się też trzecia partia – zwolennicy wycofania się z Alhamy „ze względu na koszty i problemy związane ze stałym utrzymywaniem garnizonu na tak odsłoniętej pozycji”[162]. Słysząc to, królowa nie kryła oburzenia. Stwierdziła, że wszystkie wojny wiążą się z kosztami i trudnościami; inaczej się nie da, a Alhama jest pierwszym owocem zmagań z Maurami, które ona i Ferdynand są zdecydowani kontynuować do samego końca – do zdobycia Grenady. Jej opuszczenie byłoby strategicznym błędem i tchórzostwem.

„9 lipca [1482 roku] chrześcijańska armia [w sile dziesięciu tysięcy pieszych i ośmiu tysięcy konnych – R.W.] dotarła do Loja – pisze Carroll, dający najpełniejszy opis tych wydarzeń. – Wysoka i długa grań oraz trudno dostępny teren rozciągający się na północ, wschód i zachód od silnie ufortyfikowanego miasta stwarzały wielkie trudności każdej armii, która podejmowała próbę oblężenia twierdzy. Niedostatek wolnego miejsca powodował, że w bezpośredniej bliskości miasta nie sposób było rozbić jednego obozu, zabezpieczającego potrzeby wszystkich hiszpańskich wojsk […]. Dlatego zamiast jednego dużego obozu trzeba było rozbić kilka mniejszych i to w dość znacznej odległości od siebie. Ali Atar, doświadczony i przebiegły dowódca mauretańskiego garnizonu, wiedział, w jaki sposób to wykorzystać; w kilku miejscach jednocześnie przeprowadzał pozorowane ataki na wojska oblegających, a kiedy chrześcijańskie oddziały ruszały w pogoń, uderzał na ich tyłach i atakował któryś z obozów. Po czterech dniach takich bezskutecznych utarczek Ferdynand zmuszony był uznać, że markiz Kadyksu miał słuszność; nakazał odwrót.

Ali Atar, nie zwlekając, uderzył na zdezorientowanych Kastylijczyków; kiedy jego Maurowie niespodziewanie pojawili się na szczytach okolicznych wzgórz i ruszyli do szturmu, większość chrześcijańskich żołnierzy ogarnęła panika. Ferdynand pospieszył do nich, krzycząc: »Stójcie, caballeros, stójcie!«. Nie był jednak w stanie zapobiec pogromowi. Markiz Kadyksu dostrzegł, że królowi grozi niebezpieczeństwo. Na czele sześćdziesięciu dzielnych żołnierzy ruszył do kontrataku, dotarł do władcy i w ostatniej chwili ugodził lancą Maura, który szykował się, aby zadać Ferdynandowi śmiertelny cios. Pod królem ubito konia, ale jemu udało się ocalić życie.

Wielu znamienitych kastylijskich rycerzy odniosło rany, a na polu bitwy [trafiony zatrutą strzałą] poległ [Rodrigo Téllez Girón – R.W.] młody mistrz zakonu Calatrava”[163]. Na niewiele zdało się bezprzykładne poświęcenie rycerzy najemnych z Nawarry, Aragonii, a nawet ze Szwajcarii, którzy odtąd już stale uczestniczyli w zmaganiach Kastylijczyków z Maurami.

Król, ogłuszony łatwością, z jaką zadano mu klęskę, udał się do Galicji. Chciał przeanalizować błędy, które popełnił. Ponadto wybuchły tam niepokoje, więc na razie musiał się skupić na nich. Andaluzyjczycy byli głodni odwetu i zaczęło im się wydawać, że wojnę z Maurami są w stanie wygrać jednym zdecydowanym ciosem. Podburzani przez uciekiniera z Grenady Bernaldina de Osuna, opowiadającego o tym, że grenadyjskie elity władzy są rozrywane przez rodzinne konflikty, postanowili na to miasto uderzyć, a w drodze do niego – na Malagę.

„W [tym] przedsięwzięciu uczestniczyła śmietanka andaluzyjskiej szlachty, odziana w przebogate, olśniewające zbroje”[164] – czytamy w dokumentach. Armia zabrała ze sobą kupców, a kupcy – spodziewający się bogatych łupów – juczne konie. Kolumna wojska bardzo się przez to rozciągnęła. Wojska ruszyły w stronę Malagi, kierując się przez Axarquíę – bogatą i żyzną dolinę między wzgórzami. Wszyscy czuli się bardzo pewnie i wydawało im się, że zwycięstwo mają w kieszeni.

Kastylijski wąż – jak później muzułmanie mówili o tym wojsku – był widoczny z daleka, bo chrześcijanie wszystko, co napotkali na swojej drodze, palili i plądrowali. Dym był jego znakiem. Dlatego przebywający na tamtym terenie Abu Abd-Allah el Zagal „Waleczny”, młodszy brat Abu Hasana, cały czas wiedział, gdzie znajduje się przeciwnik. Bezlitośnie wykorzystał nieostrożność chrześcijan.

„Na odsiecz wysłał swoich dwóch najlepszych dowódców, którzy zaplanowali bardzo skuteczną zasadzkę. Kiedy długa, narażona na atak kolumna kastylijskich żołnierzy weszła do ostatniej z dolin prowadzących na wybrzeże, po obu stronach jej zwężenia czekali muzułmanie. Stamtąd [wyczekawszy do zmroku] zaatakowali maszerujących chrześcijan”[165].

Ich zadanie było bardzo proste. Dzikie okrzyki Maurów zabrzmiały ponad zboczami wzgórz i wielokrotnym echem odbiły się w wąwozach zasnuwających się coraz bardziej gęstymi ciemnościami. Kamienie, włócznie i strzały zasypały oszołomionych Kastylijczyków. „Obładowani i nieprzygotowani na zajadłość muzułmańskiego ataku chrześcijanie zostali [całkowicie] zaskoczeni […]. Tysiące z nich straciło życie. Część żołnierzy w ciemnościach natknęła się na skalisty wąwóz, w którym jeden po drugim ginęli, wystrzelani przez wyborowych łuczników. Markiz Kadyksu, który [i tym razem] sprzeciwiał się tej wyprawie, tylko cudem przeżył, ale zginęło wielu jego krewnych: bracia Diego i Beltrán, a także dwaj bratankowie. Zabito ponad ośmiuset jeźdźców, a tysiąc pięciuset wzięto do niewoli. Zdezorientowani kastylijscy żołnierze [jeszcze długo] błąkali się bez celu [po okolicy]. Niektórzy tak dalece mieli stracić ducha, że [ponoć] pozwolili się pojmać [muzułmańskim] kobietom”[166].

Nazajutrz El Zagal dopełnił zniszczenia – chrześcijańskie oddziały zostały do końca rozbite. Wycieńczeni Kastylijczycy ukrywali się za skalnymi wyłomami i krążyli, nie mogąc odnaleźć drogi. Odwrót był całkowicie niezorganizowany. Każdy ratował się na własną rękę i stanowił łatwy cel dla przeciwnika. Maurowie nie ustępowali; postanowili odnieść swoje największe zwycięstwo w wojnie, która dopiero się zaczynała. Ścigali Kastylijczyków aż do bram Antequery. Do niewoli dostali się m.in. hrabia Cifuentes wraz z czterystoma innymi szlachcicami, za których zażądano wysokiego okupu. Prawie każdy bardziej znaczny andaluzyjski ród stracił kogoś w bitwie. Ponadto Arabowie pojmali tysiąc kastylijskich żołnierzy, z których większość nie była w stanie się wykupić, więc wkrótce sprzedano ich jako niewolników.

Po niepowodzeniu pod Loją była to kolejna klęska Ferdynanda w wojnie. Zamiast zamierzonej wojnie nadać odpowiedni impet, Kastylijczycy – liżąc zadane im rany – i tym razem musieli się wycofać. „Muzułmanie okazali się odważnymi i zaradnymi wojownikami, doskonale znającymi teren i umiejętnie wykorzystującymi swoją przewagę w wojnie, która z ich punktu widzenia była walką o zachowanie swoich domów oraz sposobu życia”[167]. Mimo religijnie motywowanego zapału królowej i dzielnie sekundującego jej męża, na dworze tu i ówdzie słyszano głosy, czy ów konflikt jest Kastylii i Aragonii rzeczywiście potrzebny. Czy nie opłacałoby się bardziej wrócić do pokojowej koegzystencji i do paktów, które tak długo i tak skutecznie w bezkrwawy sposób regulowały relacje między sąsiadującymi ze sobą przez miedzę dwiema kulturami?

Hiszpański ogród i ogon świata

Takiemu myśleniu wcale nie należy się dziwić. Tym bardziej, że nie przez cały okres muzułmańskiego panowania na Półwyspie stosunki między rdzenną ludnością chrześcijańską a Maurami charakteryzował stan wojny. W długich okresach między obu społecznościami dochodziło do wielopokoleniowego zawieszenia broni, do koegzystencji, by nie powiedzieć – wręcz symbiozy. Trwała wymiana handlowa, a nawet wymiana myśli, przy czym – co należy podkreślić – myśl arabska, jako spadkobierczyni świata helleńskiego (co stało się możliwe m.in. dzięki przejęciu zasobów słynnej biblioteki aleksandryjskiej), pod wieloma względami górowała nad myślą, a także techniką iberyjską. Można powiedzieć, że Półwysep w okresach, gdy między chrześcijanami a muzułmanami trwał względny pokój, mógł uchodzić za prekursora przysłowiowego kulturowego tygla oraz za zaczyn – a przynajmniej laboratorium – społeczeństwa wielokulturowego, którego specyfika zadecydowała o oryginalności współczesnej Hiszpanii.

Było to możliwe z kilku powodów. Przede wszystkim ze względu na to, że już kilkadziesiąt lat po pierwszej fali muzułmańskiej inwazji arabskość Półwyspu zaczęła nabierać bardzo specyficznych cech. Na pewno na Półwyspie nastąpiło pewne stępienie ostrza wojowniczości islamu. Bagdad (siedziba dynastii Abbasydów, władającej początkowo w Iberii) i Mekka – kocioł napędowy inwazji – znajdowały się daleko od Kordoby, gdzie ustanowiono stolicę europejskiego kalifatu; znacznie bliżej znajdowali się chrześcijańscy sąsiedzi. Owszem – niewierni, ale – w wielu okresach – słabi i wewnętrznie skłóceni. W sumie przez całe dziesięciolecia niegroźni. Doprowadziło to do rozwoju dziwnych i niekiedy wewnętrznie sprzecznych relacji politycznych między obiema społecznościami.

W okresach, gdy chrześcijanie nie wojowali przeciw muzułmanom, często wchodzili z nimi w alianse i sprzymierzali się z nimi w walce ze swoimi przeciwnikami (np. – trzymając się poprzednio przyjętej nomenklatury – w osiemnastym pokoleniu rekonkwisty Sancho IV zwany Otyłym w walce o odzyskanie Tarify sprzymierzył się z Maurami z Grenady; natomiast w pokoleniu dwudziestym pierwszym Pedro Okrutny, gdy bił się o tron Kastylii i Leónu z Henrykiem z Trastámary, pod Najerą, na granicy Kastylii i Nawarry, nie wzgardził pomocą Maurów). Znakomitą egzemplifikacją tego stanu rzeczy był wspomniany już wcześniej Cyd – bohater słynnej Pieśni o Cydzie, Rodrigo Diaz de Bivar – kastylijski rycerz, który około 1080 roku przeniósł się ze służby u chrześcijan do muzułmańskiego władcy Saragossy, a ostatecznie – po latach – zakończył karierę jako niezależny władca Walencji.

Natomiast gdy układ sił zaczął się zmieniać i na Półwyspie z czasem zaczęła przeważać chrześcijańska strona, Maurowie stali się lennikami np. Henryka II, któremu za utrzymanie pokoju co roku suto płacili. Tak jak już wspominałem, zmianie uległo to dopiero wtedy, kiedy Turcy zdobyli Otranto i gdy pojawiła się szansa, że następny ottomański desant wyląduje na wybrzeżu w okolicach Grenady. Wtedy, napominani przez hiszpańskiego króla o wypłatę kolejnej transzy lenna, mauretańscy notable butnie odparli, że w Grenadzie nie produkuje się już pieniędzy, lecz… miecze!

Skąd taka elastyczność – niekoniecznie przecież charakterystyczna dla islamu? Powtórzę raz jeszcze: Bagdad był daleko, blisko byli sąsiedzi. Dla Damaszku bądź Bagdadu kalifat kordobański tak naprawdę nie był istotny – był jakimś niezwykle odległym ogonem ekumeny, ogonem świata. Kordobańska kraina była ważna dla tych, którzy ją zamieszkiwali. Tym bardziej że cały czas była w niej obecna wielka pokusa. Tylko oni, miejscowi, potrafili docenić niepowtarzalność i… wspaniałość tego kraju. Tak, nie bójmy się tego określenia. W porównaniu z pustyniami Afryki Północnej, z których Arabowie przybyli na Półwysep, Hiszpania – zwłaszcza jej południowa część – jawiła się jako zielona oaza: kraina miodem i mlekiem płynąca. Archetypiczny ogród, koraniczny raj.

Spełnienie i kres – nie na darmo zieleń jest kolorem islamu! Tym dla Maurów była Hiszpania pod ich rządami. Muzułmańskim kordobańczykom, a następnie grenadyjczykom Muleya Hasana chodziło o to, by nie musieć rezygnować z owego raju i – zamiast wciąż o niego walczyć – móc jak najszczodrzej korzystać z jego uroków. Tu i teraz. Najlepiej zawsze. Takie – być może nieco dekadenckie i „miękkie” nastawienie – zdefiniowało arabską politykę na Półwyspie po klęsce pod Las Navas de Tolosa. „Dla Arabów Hiszpania okazała się wymarzonym miejscem – nie bez kozery pisze Janusz Danecki. – Wszystko przypominało tu […] raj, ogród, którego Arabom tak brakowało na pustyniach, a nawet na urodzajnym, ale niezbyt bogatym w roślinność Bliskim Wschodzie. Ideał zyskiwał tu szansę na realizację”[168].

Mezquita, miękki owoc i równia pochyła

O specyficznej relacji między społecznościami muzułmanów i chrześcijan w Hiszpanii czasów rekonkwisty najdobitniej świadczy to, że ślady przenikania obu kultur (co musi dowodzić intensywności kontaktów) można odnaleźć nawet w sferze najmniej podatnej na przenikanie i bardzo intymnej – a mianowicie w poezji.

Rzecz w tym, że poezja arabska z Półwyspu ma budowę stroficzną z powracającym refrenem (czego przykład w postaci powracającego motywu „Biada mojej Alhamie” mieliśmy w przytoczonej poprzednio romancy), co jest cechą rzadką dla arabskiej liryki pochodzącej z innych obszarów. Dlaczego? Najbardziej prawdopodobną odpowiedzią jest to, że cechę tę najpewniej przejęła ona od poezji „krzyżowców”. Janusz Danecki pisze: „Najrozsądniej jest przyjąć tezę o [wspólnym] kształtowaniu poezji przez ludność arabską, jak i romańską, od początku VIII wieku wspólnie zamieszkującą Półwysep Iberyjski. Używano kilku języków jednocześnie: arabskiego literackiego, lokalnego dialektu arabsko-hiszpańskiego, łaciny oraz języka romańskiego […]. Językiem codziennej komunikacji były niewątpliwie odmiany języka ludowego, używanego przez pospólstwo, a więc przez przeważającą część ludności. Języki literackie – »arabijja« albo łacina – były domeną elit […]. To typowa sytuacja w państwie średniowiecznym. W arabskiej Hiszpanii jednak żyły obok siebie dwie grupy ludności używające dwóch różnych języków. Dwujęzyczność była na porządku dziennym. […] Poezja stroficzna najdobitniej o tym świadczy: to w arabskim pojawiają się elementy romańskie, czyli Arabowie na pewno używali mówionej formy języka romańskiego. Odwrotna sytuacja jest oczywistością: ludność podporządkowana znała język zdobywców, choć nie utraciła swojego”[169].

O pewnej „krańcowości” (kresowości?) arabskiej Hiszpanii może świadczyć fakt, że właśnie tu swoje schronienie znalazła najstarsza z arabskich dynastii – Omajjadowie, której zawdzięczamy islamizację państwa arabskiego; popadła ona później w konflikt z dynastią Abbasydów. Protoplastą kalifatu kordobańskiego, istniejącego od 756 do 1031 roku n.e., był Abd ar-Rahman I – omajjadzki uciekinier (a dla wielu mu współczesnych – uzurpator) z Damaszku. W tym czasie Kordoba stała się jednym z największych miast nie tylko Europy, ale i świata: w X wieku była wielką metropolią o brukowanych i oświetlonych ulicach – liczyła pół miliona mieszkańców, miała 700 meczetów i 300 łaźni, a pod względem monumentalności i bogactwa architektury ustępowała jedynie Konstantynopolowi i Bagdadowi[170].

Prawdziwą koroną i ozdobą Kordoby była Mezquita – niezwykły meczet, będący najpełniejszym dowodem miejscowego wyrafinowania i smaku. Jego budowę rozpoczął w 833 roku Abd ar-Rahman I, kontynuował Abd ar-Rahman II, a sto lat później ukończył Al Hakam II. Wierny lub pielgrzym zagłębiający się w jego wnętrzu – po jaskrawej bieli miasta – doznawał szoku: w jednej chwili, po przekroczeniu progu, trafiał w najprawdziwszy gąszcz – w gąszcz lasu składającego się z blisko tysiąca marmurowych kolumn zgromadzonych w dziewiętnastu nawach. Promienie słoneczne, tu i ówdzie nieśmiało przenikające w głąb świątyni przez witraże, tylko potęgowały wrażenie nierealności. Resztę dopełniała niejednorodna faktura wnętrza, wszak do budowy przybytku – wcale się z tym nie kryjąc – użyto fragmentów pochodzących z budowli rzymskich, wizygockich i współczesnych kalifatowi. Przez to na poszczególne kolumny, kapitele i ściany składał się niekiedy niepowtarzalny przekładaniec stylów i epok, możliwy do odnalezienia tylko w tym jednym miejscu.

Kalifat, dzięki przemyślnemu systemowi nawadniającemu, dopracował się także wspaniale rozwiniętego rolnictwa, bo z czym jak z czym, ale z wodą – dobrem na pustyni najrzadszym – Arabowie umieli obchodzić się jak nikt inny. Na szeroką skalę uprawiano: karczochy, szpinak, pory, marchew, buraki, czosnek, bakłażany, ogórki, melony, arbuzy, kolendrę, majeranek, kminek, koper, kapary, anyż, sezam, winną latorośl, trzcinę cukrową oraz pszenicę, w którą – na komercyjnych warunkach – często zaopatrywano walczących z kalifatem „krzyżowców”. W sadach rosły: granaty, brzoskwinie, morele, pomarańcze. Na domowych patiach sadzono: lilie wodne, irysy, chryzantemy i róże. Kwitło rzemiosło – garncarstwo, tkactwo, szklarstwo, zdobnictwo, produkcja azulejos – kafelków przywiezionych tu przez Arabów. Znana dziś głównie z Maroka sztuka garbowania i wyprawiania skór swoje źródła miała właśnie w Kordobie, co (o czym wielu dziś zapomina) uwieczniono m.in. we francuskim słowie cordonnier – szewc i w polskiej nazwie delikatnej skóry kozłowej – kurdyban.

Rozwijała się także nauka – zwłaszcza za panowania Abd ar-Rahmana III i jego następcy Hakama II, którzy potrafili – z jednej strony – ułożyć się z panującymi w Ifrikijji Fatymidami, by ci ich nie niepokoili, oraz – z drugiej strony – położyli kres chrześcijańskim najazdom na nadgraniczne miasta na północy. To pod ich władztwem najpełniej rozkwitły sztuki piękne, powstała wielka biblioteka, będąca spadkobierczynią Biblioteki Aleksandryjskiej, zawierająca 400 000 tomów, i ostatecznego kształtu nabrał styl określany współcześnie jako mauretański. Powstaje „specyficzna […] [literatura] andaluzyjska, która wkrótce zyskuje rozgłos w całym świecie muzułmańskim; obserwujemy też narodziny filozofii i teologii, którą dwa wieki później rozsławił Awerroes [vel Ibn Ruszd], rozwijający „słynną teorię dwóch prawd […]: prawdy dla maluczkich, ograniczającej się do wiary, i prawdy dla wykształconych, opartej na rozumowym poznaniu Boga”[171]. Upowszechniano kanony matematyczne, astronomiczne, fizyczne i alchemiczne Awicenny (Ibn Siny) – zwanego arabskim Arystotelesem, a także jego wyrastającą ponad epokę wiedzę farmakologiczną i medyczną. Kwitła arabska mistyka słynnego sufiego – Al-Ghazalego. Mauretańska kultura promieniowała również jakże ważną i brzemienną w skutki aurą: swym wielkim praktycyzmem i skłonnością do objaśniania, a nie do kontemplacyjnego rozumienia rzeczywistości, co przygotowało Hiszpanię (a następnie resztę Europy Śródziemnomorskiej) na rychły rozkwit nauk ścisłych i stosowanych, a następnie stworzyło grunt pod pragmatyzm mającej wkrótce narodzić się konkwisty[172].

Gdy mauretański owoc na Półwyspie w pełni dojrzał, jego miękkość jeszcze się zwiększyła. Owoc pękł, a przez to jeszcze pełniej mógł dokonać się siew. Kordobański kalifat, po przekroczeniu punktu kulminacyjnego swego rozwoju, rozpadł się na dwieście niewielkich państewek, przez co powierzchnia styku z „krzyżowcami” niepomiernie się zwiększyła, a także liczba konfliktów z nimi. Najbardziej na nie narażeni okazali się Abbasydzi z Sewilli, bo Sewilla przyciągała rekonkwistę jak światło ćmę. Abbasydzi na pomoc wezwali Almorawidów, którzy przybyli aż z Maroka. Dla arabskiego panowania w Hiszpanii zaczęła się równia pochyła. Następną pomocną falę stanowili Berberowie z Atlasu Wysokiego – Almohadowie. Ale i tym razem, mimo pokładanych w nich nadziei, nic z tego nie wyszło – chrześcijanie byli już na fali wznoszącej, w natarciu. O ile łatwiej było walczyć z kilkudziesięcioma wzajemnie konkurującymi ze sobą mauretańskimi państewkami, niż z jednym zwartym kalifatem!

To właśnie Almohadowie ponieśli klęskę pod Las Navas de Tolosa, po której na Półwyspie nic nie było już takie jak wcześniej.

W 1232 roku przywódca arabskiego szczepu Chazradż Muhammad ibn Jusuf ibn Nasr poczuł się na tyle słaby, że zawarł przymierze z chrześcijanami. Dzięki temu wokół Grenady utworzył swoje niezależne państewko. Na szczątkach omajjadzkiej cytadeli wzniósł Czerwony Pałac – al-Hamra, słynną Alhambrę. W nowej siedzibie dynastia Nasrydów starała się wskrzesić wspaniałość muzułmańskiej Hiszpanii z okresów Omajjadów. Mimo że Grenada dla muzułmańskich uciekinierów wycofujących się zewsząd pod naporem chrześcijan stała się „mauretańskim ostatnim brzegiem, ostatnią granicą”, eksperyment ten się nie powiódł. Zwłaszcza gdy po zdobyciu Zahary błyskawicznie odbito Alhamę, a niepowodzenia pod Loją i Axarquíą stały się dla chrześcijan tym, czym są uderzenia ostróg w bok galopującego rumaka.

Lucena – zwycięski tumult i zgiełk

„Rumak” wkrótce stanął dęba. I to jeszcze w jak skuteczny i spektakularny sposób! Nie po to, by się zbuntować dosiadającemu go jeźdźcowi, lecz by przerazić przeciwnika!

Ale po kolei.

Rzecz w tym, że Boabdilowi „Małemu” – rządzącemu w tym czasie Grenadą synowi Aischy „La Horra” – nie do końca w smak było tak zdecydowane zwycięstwo jego wuja Al Zagala pod Axarquíą. Nie chciał dopuścić, by tylko on chodził w aurze wielkiego zwycięzcy; gwałtownie zapragnął tego samego dla siebie. Było to dlań o tyle ważne, że (jak już wspominałem) pozostawał w konflikcie ze swym ojcem – Muleyem Hasanem, a tłem tej waśni był związek Muleya z Zorayą – nową żoną, której pojawienie się nadwerężyło pozycję jego matki. Co prawda, Muley Hasan jak niepyszny opuścił Grenadę i przeniósł się do Malagi, na dwór swego brata El Zagala. Ale na jak długo? Boabdil, chcąc jak najszybciej i jak najskuteczniej umocnić swoją pozycję, potrzebował zwycięstwa niczym spragniony Beduin wody na pustyni. Zaczął więc owej wody – owej wiktorii – pospiesznie poszukiwać. Choć w ogóle nie był do tego przygotowany! Jeszcze nigdy nie brał udziału w żadnym poważniejszym boju!

Wiosną 1483 roku „na czele armii wymaszerował z Loja na północ i poszedł przez góry, żeby zaatakować położoną na terytorium Kastylii Lucenę”[173]. Sądził, że chrześcijanie nie otrząsnęli się jeszcze po pogromie pod Axarquíą, co było można wnosić choćby na tej podstawie, iż wciąż nie wykupili wszystkich jeńców. Wkroczył na położone daleko od granic emiratu ziemie hrabiego Cabry, wspieranego przez kasztelana Docelesa. „Hrabia był doświadczonym dowódcą […]. Obie armie starły się na terenie, który obrońcy znali równie dobrze, jak Maurowie Axarquíę, a jego ukształtowanie geograficzne było również podobne [czytaj: równie zdradliwe dla atakujących – R.W.]. Mimo że wróg miał znaczącą przewagę liczebną, hrabia Cabra, dzięki przeprowadzeniu zaskakującego uderzenia, odniósł […] miażdżące zwycięstwo”[174]. Na słynnym reliefie przedstawiającym to starcie widzimy przede wszystkim wielki tumult – stłoczone konie, ludzi, którzy na przedpolu luceńskiej fortecy walczą o przeżycie, wymachując mieczami, kuszami, pikami. W bitwie zginęło kilku najsłynniejszych dowódców z Grenady, co na pewno miało wpływ na dalszy bieg wojny. Między innymi padł teść Boabdila – Ali Atar, mężny burmistrz, który z wielką determinacją wcześniej dowodził obroną Loi. Jak pisze Kirstin Downey: „Na obrazie widzimy, jak upada na ziemię, szlachetnie i z godnością, w pozycji przypominającej słynnego Umierającego Gala […]”[175]. Łącznie zginęło ponad tysiąc Maurów, a kolejne dwa tysiące – widząc bezskuteczność swych wysiłków – serwowało się bezładną ucieczką. „Boabdil […] [podobnie] jak Ferdynand w czasie bitwy pod Loja, stanął na drodze […] uciekających żołnierzy, ale nie udało mu się ich zatrzymać. Brakowało mu niezłomnego ducha walki, który cechował Ferdynanda; nie znalazł się także żaden odpowiednik markiza Kadyksu, który pospieszyłby mu na ratunek. Kiedy jego ludzie rozpierzchli się w panicznej ucieczce, Boabdil zeskoczył z konia i próbował ukryć się w krzewach wrzoścu. Jego wspaniała, śnieżnobiała i bogato ozdobiona szata sprawiła jednak, iż stało się to […] niemożliwe. Wypatrzył go […] Martín Hurtado, kawalerzysta pochodzący z Luceny”[176]. Spiął konia, który właśnie wtedy tak spektakularnie, tak skutecznie stanął dęba. Biały uciekinier się przeraził i upadł. Martín Hurtado dopadł go ze sztyletem w dłoni i pośpiesznie poprowadził do hrabiego. W jednej chwili z niedoszłego zwycięzcy wyszedł cały brak doświadczenia. Przerażony Boabdil zalał się łzami i „szlochając, wyznał, że jest królem Grenady”[177].

Był 21 kwietnia 1483 roku.

Data ta to przełomowy moment w wojnie o Grenadę. Mimo że konflikt trwał stosunkowo krótko i dotąd wcale nie rozwijał się po myśli chrześcijan, do rąk Izabeli i Ferdynanda trafiła niezwykła karta. Trumf, kozera, joker. Jedyne, co pozostawało, to dobrze ją teraz rozegrać.

Dodatkowo cenne było to, że do przełomu doszło właściwie bez osobistego zaangażowania królowej, która w tym czasie była zajęta negocjacjami z Portugalią. Między obiema monarchiami zaczęły pojawiać się bowiem pierwsze oznaki zaufania, dzięki czemu można było poddać rewizji poprzedni traktat, na którego mocy królewskie dzieci – królewicz Alfons ze strony portugalskiej i księżniczka Izabela ze strony Kastylii i Aragonii – czekające na moment, gdy będą mogły zawrzeć związek małżeński, były przetrzymywane na zamku Moura. Mimo że Beatríz – ciotka królowej Izabeli – otaczała królewskie latorośle serdeczną opieką, dla wszystkich stan ten był niezwykle bolesny: zarówno dla dzieci, jak i ich rodziców, zwłaszcza dla bardzo kochającego swego syna Jana Portugalskiego. Rozwiązaniem było anulowanie poprzedniego traktatu przy założeniu, że w przyszłości zostanie on renegocjowany i uwzględni albo księżniczkę Izabelę i księcia Alfonsa, gdy ten nieco podrośnie, albo Alfonsa i o rok od niego młodszą księżniczkę Juanę. W sprawie tej porozumiano się 15 maja, po czym niemal bezzwłocznie młodociani Alfons i Izabela mogli opuścić mury Moury.

Do spotkania Izabeli-córki i Izabeli-królowej doszło w początku czerwca, najpewniej w miejscowości Santo Domingo de la Calzada, dokąd królowa udała się z Burgos. Córka i matka, po przeszło dwuletniej rozłące, padły sobie w ramiona. Radość była ogromna, tym większa, że po raz pierwszy od dłuższego czasu nie docierały żadne złe wieści na temat wojny. Przeciwnie – w zmaganiach z Maurami, dzięki pojmaniu Boabdila, szykował się przełom.

Siew niezgody w raju

Dzięki zeznaniom Boabdila, który okazał się skłonny do współpracy z chrześcijanami, precyzyjnie ustalono to, co do tej pory znano tylko z plotek i pogłosek, a miało duży wpływ na militarną siłę emiratu.

Otóż potwierdziło się, że czasy, kiedy Muley Abu al-Hasan niepodzielnie rządził Grenadą, należały do przeszłości.

Elity władzy w emiracie były głęboko podzielone i trawił je wewnętrzny konflikt.

Wszystko układało się dobrze do momentu, kiedy Abu al-Hasan skupiał się na rządzeniu, a w jego haremie prym wiodła Aischa „La Horra” – matka Boabdila. Wtedy Abu al-Hasan cieszył się sławą wielkiego wodza i niestrudzonego obrońcy islamu.

Odkąd jednak na dwór sprowadził Zorayę – chrześcijańską brankę, Isabelę de Solis, która przeszła na islam, i uczynił z niej swą najważniejszą żonę, sprawy bardzo się skomplikowały.

„»Dwie przepiękne kobiety« starły się w śmiertelnej rywalizacji”[178].

Ich walka nabrała jeszcze większej mocy, kiedy Zoraya urodziła al-Hasanowi dwoje dzieci.

– Wtedy Aischa, moja matka – mówił Boabdil – poczuła, że są zagrożone nie tylko jej interesy, ale także moje.

Fatima „La Horra” rzuciła się do walki ze zdwojoną siłą, ze zdwojonym zapałem.

Jako córka byłego sułtana miała bardzo szerokie koneksje i bez trudu stworzyła własne ugrupowanie polityczne[179].

Boabdil: – Zaczęła mnie namawiać, bym odsunął od władzy ojca.

Arabski historyk Nubdhat al-Asr: „Rodzinny konflikt przerodził się w otwartą wojnę w dniu muzułmańskiego zwycięstwa pod Loją”[180].

– Mieszkańcy Grenady chwycili za broń – mówił Boabdil. – Większość z nich poparła moją matkę, córkę dawnego sułtana. Także mnie. Ci, którzy opowiedzieli się za moim ojcem[181], uczynili tak przede wszystkim dlatego, że mojego ojca popierał jego brat, El Zagal z Malagi, który był znany jako wybitny wódz i wojownik, i był bardzo popularny.

Poplecznicy Aischy i Boabdila po kilku dniach ulicznych walk przeważyli. Zoraya wraz Abu al-Hasanem musieli uchodzić. Wybór był oczywisty – udali się na dwór El Zagala, do Malagi. W Grenadzie rządy objął młody sułtan Boabdil.

– Koniecznie chciałem pokazać – mówił – że jestem godny piastowania tych honorów i tylko po to ruszyłem na Lucenę.

Dlatego liczył, że teraz bez większych kłopotów – jak przystało na szlachcica, a nawet króla – zostanie puszczony wolno…

To jednak nie było tak oczywiste.

Oczywiste było natomiast to, że Grenada jest poważnie osłabiona wewnętrznymi niesnaskami, a jej pokonanie – być może – okaże się łatwiejsze, niż dotąd sądzono. Biorąc to pod uwagę, należało odpowiednio postąpić z jeńcem.

Muley Hasan pierwszy złożył propozycję. Po uwięzieniu Boabdila przez chrześcijan zdołał przejąć władzę w Grenadzie, więc zaproponował Izabeli i Ferdynandowi, by… nie wypuszczali na wolność jego syna. W zamian zaoferował spłatę zaległego lenna (czyżby w Grenadzie znów zaczęto produkcję pieniędzy?), uwolnienie wielu jeńców oraz długoletni rozejm.

„Ale była też druga strona – pisze Álvarez. – Aischa, dążąc do uwolnienia syna, przyrzekała uznać się za wasala królów, zapłacić okup i oczywiście także zgodzić się na zwolnienie jeńców. Posunęła się nawet dalej, proponując, że na wezwanie Ferdynanda pośle mu siedemset kopii, aby uczestniczyły w jego wyprawach przeciwko Muleyowi Hasanowi”[182].

Wtedy „Ferdynand […[ po raz pierwszy [dał] pokaz swojej nieprzeciętnej zręczności dyplomatycznej, która […] w oczach Machiavellego uczyniła go wzorcem renesansowego księcia” – bohatera jego słynnej książki pod tym samym tytułem. „Zrozumiał, że dla chrześcijańskiej sprawy najkorzystniej […] [będzie] utrzymać podział w królestwie Nasrydów […] [a] nie ulegało najmniejszej wątpliwości, że [najłatwiej] można [było] to osiągnąć […], zwracając wolność Boabdilowi”[183], który będzie dążył do tego, by jak najszybciej odebrać władzę ojcu.

Tak też uczyniono.

Był 2 września 1483 roku.

Boabdil przed uwolnieniem podpisał dokument, w którym zobowiązał się, że w przyszłości będzie wiernym lennikiem monarchów, co pozwalało mieć nadzieję, iż będzie także skłonny do daleko idących ustępstw.

Niezgoda pośród władców Grenady została utrwalona.

W tej fazie wojny chrześcijanie nic lepszego nie mogli sobie wymarzyć.

159 K. Downey, dz. cyt., s. 246.

160 F. de Pulgar, Cronica…, s. 366.

161 K. Downey, dz. cyt., s. 247.

162 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 172.

163 Tamże, s. 173.

164 K. Downey, dz. cyt., s. 250.

165 Tamże.

166 Tamże, s. 250–251.

167 Tamże.

168 J. Danecki, dz. cyt., s. 322.

169 Tamże, s. 328–329.

170 Mały słownik kultury arabskiej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971, s. 543.

171 A. Mez, Renesans islamu, przeł. J. Danecki, PIW, Warszawa 1980, s. 21–23.

172 Wydaje się, że podczas rozpatrywania genezy konkwisty – zdobycia Nowego Świata – jest to element do tej pory wielce niedoceniany, pomijany i wymagający dalszego pogłębienia.

173 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 178.

174 Tamże.

175 K. Downey, dz. cyt., s. 253.

176 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 178.

177 Tamże.

178 K. Downey, dz. cyt., s. 252.

179 Tzw. abencerrajes. Porównaj przypis 20 w rozdz. 7.

180 K. Downey, dz. cyt., s. 253.

181 Tzw. zegries. Porównaj przypis 20 w rozdz. 7.

182 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 210.

183 Tamże.

Rozdział 10. Decydujące lata. Pochwała artylerii

Dostarczycielem kolejnych pomyślnych wieści był nieustraszony markiz Kadyksu, któremu wkrótce po tym, jak Boabdil odzyskał wolność, udało się odbić twierdzę Zahara – tę, od której zagarnięcia przez Maurów rozpoczęła się wojna. Monarchowie nie posiadali się z radości. Od momentu powrotu z Moury córki Izabeli ich życie zdawało się odzyskiwać blask. Toteż tym chętniej, w uznaniu zasług, mianowali dzielnego andaluzyjskiego wodza grandem Hiszpanii „z tytułem księcia Kadyksu i markiza Zahary”[184].

Święte Oficjum

Zakończona sukcesem militarna inicjatywa księcia Ponce de Leóna świadczyła o tym, że instrumentarium integracji królestwa, którym od kilku lat posługiwali się królowa Izabela i jej mąż, było skuteczne i w wymierny sposób przyczynia się do skupienia hiszpańskich elit wokół dworu. W dużym stopniu był to rezultat zastraszenia społeczeństwa, któremu na każdym kroku starano się uzmysławiać, że nie ma miejsca na sprzeciw, kontestację i odszczepieństwo. Samo w sobie nie było to niczym nowym. Nowy był jedynie radykalizm tego stanu rzeczy, co rządom monarszej pary przydawało pewnej nowoczesności, która wiele lat później doprowadziła w Europie do wyewoluowania monarchii absolutnej.

Na owe instrumentarium, oprócz zreformowanych i przekształconych w rodzaj królewskiej gwardii przybocznej (czy też gwardii do zadań specjalnych) hermandades, składało się także założone w 1478 roku Święte Oficjum – Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición, czyli inkwizycja.

Jej zadanie miało polegać na baczeniu na religijną integralność hiszpańskich chrześcijan, przede wszystkim katolików, wśród których znajdowała się spora grupa żydowskich konwertytów. – Czy konwertyci są rzeczywiście chrześcijanami, czy tylko ich udają, a w rzeczywistości wyznają swą starą wiarę? – To, w przypadku pojawienia się jakichś wątpliwości i podejrzeń, miała rozstrzygać właśnie inkwizycja: instytucja wzorowana na tzw. Pierwszej Inkwizycji – istniejącej w XIII wieku inkwizycji z Langwedocji, której zadanie polegało na tropieniu herezji katarów.

Mimo że gorącym zwolennikiem hiszpańskiej inkwizycji i jej niestrudzonym promotorem był Ferdynand, wydaje się, że pomysłodawczynią powołania do życia tej instytucji była Izabela. Dla niej stworzenie inkwizycji było położeniem fundamentu pod alternatywny Watykan, o czym najpierw marzyła, a następnie myślała od wczesnej młodości[185]. Pozostając – we własnym mniemaniu – w nadzwyczaj bliskich stosunkach z Bogiem i rozmawiając oraz paktując z nim praktycznie codziennie, czuła się niejako zobowiązana do stworzenia swoistego azylu dla działań, które – według niej – powinny wychodzić z Rzymu, a czego w danym momencie nie notowano. Jak wynika z zapisków, które pozostawił Chacón – najpierw guwerner, a następnie jeden z najbardziej zaufanych doradców królowej Izabeli – miało to być działanie czasowe i przejściowe: do czasu, aż prawdziwy Watykan się oczyści, i miało obejmować – po pierwsze – strzeżenie czystości wiary (co Izabela zrealizowała właśnie poprzez stworzenie inkwizycji); po drugie – walkę z niewiernymi (co dokonało się poprzez wojnę o Grenadę); oraz – po trzecie – szeroko zakrojoną akcję nawracania (w późniejszym okresie w ramach podboju Nowego Świata). Na pierwszego głównego inkwizytora wybrała dominikanina Tomása Torquemadę – tego samego, który odegrał tak wielką rolę podczas zażegnywania konfliktu między nią a Ferdynandem po jej koronacji.

O tym, że w przypadku powołania do życia hiszpańskiej inkwizycji mieliśmy do czynienia z budowaniem pewnego zastępstwa dla Watykanu, świadczy m.in. fakt, że instytucja ta od samego początku pozostawała pod kontrolą obojga monarchów, a nie papieża, jak w przypadku jej średniowiecznej poprzedniczki. Natomiast o tym, że inkwizycja miała do spełnienia jeszcze inne cele niż te oficjalnie deklarowane, dowodzą liczne wypowiedzi jego urzędników oraz komentatorów jego działań. Jeden z nich – Francisco Pena – podczas omawiania czternastowiecznego podręcznika Directorium inquisitorum Eymerica pisał: „Musimy pamiętać, że głównym celem procesu [organizowanego przez inkwizycję – R.W.] i egzekucji [do której dochodziło w wyniku tego procesu – R.W.] jest nie ocalenie duszy oskarżonego, lecz […] wywołanie strachu u innych”[186]. Zatem publiczna działalność inkwizycji opierała się na założeniu, że strach stanowi najlepszy środek integrujący, pacyfikujący i zapobiegawczy; że jego podsycanie jest celem nadrzędnym.

A o to nie było trudno. Od samego początku swego panowania Izabela integrowała królestwo poprzez nieustanne podróże po nim, co łączyła z uczestnictwem w posiedzeniach sądów i wydawaniem surowych wyroków na miejscowych podsądnych. Działania te mnożono de facto przez dwa, bowiem najczęściej monarchowie podróżowali oddzielnie – innymi szlakami i w innym celu. Po powołaniu do życia inkwizycji ów podwójny czynnik integrujący mógł ulec dalszemu zwielokrotnieniu, bo przez pierwsze lata swojej działalności także trybunały inkwizycji pozostawały w nieustannym ruchu. W ten sposób królestwo znalazło się w zwielokrotnionym scalającym uścisku.

Inkwizycja praktyczna

Na czym – w sensie dosłownym – owo scalanie polegało, skoro – oficjalnie – działalność inkwizycji miała ograniczać się do zwalczania herezji kryptojudaizmu i kryptoislamizmu (co z czasem rozszerzono na błędy luteranów, alumbrados, przesądy ludowe, występki moralne i postawy wrogie Kościołowi)? Na tym, że jeżeli ktoś nie utożsamiał się z polityką Korony, zawsze, mniej lub bardziej przypadkowo, mogła go trafić pięść inkwizycji. Nawet jeśli nic nie zostało mu ostatecznie udowodnione, samo poddanie się procedurom pracy inkwizycji było wystarczającym środkiem represyjnym.

„W pierwszym wieku swego istnienia – pisze Henry Kamen – [to] inkwizycja wędrowała w poszukiwaniu heretyków, a nie czekała, aż zostaną oni [do niej] doprowadzeni”[187]. Fakt ten jeszcze bardziej potęgował przerażenie, jakie ta instytucja wzbudzała. Po pierwsze – w sensie jak najbardziej dosłownym – nikt nie znał dnia ani godziny przybycia trybunału do danej miejscowości, a po drugie – ciągłe podróże, przez swoją uciążliwość, wywoływały stan stałej irytacji u sędziów, co miało ogromny wpływ na surowość ferowanych przez nich wyroków. Rutynowa procedura wyglądała następująco: „Przed aresztowaniem dowody w sprawie przedstawiano kilku teologom, którzy działali jako konsultanci lub asesorzy (»calificadores«), by określić, czy zarzuty obejmują herezję. Jeśli zadecydowali, że […] są one wystarczające, oskarżyciel (»iscal«) żądał aresztowania oskarżonego, którego [natychmiast] brano pod straż”[188]. W tym samym momencie zajmowano także wszystkie jego dobra i odcinano go od wszelkich kontaktów ze światem zewnętrznym. Jeśli zatrzymywano kilka osób jednocześnie, konsekwentnie uniemożliwiano im komunikowanie się ze sobą.

Aby uzyskać od więźniów przyznanie się do winy, często poddawano ich torturom. Inkwizycja nie dodała tu nic nowego od siebie. Stosowała „normalne” tortury średniowieczne, na które składały się: garrucha, toca i potro. Garrucha polegała na podciąganiu obciążanego ciężarkami przesłuchiwanego na wysoko podwieszonym bloczku, a następnie na puszczaniu go z dużej wysokości, co powodowało wyrywanie stawów ramion i nóg; toca – na wlewaniu do gardła dużych ilości wody, a potro – na ciasnym przywiązywaniu więźnia do koła i stopniowym skręcaniu krępujących go więzów, aż te docierały do kości.

Proces, do którego zwykle dochodziło dopiero po kilku miesiącach, kończył się na trzy sposoby. Oskarżony mógł zostać uniewinniony (oczyszczony lub zawieszony), ukarany lub spalony (in persona lub in effigie, co oznaczało spalenie podobizny oskarżonego pod jego nieobecność). Dane z trybunału w Walencji pokazują, że – statystycznie – 44% spraw kończyło się pokutą, 9% zawieszeniem, 2,5% oczyszczeniem oskarżonego, 1,9% jego spaleniem in effigie, a tylko około 1% spaleniem in persona. Pozostałe przypadki obejmowały tzw. pojednanie, co oznaczało powrót grzesznika na łono Kościoła po odbyciu zalecanej pokuty duchowej.

Pomijając spalenie, bardzo niewygodne dla oskarżonego było zawieszenie sprawy, ponieważ powodowało ono, że podsądny żył nieustannie w stanie niepewności i w ciągłej obawie, iż jego proces w każdej chwili może zostać wznowiony. Specyficzną formą pokuty było skazanie na sanbenito[189], czyli na poruszanie się po ulicach w pokutnych, najczęściej żółtych szatach, przyozdobionych krzyżami. Kara ta najczęściej miała charakter przejściowy. Po pewnym czasie skazany mógł wrócić do swego normalnego stroju, choć zdarzały się i takie wypadki, że wyrok był dożywotni.

Własną karę dla inkwizycji wymyślił Ferdynand. Były nią galery. W ten sposób, kierując się typowym dla siebie pragmatyzmem, królewski małżonek stworzył użyteczne (zwłaszcza w czasie wojny) „źródło taniej siły roboczej, bez potrzeby uciekania się do jawnego niewolnictwa”[190].

Najczęstszą karą orzekaną przez inkwizycję była chłosta. Wiązała się ona z dużym bólem, hańbą i upokorzeniem. „Skazany, obnażony do pasa […] często na grzbiecie osła dla większego wstydu, przejeżdżał ulicami, a […] kat uderzał go określoną liczbę razy. Podczas tej »przejażdżki« przechodnie i dzieci mogli okazywać swoją pogardę, rzucając kamieniami. Nie było żadnych ograniczeń wiekowych: akta spraw ukazują, że tak samo traktowano nastolatki i siedemdziesięcio- czy osiemdziesięcioletnie staruszki. Według ogólnie przyjętej zasady oskarżony mógł otrzymać nie więcej niż dwieście batów, najczęściej dostawał sto”[191].

Najgorszą karą był oczywiście stos. Nie była to wcale kara wymyślona przez inkwizycję hiszpańską – ta nieomal automatycznie przejęła ją od trzynastowiecznej inkwizycji langwedockiej. Poza tym inkwizycja tylko formułowała wyrok, a jego wykonaniem zajmowały się władze świeckie. Miało to stworzyć pozory, że inkwizycja nie jest instytucją bezpośrednio przyczyniającą się do śmierci skazanych.

„Dwie kategorie ludzi automatycznie kwalifikowały się na stos – heretycy, którzy nie wyrazili skruchy, i zatwardziali heretycy recydywiści. […] [Ale i oni] nie zawsze umierali na stosie. Zwykle dawano im wybór: mogli albo wyrazić skruchę, zanim autodafe osiągnęło punkt kulminacyjny – wtedy »miłosiernie« duszono ich przed rozpaleniem stosu; albo nie – wtedy palono ich żywcem. Ogromną większość poddanych »złagodzeniu« palono »in effigie«, gdyż albo zmarli, zanim zorganizowano autodafe, albo salwowali się ucieczką. Wielka liczba spalonych »effigies« w początkowych latach inkwizycji świadczy o masowych ucieczkach skazańców”[192].

Przede wszystkim artyleria

Istnienie, a przede wszystkim stopniowe krzepnięcie inkwizycji Izabeli było bardzo potrzebne i znacznie dodawało jej pewności siebie. Wyrazem tego były wydarzenia z roku 1484, kiedy to między królewskimi małżonkami doszło do silnego rozdźwięku. Uwaga Ferdynanda była wtedy skoncentrowana głównie na wydarzeniach w Pirenejach – na możliwości odbicia z francuskich rąk północnej prowincji Roussillon. Ferdynand pragnął wykorzystać okoliczność, że po śmierci Ludwika XI nad Sekwaną władzę objął zaledwie trzynastoletni Karol VIII. Aragończyk uważał, że nadarza się niepowtarzalna okazja, żeby odzyskać te ziemie, i w tym celu należy na jakiś czas zrezygnować z działań wojennych przeciwko Maurom, tym bardziej iż układ zawarty z Boabdilem zdawał się być dotrzymywany: na kastylijskim dworze – zgodnie z postanowieniami powziętymi przed oswobodzeniem Boabdila – znaleźli się zakładnicy, w tym syn Boabdila, na wolność wypuszczono czterystu chrześcijańskich jeńców, wypłacono wysoki okup, a emir-wasal podtrzymywał deklarację, że w walce ze swym ojcem chętnie wspomoże swych „kastylijsko-aragońskich sojuszników” (sic!), wzmacniając ich wojska „siedmioma setkami lanc”[193].

Zgoda, walczmy z Maurami, ale „niekoniecznie w roku 1484”, kiedy na północy pojawia się tak niezwykła szansa – stwierdzał Ferdynand[194]. Izabela była jednak innego zdania, a jej przekonanie i siła, z jaką je prezentowała i przeciwstawiała zamiarom męża, były podszyte żarliwą chęcią konstruowania czasowej i nie do końca głośno deklarowanej alternatywy dla Watykanu. Stwierdzała, że wojna z Maurami „jest przedsięwzięciem tak świętym i tak słusznym, że spośród wszystkich przez chrześcijańskich władców podejmowanych żadne nie było godniejsze ani szlachetniejsze, żadne nie miało większej szansy pozyskania bożej pomocy oraz miłości ludu […]. Przed dwoma laty rozpoczęła się decydująca wojna z Maurami, podczas której ogromnym kosztem podjęto wielkie wysiłki oraz przygotowania na lądzie i na morzu. Dlatego nieroztropne zdaje się być to, by stracić to wszystko, rozpoczynając nową wojnę z Francuzami”[195].

Przemówiła jako królowa krzyżowiec i tak też postąpiła. „Cokolwiek król by postanowił – ona już zdecydowała”[196]. Nie czekała na decyzję Ferdynanda i wyjechała na południe. Zabrała ze sobą większość wojsk i skierowała się do Toledo. Jako dodatkowy argument wysunęła to, że wkrótce będzie obchodzić swoje trzydzieste trzecie urodziny. Wchodzi więc w wiek chrystusowy, co miało stanowić dla niej dodatkowe zobowiązanie. Przejazd przez Przełęcz Pogromu Niewiernych Psów oraz przez Las Navas de Tolosa stanowił dodatkowy przyczynek do tego, by po raz kolejny poczuła się jako spadkobierczyni dwudziestu czterech pokoleń przodków-krzyżowców. Cóż w tej sytuacji miał uczynić Ferdynand? Doczekał, co prawda, do końca aragońskich Kortezów, ale zaraz potem ruszył śladem żony. Wojnę w Pirenejach odłożono ad acta. 29 maja Aragończyk – „ku ogromnej radości Izabeli”[197] – dołączył do niej w Kordobie.

Rozpoczęto przygotowania do nowej kampanii przeciwko niewiernym. Pokój z Francją jeszcze w jednym względzie okazał się pomocny. (Czyżby królowa także to miała na uwadze, przeciwstawiając się konfliktowi z Karolem VIII?). „Z Francji sprowadzono specjalistów, którzy mieli przyspieszyć odlewanie największych dział tamtych czasów” – bombard, „które [z uwagi na kraj pochodzenia – R.W.] nazywano lombardami”[198]. Z dotychczasowych doświadczeń z walk z Maurami wynikało, że zwykli oni unikać starcia z Kastylijczykami w otwartym polu i woleli chronić się za grubymi murami swych twierdz. To natomiast – mimo potencjalnej przewagi chrześcijan – skutecznie powstrzymywało ich ataki i nie pozwalało wykorzystać potencjalnej przewagi. Nowe, udoskonalone bombardy miały to zmienić.

Lombardy „wyrzucały […] potężne kamienne lub marmurowe, z grubsza obrobione kule (rzadziej żelazne); niektóre z nich miały ponad sześćdziesiąt centymetrów średnicy i ważyły nawet osiemdziesiąt kilogramów. Żaden mur obronny nie mógł przez dłuższy czas opierać się bombardowaniu takimi pociskami. Takich właśnie dział użyli muzułmańscy Turcy w 1453 roku podczas oblężenia Konstantynopola i w końcu [tylko] dzięki nim zrobili wyłom w grubych na dwanaście metrów murach, które przez tysiąc lat opierały się wszystkim najeźdźcom. Począwszy od wiosny 1484 roku, lombardy zaczęły odgrywać kluczową rolę w wojnie przeciwko Grenadzie; kiedy weszły do akcji, okazały się bronią rozstrzygającą, której niczego nie było można przeciwstawić. Przetransportowanie ich po kiepskich [powizygockich] drogach południowej Hiszpanii nie było rzeczą łatwą, ale dokonano tego dzięki stałej presji ze strony Izabeli”[199]. Te ostatnie trudności (jak i późniejsza wojna z Francją) zadecydowały, że z czasem działa te zaczęto budować na miejscu, przy czym Ferdynand wykazał się wieloma interesującymi pomysłami racjonalizatorskimi, jeszcze bardziej zwiększającymi ich skuteczność.

Pierwszą twierdzą, jaką wojska Izabeli i Ferdynanda zaatakowały w 1484 roku, była Alora. W tym przedsięwzięciu – zgodnie z intencjami królewskiej pary – miał być zawarty pewien symbol. Alora była bowiem położona w pobliżu Malagi i jej zdobycie miało wymazać z pamięci niesławną klęskę w wąwozie Ajarquia.

Plan – dzięki zastosowaniu silniejszych i udoskonalonych bombard – w pełni się powiódł. Pod Alorę ściągnięto około trzydziestu tysięcy zbrojnych i potężną baterię lombard wraz z niezliczoną liczbą ciężkich pocisków. Maurowie najpierw mieli nadzieję, że jeżeli schronią się za murami twierdzy, przetrwają oblężenie, a w czasie zawieszenia broni, które zaraz potem mieli nadzieję zawrzeć, zdołają się wzmocnić. Tak zwykli czynić do tej pory. Ich rachuby spaliły jednak na panewce.

„Kiedy [11 czerwca] wielkie lombardy otworzyły ogień, skutek był druzgocący […]. Bernáldez [w swoich wspomnieniach] napisał, że »pierwsze wystrzały zburzyły znaczną część miasta i twierdzy«. Kilka wież zawaliło się, a wysiłki obrońców, aby za zburzonymi częściami muru wznieść nowy, okazały się […] bezowocne. Wielu z nich [w popłochu] uciekło z miasta; kobiety i dzieci, które uciec nie były w stanie, podczas ostrzału rozpaczliwie krzyczały, a ich mężowie i ojcowie naciskali na dowódcę garnizonu, aby ogłosił kapitulację. 20 czerwca tak właśnie postąpił. Zielone sztandary z półksiężycem zostały opuszczone, a na najwyższej wieży załopotały czerwonozłota flaga Izabeli i Ferdynanda oraz chorągiew krucjaty”[200]. Mogąca uchodzić za fotografię z epoki upamiętniająca tę chwilę rzeźba flamandzkiego rytownika Rodriga Alemána przedstawia dowódcę twierdzy klęczącego przed Ferdynandem i podającego mu klucze do miasta. Mury twierdzy są porozbijane, Maurowie wyglądają na zaskoczonych rozwojem wypadków, a chrześcijanie – na bardzo zasępionych i groźnych.

Seteníl, Benamaquis, Cartama, Coin i Ronda

Zaraz potem Ferdynand zajął żyzną vegę, z której w oddali było już widać mury Grenady. Nie myślał jednak jeszcze o jej zdobyciu – uważał, że musi się do tego odpowiednio przygotować. Poza tym należało dokładnie przyjrzeć się sytuacji wewnętrznej w tym mieście. Mulay Hasan – ojciec Boabdila – najpierw poważnie zachorował i przekazał władzę swemu bratu, El Zagalowi, a następnie zmarł. Natomiast jego żona Zoraya ponownie przyjęła chrześcijaństwo, wróciła do swego dawnego imienia – Isabela – „a synów nazwała Fernando de Granada, na cześć króla Ferdynanda, oraz Juan de Granada, na cześć [małego] księcia”[201]. Królowi coraz częściej zaczynało przychodzić do głowy, że – być może – Grenadę uda się odzyskać drogą przekupstwa lub negocjacji, a nie dzięki wysiłkowi militarnemu.

Jesienią zastosował tę samą taktykę jak pod Alorą i uderzył na Seteníl – miasteczko, które w arabskich rękach pozostawało nieprzerwanie od siedmiuset siedemdziesięciu trzech lat. Chodziło o kolejny symbol. Czytelny znak przełomu? Możliwe. Bombardy znów zagrały i niezdobyte miasto padło w ciągu niespełna dziesięciu dni.

Dla kontrastu z brutalnym ostrzałem po kapitulacji jeńców traktowano nadzwyczaj pobłażliwie, co kolejnych obrońców mauretańskich twierdz miało zniechęcać do stawiania oporu. Ta mieszanina z jednej strony twardości, a z drugiej łagodności okazywała się bardzo skuteczna i przyczyniała się do erozji ducha w arabskich szeregach. Można było odnieść wrażenie, że monarsza para posiadła patent na ostateczne wygnanie Maurów z Hiszpanii. Coraz częściej w taki sposób zaczynano o nich mówić w Europie.

Duch krucjaty zdawał się ogarniać cały europejski Zachód, który po raz pierwszy od bardzo dawna usłyszał, że islam może znaleźć się w odwrocie. „Nowy Watykan” królowej Izabeli – zresztą jak najbardziej zgodnie z jej intencjami – poczynał być także inspiracją dla Watykanu starego, co było tym bardziej ułatwione, że na Piotrowym tronie od niedawna zasiadał nowy papież – Innocenty VIII. Aby „rozpalić serca i umysły i materialnie wesprzeć wysiłek tej wojny”[202], zezwolił on, by z ambon głosić bullę o kastylijsko-aragońskiej krucjacie. A echa tego wezwania były znaczne. Zwłaszcza w katolickiej wtedy jeszcze Anglii i we Francji.

Anglicy i Francuzi, „ożywieni duchem przygody, co tak właściwe jest […] dziejom [jednych i drugich], przybywali setkami ze znakiem krzyża na opończach, aby stanąć w szeregach wojsk Ferdynanda. Wśród nich znalazł się [m.in.] szlachcic, który […] [zdobył sobie potem] wielkie uznanie królowej Izabeli – [słynny] lord Scales”[203].

Odegrał on ważną rolę w czasie kampanii wiosennej 1485 roku. Był jednym z ważniejszych dowódców ekspedycji karnej, której celem było uderzenie na Benemaquis, mauretańskie miasteczko, którego mieszkańcy w poprzednim roku przysięgali wierność monarszej parze, a następnie zaczęli mordować swych chrześcijańskich współobywateli. Tak jak Izabela od czasu do czasu chętnie ukazywała Maurom swe łaskawe oblicze, tak tym razem zawrzała gniewem i postanowiła przykładnie ukarać Benemaquis. Anglik znakomicie nadawał się do wykonania tego zadania. Miasto doszczętnie spalono i stracono co piątego mężczyznę zdolnego do noszenia broni. Izabela i Ferdynand w przyszłości mogli powiedzieć, że było to dzieło Anglika, a w Benemaquis sprawy wymknęły się spod kontroli. Co ważne, wymownie wyartykułowano ostrzeżenie pod adresem Maurów.

Ten rodzaj pozawerbalnego dialogu z Maurami w tym okresie zdawał się być uzasadniony. Niewiele wcześniej do Kordoby niespodziewanie przybył niedawno uwolniony przez monarchów Boabdil. Po śmierci ojca w zmaganiach z El Zagalem wyraźnie przegrywał. Jego wpływy wśród Maurów cały czas malały. El Zagal wygnał go nawet z Almerii, dokąd Boabdil udał się po zwolnieniu z niewoli. Teraz katolickich monarchów prosił o… udzielenie mu azylu, by na nowo mógł okrzepnąć i nabrać sił! Azyl został mu udzielony, choć żadne z monarchów nie wierzyło, by w przyszłości Boabdil mógł być lojalnym sojusznikiem.

Gdy pod koniec kwietnia 1485 roku, po krótkim, lecz bardzo intensywnym ostrzale, siły Ferdynanda zdobyły miasteczka Cartama i Coin, zagrano monetą łagodności. Unikano nadmiernych represji, jakby chcąc pokazać, że chrześcijańskim siłom można się poddawać bez obaw o swe dalsze losy. Uwadze Maurów to nie umykało. Coraz częściej zaczynano skłaniać się do kalkulacji: walczyć czy też lepiej się poddać i próbować z chrześcijanami koegzystencji, do której w przeszłości przecież dochodziło. Słuchy na ten temat docierały do Izabeli i Ferdynanda. Monarchowie zacierali ręce. Widzieli, że ich zróżnicowana polityka kija i marchewki przynosi rezultaty.

Jej ciąg dalszy zanotowano w Rondzie, którą zdobyto wiosną 1485 roku. By to uczynić, Ferdynand wykorzystał zamieszanie, jakie powstało wśród Maurów. Otóż jego armia w marszu na południe znalazła się w takim miejscu, że arabscy dowódcy mieli wrażenie, iż chrześcijańskie siły zamierzają uderzyć na Malagę, i z jej kierunku wysłali posiłki z Rondy. Ferdynand skierował swoje wojska ku Rondzie.

Zaczęło się oblężenie. „Ronda – pisze Warren H. Carroll – leży na jałowej równinie na szczycie dwóch klifów, u podnóża których znajduje się głęboki wąwóz; oba jego brzegi łączy stary, kamienny most. Na dnie wąwozu płynie strumień, ale z miasta nie ma do niego bezpośredniego dostępu, gdyż ściany jaru są bardzo wysokie. Wody źródła znajdującego się poza murami doprowadzono do miasta ukrytym podziemnym kanałem, ale [dowodzący wojskami książę Kadyksu] […] znał jego położenie i zablokował go już na samym początku oblężenia. Już samo to wystarczyło do odniesienia ostatecznego zwycięstwa, ponieważ innych miejsc, z których mieszkańcy czerpali wodę, było niewiele, a ich wydajność niewystarczająca. Lombardy jednak załatwiły rzecz znacznie szybciej. W ciągu czterech dni wystrzeliwane przez nie pociski rozbiły wszystkie zewnętrzne fortyfikacje. Maurowie musieli wycofać się do centrum miasta, które również ostrzelano. [Tym razem] użyto […] pocisków zapalających”[204].

Wzbudzało to szczególne przerażenie wśród mieszkańców. Fernando de Pulgar pisał na ten temat: „Puszkarze wykonali duże kułby z konopnego sznura, ze smoły i z prochu, o takiej budowie, że podpalone wyrzucały na wszystkie strony przerażające iskry i płomienie, palące wszystko, czego dosięgły. [I] takoż rzucali [je] do wnętrza miast za pomocą urządzenia. [I] wielki ognisty kłąb […], lecąc w powietrzu, wyrzucał z siebie tak potężne płomienie, że wzbudzał strach we wszystkich patrzących”[205].

Skutek był taki, że po dziesięciu dniach, 22 maja, Ronda się poddała.

Mając znów w swych rękach Boabdila, monarchowie zapragnęli być wspaniałomyślni. Żywili nadzieję, że w ten sposób dokonują siewu, który w momencie, gdy wojna wejdzie w swą decydującą fazę i dojdzie do oblężenia Grenady, bardzo ułatwi im ostatnią kampanię. „Każdy, kto chciał wyjechać z Rondy do innego miasta w Grenadzie albo do Afryki, mógł odejść bez przeszkód, zabierając cały dobytek, pod tym wszakże warunkiem, że uczyni to w ciągu piętnastu dni; tym którzy zostali, zagwarantowano wolność, bezpieczeństwo i zachowanie własności, jeśli przysięgną wierność królewskiej parze”[206]. Władze miasta miały teraz płacić monarchom takie same podatki, jakie płaciły Nasrydom, ale wewnętrzne konflikty mogły nadal rozstrzygać według zasad szariatu. Mimo to większość mieszkańców wybrała wyjazd do Grenady.

Cztery rondańskie meczety zamieniono na kościoły – pod wezwaniem Ducha Świętego, Świętego Jakuba, Jana Ewangelisty oraz świętego męczennika Sebastiana. Jedne z kajdan uwolnionych w Rondzie chrześcijańskich jeńców (z których większość pochodziła z Zahary) zawieszono na murach kościoła San Juan de Reyez w Toledo, ufundowanego przed laty przez Izabelę. 2 czerwca, po raz pierwszy od czasów, gdy na Półwyspie pojawili się Maurowie, w Rondzie odbyły się uroczystości święta Bożego Ciała. Celebrował je biskup Luis de Sona, który tego dnia otrzymał nominację na biskupa Malagi, wciąż znajdującej się w mauretańskich rękach.

Boabdil – w tę i z powrotem

Było to jasne wskazanie, jaki będzie kolejny strategiczny cel Ferdynanda i Izabeli. Najpierw ruszono jednak na Marbellę, gdzie dobra passa chrześcijan znalazła kontynuację. „Władze miasta skontaktowały się z […] Ferdynandem, jeszcze zanim ten dotarł pod mury, prosząc o danie mieszkańcom wyboru, by mogli albo złożyć przysięgę hiszpańskim monarchom, albo udać się »gdziekolwiek zechcą«, na statkach, które miał zapewnić Ferdynand”[207]. Jeszcze raz odwołajmy się do reliefu Flamanda Rodriga Alemána, który i tym razem jest bardzo wymowny: pokazując zdobycie Marbelli, przedstawia mauretańskiego żołnierza przechodzącego na stronę Kastylijczyków i służącego im radą, w jaki sposób przystąpić do murów miasta…

Potem jednak sprawy bardzo się skomplikowały. Zgodnie z przewidywaniami monarchów Boabdil złamał przysięgę złożoną Izabeli, zbiegł z Kordoby, ułożył się z El Zagalem, który oddał mu część miast wokół Grenady, i począł z nim planować, jak prowadzić wojnę z chrześcijanami.

Ukrył się w Loi – to zaś przesądziło o tym, dokąd udały się wojska Ferdynanda po podporządkowaniu sobie Marbelli. Odkąd przed czterema laty nie udało się jej zdobyć, Loja cieszyła się złą sławą wśród chrześcijańskich oddziałów. Teraz jednak dysponowano znacznie lepszą artylerią. Doświadczenie uczyło, że w chwili, kiedy mury udaje się skruszyć, obrońcy twierdzy są pozbawieni szans na skuteczny opór.

Tak też się stało. Intensywny ostrzał artyleryjski zaczął się 28 maja 1486 roku, a mógł skończyć dwa dni później. Niezdobyta dotąd Loja przeraziła się nowych lombard i poddała bardzo szybko. Czy były pomocne intensywne modły królowej, która – „poszcząc i drżąc o męża”[208] – dwie noce prosiła Boga o zwycięstwo? Ona była o tym przekonana. Boabdil znów wpadł w ręce monarchów.

Ci jego słowa traktowali już z pobłażaniem. Nie chcieli nawet wysłuchiwać tłumaczeń, dlaczego złamał dane słowo i lenną przysięgę. Zamiast tego podpisali nowe tajne porozumienie. „Zdawali sobie […] sprawę z tego – pisze Kirstin Downey – że […] jest [on] dla nich cenniejszy, kiedy sieje zamęt w Grenadzie, niż kiedy przebywa w niewoli”[209]. Wiedzieli, że i ten traktat może okazać się bardzo iluzoryczny, ale doraźnie cieszyło ich to, iż Boabdil obiecał, że w bliskiej przyszłości dokona przewrotu pałacowego, który obali El Zagala.

W ręce królewskiej pary znów zaczęły trafiać lepsze karty. Kolejno – po stosunkowo nielicznych salwach lombard – poddały się Illora, Moclín i Montefrío. Kapitulację Moclín, w towarzystwie swojej sześcioletniej córki Joanny, królowa przyjmowała osobiście. Na reliefie Alemána upamiętniającym to wydarzenie widzimy, jak siedzące na koniach Izabela i Joanna spoglądają na płonącą po ostrzale basztę. Obok stoją zachwycony tym widokiem kardynał Mendoza oraz paziowie królowej…

Następnie, na początku kwietnia 1487 roku, aby przygotować się do ataku na Malagę, Ferdynand ruszył oblegać pobliską Veléz-Malagę. Było to posunięcie sprytnie skorelowane z poczynaniami Boabdila, który najpierw otrzymał od monarchów spory zapas żywności i broni. Kiedy El Zagal, sprowokowany poczynaniami Ferdynanda, wyruszył z Grenady na pomoc Veléz-Maladze, Boabdil dokonał 27 kwietnia obiecanego przewrotu pałacowego i przejął kontrolę nad miastem. W tym czasie jeden z najwybitniejszych dowódców epoki, a zarazem wielki przyjaciel królowej, Gonzalo Fernández de Córdoba, odciął El Zagalowi drogę powrotną do Grenady. Przez to „siły zbrojne Grenady trwale zostały podzielone na dwie niewspółpracujące ze sobą armie”[210], a Boabdil mógł spokojnie umocnić się na świeżo zdobytym grenadyjskim tronie.

W liście z 29 kwietnia 1487 roku skierowanym do królowej Boabdil napisał, że w przyszłości, „jak tylko będzie mógł, podda Grenadę w zamian za miejsca we wschodniej części emiratu, wciąż opowiadające się za El Zagalem”[211]. Dla monarchów była to bardzo dobra wiadomość. Mimo całego wiarołomstwa, które „Mały” do tej pory zademonstrował w stosunkach z monarchami, ta deklaracja wyglądała na poważną i przełomową. Od tej chwili Ferdynand i Izabela zaczęli traktować go jako swego rzeczywistego tajnego sojusznika.

Malaga! Malaga!

Po zdobyciu Veléz-Malagi – co ostatecznie wcale nie okazało się tak łatwe i w decydującej fazie wymagało odważnej interwencji samego króla (bo najpierw „kompanie Asturyjczyków i Basków cofają się i rozpoczynają odwrót”[212]) – całość militarnych wysiłków Kastylii i Aragonii skupiła się na Maladze.

Było to o tyle logiczne, że myśląc o zdobyciu Grenady, należało doprowadzić do stanu, w którym miasto Alhambry zostałoby całkowicie osamotnione. Malaga była natomiast drugim co do znaczenia ośrodkiem kurczącego się emiratu. W związku ze swym położeniem na wybrzeżu mogła stanowić miejsce lądowania ewentualnych muzułmańskich posiłków spoza Europy. A takiej możliwości nie można było wykluczyć, jako że Turcy, bez skrępowania operujący już na Morzu Śródziemnym w rejonie Półwyspu Apenińskiego, wciąż czynili niepokojące postępy.

Był to – jak pisze Álvarez – nadzwyczaj „ciężki bój, jeden z najbardziej zażartych w całej wojnie, bo mieszkańcy Malagi byli gotowi walczyć do końca, a dowodził nimi Hamet el Zegri, jeden z najlepszych żołnierzy, jakimi dysponował El Zagal. Na dodatek było wśród nich sporo afrykańskich Berberów, doskonale obeznanych z wojennym rzemiosłem. Zalety obronne miasta, doborowa załoga i jej nadzieje, że od strony morza nadejdą posiłki, utrudniały zdobycie twierdzy”[213].

Z drugiej strony na ziemiach chrześcijańskich Półwyspu bardzo wyraźnie narastały nastroje patriotyczne. Znalazło to odzwierciedlenie w kronikach, w których opisywano, „jak mieszkańcy miast i miasteczek wychodzili na spotkanie wojsk i obrzucali je kwiatami”[214]. Mieszkańcy „ciągnącą piechotę i rycerstwo [uważali za wyzwolicieli]. [Wszak] uwalniali oni pograniczne miejscowości od mauretańskich napadów i zagonów, które paliły, rabowały bydło, mordowały i brały w niewolę”[215]. Co prawda, w oddziałach na lądzie nadal przeważali Kastylijczycy, ale coraz więcej było także Asturyjczyków i Basków. Na morzu, patrolując wybrzeża, dominowały okręty Królestwa Aragonii. Wojna o Grenadę w coraz większym stopniu stawała się sprawą panhiszpańską, przyczyniając się do narodzin samej Hiszpanii jako całości wykraczającej poza Nową i Starą Kastylię oraz León.

Oblężenie Malagi zaczęło się 7 maja 1487 roku. Od samego początku było wiadomo, że zmagania będą trudne i długotrwałe. Miasto miało potężne, sprawdzone w niejednym boju fortyfikacje, na które składało się m.in. osiemdziesiąt potężnych baszt, skupionych wokół zamku Alcazaba. Zanim jednak zagrzmiały pierwsze lombardy, które przewieziono drogą morską, Ferdynand wspaniałomyślnie zaproponował, by muzułmanie dobrowolnie oddali się w ręce chrześcijan. Dowódca odpowiedział na to jednak dumnie, że nie po to powierzono mu to miasto, żeby je poddawał, jak prosi król.

– Niedoczekanie! Dlaczego, psy, jeszcze nie strzelacie?!

Zaraz potem zaczęła się zażarta walka. „Chrześcijanie ufortyfikowali swoje obozy, a flotylla zacieśniła blokadę – pisze Warren H. Carroll. – Sprowadzono kolejne lombardy i kamienne kule, które z nich wystrzeliwano. Oddzielne oblężenie założono wokół położonej kilka kilometrów od Malagi wielkiej fortecy zwanej zamkiem Gibralfaro. Mimo że szturmem tam dowodził sam książę Kadyksu, obrońcy stawili tam nie mniej silny opór niż w samej Maladze. Wypady, których Maurowie dokonywali [poza mury], skutkowały ciężkimi stratami w szeregach chrześcijan. Przez pierwszy tydzień nie dokonano żadnego postępu”[216]. Sytuacja była całkowicie inna od tej, z którą chrześcijanie mieli do czynienia niedawno w Loi, w Moclín czy nawet w czasie szturmu na Veléz-Malagę. W szeregach Ferdynanda zaczęły pojawiać się defetystyczne pogłoski, które prawdopodobnie tylko sobie znanymi sposobami poczęli rozpuszczać obrońcy Malagi. Zaczęto opowiadać, że nieznana zaraza szerzy się na tyłach wojsk i lada dzień dotrze do jego pierwszych szeregów; że do Malagi zbliża się wielka turecka armada mająca dokonać desantu, jak przed laty w Otranto; że o powadze sytuacji jest przekonana nawet tak oddana antymauretańskiej krucjacie królowa Izabela, która uważa, iż należy odstąpić od oblężenia, póki jeszcze na to nie pora…

To, że muzułmanie sięgnęli po tego rodzaju posunięcia, pokazywało, jak bardzo czują się zagrożeni i jak bardzo zależy im na tym, by chrześcijanie zerwali oblężenie. Ferdynand poczuł już jednak krew. Uważał, że w żadnym razie nie należy się cofać. Postanowił użyć tej samej broni, jaką zastosowali Maurowie. Skoro oni mają czelność powoływać się na jego królewską małżonkę, on uczyni tak samo. „Ale odwoływać się do niej?” – miał wykrzykiwać. „Nigdy w życiu! To stanowczo za mało! Niech tu przybywa! Czym prędzej! Niech wsiada na koń! Niech Izabela swoją obecnością zaświadczy, co naprawdę myśli o tym oblężeniu!”.

„Sześć dni później – czytamy – […] [królowa] przybyła pod Malagę. Zabrała ze sobą księżniczkę Izabelę, Beatríz [de Bobadilla], żonę Guttiere’a de Cárdenasa, kardynała Mendozę, swego spowiednika, Hernándo de Talaverę, a także wielu innych duchownych oraz damy dworu [co miało podkreślić, jak wielką wagę przywiązuje do tej wizyty – R.W.]. Powitano ją z niezwykłym entuzjazmem; żołnierze tłumnie rzucili się, żeby »ucałować jej dłoń«, a monarchini była zmuszana przypomnieć im, żeby upewnili się, iż na najbardziej wysuniętych posterunkach pozostała odpowiednia liczba wartowników”[217], bo walka, którą toczyli, była zbyt ważna, by jej obecność miała w niej coś popsuć bądź ją skomplikować.

Od razu stało się jasne, że królowa nie jest zwolenniczką wycofania się spod Malagi, a szerzone pogłoski były tylko przykładem wrogiej propagandy. Izabela zadeklarowała bowiem, że nie jest to tylko wizyta, lecz… pobyt; w Maladze pozostanie tak długo, aż miasto zostanie zdobyte. Choćby miała tu spędzić zimę… W rezultacie nastroje znów stały się tak podniosłe i bojowe, że „w ciągu kolejnych tygodni do obozu zaczęli ściągać ochotnicy nawet z tak odległych części Hiszpanii jak Katalonia”[218].

Zamach

W tej sytuacji El Zegri postanowił sięgnąć po inną tajną broń. Skoro pod mury Malagi przybyła królowa będąca uosobieniem dwudziestu czterech pokoleń walk chrześcijan z muzułmanami, postanowił ją po prostu zgładzić. Wiedział, że jeśli mu się to uda, król wpadnie w rozpacz, on stanie się wielkim bohaterem, a oblegający odstąpią od oblężenia. A może króla też uda się zabić?

Do wykonania tego zadania na ochotnika zgłosił się Tunezyjczyk Abraham Algerbi. Twierdził, że miał w nocy widzenie, iż dokonania tego bohaterskiego czynu domagał się od niego „jeden z aniołów Boga”[219]. El Zegri bez chwili wahania postanowił wykorzystać zapał niepozornego starca – najpewniej schizofrenika. Obiecał mu sowite wynagrodzenie (jeśli przeżyje), a jeśli zginie – potwierdził, że w raju spotka dziesiątki oczekujących go hurys[220].

Pewnej nocy Algerbi wyszedł za mury i dał się pochwycić chrześcijańskim strażom. Był przygarbiony, skulony w sobie, przerażony – nikt nie sądził, że może stanowić jakiekolwiek zagrożenie. Został zaprowadzony do księcia Kadyksu, czego się domagał[221]. Tam oznajmił, że ma bardzo ważną wiadomość dla króla i królowej; wiadomość, którą usłyszał od głosu z nieba, a dotyczy upadku Malagi. Książę powiadomił o tym monarchów, a ci zainteresowali się słowami starca i postanowili go przyjąć, bo byli już znużeni przedłużającym się oblężeniem, gotowi chwycić się nawet brzytwy (miecza?), żeby je zakończyć.

Kiedy Algerbiego doprowadzono do królewskiego namiotu, król już spał, a królowa sama nie chciała go przyjąć. Jeńcowi jednak tego nie wyjaśniono i powiedziono go dalej – przed oblicze Beatríz Bobadilla – przyjaciółki królowej. Ta wraz z Alvarem, księciem Bragancy, akurat grała w karty. A że oboje byli ubrani w odświętne szaty, Algerbi wziął ich za królewską parę. W jednej chwili „spod długiej i obszernej szaty […] wyciągnął bułat, czyli zakrzywioną mauretańską szablę […]”[222]. Cios miał dosięgnąć Beatríz – według Algerbiego – Izabelę.

Jednak Beatríz dostrzegła opadające ostrze i rozpaczliwie, wiedziona instynktem, płasko rzuciła się na ziemię, przez co klinga przecięła tylko jej szaty, ale nie dosięgła ciała. Zaraz potem Algerbi odwrócił się, żeby zadać cios Alvaro – według niego Ferdynandowi, który w przeciwieństwie do Beatríz zareagował z opóźnieniem – Maur ciął go w głowę i zadał głęboką, niemalże śmiertelną ranę. W tym czasie Beatríz jednym skokiem poderwała się z ziemi i wzywając pomocy, wybiegła prosto w noc. Algerbi znów rzucił się na nią i ciął ją szablą, ale jej ostrze utkwiło w grubym płótnie namiotu. Momentalnie pojawiła się straż. Okazało się, że obecny w namiocie padre Juan de Belálcazar popisał się znakomitym refleksem, pochwycił napastnika i całym swym ciężarem przygniótł go do ziemi, natomiast stojący obok skarbnik królowej, Rodrigo Lopez, pchnął Algerbiego mieczem. Strażnicy dobili go trzema równo mierzonymi ciosami; wina napastnika była wszak oczywista. Za chwilę, zaalarmowani tumultem i krzykiem Beatríz, przybiegli Ferdynand i Izabela. Było jasne, że ciosy, które spadły na Alvara i Beatríz, były przeznaczone dla nich.

To tragiczne zdarzenie wywarło efekt przeciwny do zamierzonego. Jeszcze bardziej wzmogło determinację oblegających i w całej pełni uświadomiło im, że jest to walka na śmierć i życie. 22 czerwca dokonano pierwszego większego wyłomu w murach miasta, a 25 nowych wielkich kamiennych kul oczekiwało na wystrzelenie. Stworzenie dalszych wyrw było kwestią co najwyżej kilkunastu kolejnych dni.

W następnym miesiącu w Maladze pojawił się głód. „Książę Kadyksu doniósł [Ferdynandowi], że Maurowie […] umierają z głodu i że coraz większa ich liczba [potajemnie] opuszcza miasto, żeby się poddać; jego zdaniem miasto nie utrzyma się dłużej niż dwa tygodnie”[223].

Na początku sierpnia Rodrigo de Toledo zdobył jedną z kluczowych wież i uczynił nowy, znaczny wyłom w murze. Grupka Maurów nawiązała z nim kontakt, sygnalizując chęć poddania miasta. El Zegri zareagował z wściekłością. Przyobiecał śmierć w męczarniach wszystkim zdrajcom i zagroził, że zabije w mieście wszystkich, którzy nie walczą, „a tylko bezproduktywnie zużywają żywność i… powietrze”.

Mimo tych gróźb (a może właśnie przez nie) miejscowy bogacz Ali Dorduks kontynuował tajne negocjacje z chrześcijanami. 4 sierpnia jego zwolennicy opanowali zamek Alcazaba i wyparli zeń El Zegriego. Ten jednak nadal nie chciał słyszeć o zaprzestaniu obrony. Dorduks nie ustawał w swych wysiłkach i dążył do tego, by wynegocjować możliwie najłagodniejsze warunki kapitulacji. Co ważne, Ferdynand – mając świeżo w pamięci próbę zamachu – nie chciał o tym w ogóle słyszeć. Zapowiedział, że wszyscy mieszkańcy Malagi zostaną niewolnikami i w najlepszym razie będą mogli się wykupić. Maurowie odrzekli, że wobec tego nie pozostanie im nic innego, jak wymordować wszystkich sześciuset chrześcijańskich jeńców pozostających w ich rękach…

– A zatem Malagi nie opuści nikt żywy – ze złością zareagował król. – A następnie zabiję wszystkich muzułmanów, którzy pozostali w Hiszpanii[224].

Takie przeciąganie liny i licytacja na okrucieństwa trwałyby pewnie jeszcze długo, gdyby 18 sierpnia, doprowadzeni do rozpaczy Maurowie, w końcu nie skapitulowali.

Niecałe dwa tygodnie później, w murach zdobytej Malagi, pojawił się Cristóbal Colón – Krzysztof Kolumb.

184 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 211.

185 Przypomnijmy, że Izabela miała okazję przekonać się o tym osobiście przy okazji swego ślubu z Ferdynandem, kiedy narzeczeni w krótkim czasie musieli uzyskać dyspensę zezwalającą na zawarcie związku małżeńskiego przez kuzynów drugiego stopnia.

186 H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 165.

187 Tamże, s. 169.

188 Tamże, s. 173.

189 Sanbenito to zniekształcona forma wyrażenia saco bendito (czyli błogosławiony strój). Istniało także czarne sanbenito z wymalowanymi płomieniami, przeznaczone dla skazanych na spalenie na stosie.

190 Tamże, s. 189.

191 Tamże, s. 188.

192 Tamże, s. 189–190.

193 M.A. Ladero Quesada, dz. cyt., s. 30–36.

194 F. de Pulgar, Cronica…, t. 2, s. 113–115.

195 Tamże.

196 Tamże, s. 118.

197 Tamże.

198 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 182.

199 Tamże, s. 182–183.

200 Tamże.

201 K. Downey, dz. cyt., s. 255.

202 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 214.

203 Tamże.

204 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 188.

205 J. de la Mata Carriazo, Historia de la guerra de Granada, [w:] HEMP, XII, t. 1, s. 591–592.

206 Tamże.

207 J.A. don Conde, Historia de la dominacíon de los árabes en España sacada de varios manuscriptos y memorias arabicas, Biblioteca de Historiadores Españoles, Marin y Compania, Madrid 1874, s. 311.

208 K. Downey, dz. cyt., s. 258.

209 Tamże.

210 Tamże, s. 259.

211 P.K. Liss, dz. cyt., s. 316.

212 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 236.

213 Tamże, s. 237.

214 Tamże, s. 216.

215 Tamże.

216 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 206.

217 Tamże, s. 207.

218 Tamże.

219 Tamże, s. 208.

220 Hurysy (od arab. hur – czarnookie) – wiecznie młode dziewice obiecane bogobojnym muzułmanom w raju w zamian za pobożne życie lub śmierć poniesioną w walce za islam. Literatura arabska przynosi wiele fantastycznych wiadomości na ich temat. Hurysy są jakoby stworzone z szafranu, piżma, ambry i kamfory. W zależności od tego są białe, zielone, żółte lub czerwone. Ich ręce i nogi zdobią klejnoty. Mieszkają we wspaniałych zamkach. Każdy pobożny muzułmanin wkraczający do raju może mieć ich dowolną liczbę (ale nigdy nie mniej niż 70) i posiadać je tyle razy, ile razy pościł w czasie ramadanu i jak często czynił przysługi Allachowi. Hurysy odznaczają się jeszcze jedną szczególną cechą: zawsze pozostają dziewicami.

221 Sytuacja ta do złudzenia przypomina zdarzenia opisane w balladzie Alpuhara z poematu Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza. W utworze tym zaczynającym się od słów „Już w gruzach leżą Maurów posady,/ Naród ich dźwiga żelaza,/ Bronią się jeszcze twierdze Grenady, Ale w Grenadzie zaraza”, w jej dalszym ciągu czytamy: „Wtem straż odźwierna wodzom donosi,/ Że rycerz z obcej krainy/ O posłuchanie co rychlej prosi,/ Ważne przynosząc nowiny”. To Almanzor – udający nawróconego na chrześcijaństwo Maura – stara się o widzenie z dowódcą chrześcijańskich wojsk, by podczas powitania zarazić go panującą w Grenadzie dżumą. Zamysł ten – w przeciwieństwie do działań Algerbiego – udaje mu się zrealizować.

222 Próba zamachu na Izabelę i Ferdynanda pod Malagą w czerwcu 1487 roku to jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń wojny o Grenadę. Zostało ono zrelacjonowane przez wszystkich ważniejszych historyków epoki. Powyższy opis jest kompilacją opartą na tekstach: Pulgara, Palencii, Valery, Bernáldeza oraz listach Pietra Martíra de Anghiera.

223 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 209–210.

224 K. Downey, dz. cyt., s. 260.

Część IV: Zdobycie Grenady

Rozdział 11. Niejaki Cristóbal Colón i perspektywa końca wojny

W roku 1487 była to już druga wizyta Kolumba na królewskim dworze. W tamtym momencie była to jeszcze postać całkowicie nieznana. Nawet królowa, gdy powiadomiono ją o jego przybyciu do Malagi, przez chwilę musiała się zastanowić, kto to taki.

Poprzednia wizyta Kolumba odbyła się w styczniu, w czasie pobytu królewskiej pary w Salamance. Zdarzenie to, niemalże symbolicznie, zbiegło się z innym wielce ważnym – jak zwykli mawiać Hiszpanie – acontecimiento, czyli wydarzeniem, choć oczywiście w chwili, gdy do tego dochodziło, nikt nie potrafił docenić jego wagi ani znaczenia owego zbiegu okoliczności. Otóż królowa spotkała się wtedy z Elio Antonim de Nebriją, słynnym humanistą i autorem pierwszej powstającej właśnie wtedy Gramatica castellana. Spytała go (a głowę miała zaprzątniętą Maurami i sprawami wojny):

– Po co komu taka gramatyka? Czy nie jest to tylko sztuka dla sztuki… – strata czasu?

Nebrija miał na to odrzec:

– Ale pani – dzięki Tobie na naszych oczach rodzi się imperium, a „gramatyka robi dla imperium równie wiele, co wodzowie mieczem”[225].

Być może to właśnie wtedy Izabela po raz pierwszy usłyszała, że – zdaniem obserwatora baczącego na to, co się dzieje z zewnątrz – buduje coś więcej niż zwykłe silne królestwo; być może – słysząc to – nawet tego nie zapamiętała. (Tak to już jest w historii: gdy dzieje się coś wielkiego i przełomowego, często nie sposób tego dostrzec i docenić w danej chwili i dopiero post factum okazuje się, jak było istotne). Wizyta Kolumba znakomicie układa się w tym ciągu, bo przecież on w sposób najbardziej namacalny z możliwych kilka lat później miał nadawać konkretny kształt temu, o czym mówił Nebrija – rodzeniu się imperium. Na dodatek wielce interesujące jest to, że wspomniana przed chwilą Gramatica castellana wyszła drukiem 17 sierpnia 1492 roku, a więc niemalże dokładnie w tym samym momencie, gdy Kolumb wyruszał w swój pierwszy transatlantycki rejs, będący niejako wmurowaniem kamienia węgielnego pod gmach rodzącego się hiszpańskiego imperium.

Kolumb – za i przeciw

Kolumb – jak wiadomo – przybył do Hiszpanii po tym, jak jego żeglarskie plany odrzucono w Portugalii[226]. Proponował, by – w sytuacji, gdy droga lądowa do Indii dla Europejczyków została odcięta przez Arabów i Turków – udać się tam drogą morską. Nie należało jednak płynąć na wschód, wzdłuż wybrzeży Afryki, tak jak czynili to Portugalczycy, lecz… na zachód. Ziemia jest bowiem okrągła, przekonywał Kolumb, i – niezależnie od tego, czy płynie się na wschód, czy na zachód – ostatecznie można dotrzeć do tego samego punktu. Tyle że obwód kuli ziemskiej – co miało wynikać z obliczeń florentyńskiego astronoma Paola Toscanellego[227], którymi Kolumb dysponował – miał być dużo mniejszy, niż dotąd sądzono. Droga do Indii wiodąca na zachód miała być znacznie krótsza, niż przypuszczano. Płynąc na zachód, Hiszpania byłaby w stanie w wyścigu do Indii wyprzedzić swą konkurentkę Portugalię…

Dlaczego w chwili gdy Kastylia i Aragonia znajdowały się w kulminacyjnym momencie wojny z Maurami, Kolumb w ogóle śmiał takimi planami zaprzątać uwagę monarchów? Na pewno (trzymając się tradycyjnej wykładni dotyczącej jego pojawienia się w Kastylii) wielką rolę odegrały jego osobiste ambicje. Ale pojawiały się też kwestie, które dla hiszpańskiego dworu mogły być bardzo istotne.

Po pierwsze, kwestie finansowe. Wojna od wielu lat wywierała bezpardonowy nacisk na królewskie szkatułę i kiesę; natomiast handel z Indiami mógł z łatwością – i to w szybkim czasie – to zmienić. Wystarczy przypomnieć, że wagowo cena złota w tamtej epoce dorównywała cenie malabarskiego pieprzu. Ale przecież transoceaniczna żegluga niosła także obietnicę łatwiejszego dostępu do samego złotego kruszcu, co było o tyle istotne, że dostawy złota z Afryki wciąż uznawano za zbyt małe i niewystarczające. Po drugie, zamorska ekspansja tworzyła obiecującą perspektywę do pozyskiwania nowych wiernych dla Kościoła, co w obliczu budowania czasowej alternatywy dla Watykanu było zawsze dla Izabeli i jej męża argumentem bardzo ważkim. Poza tym – po trzecie – z wolna na horyzoncie rysował się koniec wojny z Maurami. Ile jeszcze konflikt ten mógł trwać? Rok, dwa, trzy, najwyżej cztery. A co potem? Wszak wojna o Grenadę dla obojga monarchów była m.in. także narzędziem skanalizowania energii i agresji grandów do tej pory, zwłaszcza na pograniczach, rozrywających Hiszpanię na strzępy. Po uporaniu się z problemem emiratu należało pomyśleć, co z tą energią począć dalej. Skierowanie jej na zewnątrz, za morze, a najlepiej za ocean, zdawało się być wyjściem optymalnym…

Monarchowie problemy te początkowo czuli podświadomie, ale dzięki swym doradcom stopniowo uświadamiali je sobie coraz wyraźniej. Kolumb przez lata pobytu w Hiszpanii stale starał się do nich właśnie w ten sposób docierać, więc jego obecność, ba – wręcz natarczywość – była w pewnym stopniu tolerowana, zwłaszcza przez królową, która w osobie rudowłosego Genueńczyka (sic! – co na to powiedziałby de la Rosa?) musiała wyczuwać pewne pokrewieństwo dusz, zwłaszcza jeśli chodzi o dzieloną z nią przez Kolumba odmianę religijnego zapału, by nie powiedzieć – fanatyzmu. Doradcy uważali natomiast, że – jeśli nawet nie od razu – Kolumb w pewnym momencie może okazać się użyteczny. A co, jeśli miałby rację? W takiej sytuacji lepiej byłoby mieć go po swojej stronie i nie odsyłać do obozu przeciwnika (ponownie do Portugalii bądź po raz pierwszy do Francji).

Kolumb – próba rekonstrukcji

Przed spotkaniem po zdobyciu Malagi królewska para po raz pierwszy człowieka o włoskim nazwisko Cristoforo Colombo (co w Hiszpanii szybko przekształcono w Cristóbal Colón) spotkała tuż po narodzinach Cataliny w Álcala de Hénares, 20 stycznia 1486 roku. To, że doszło do tego krótko po narodzinach królewskiej córeczki, mogło mieć pewne znaczenie dla przyszłego rozwoju relacji między żeglarzem a monarchami. Królowa – nawykła do wsłuchiwania się w nieuchwytny dla innych rytm zdarzeń – mogła być skłonna do uznania, że wizja, z którą przybył do niej żeglarz, może być świadectwem narodzin czegoś podobnie nowego jak wydanie przez nią na świat dziecka.

„Kolumb i Izabela byli równolatkami – pisze Warren H. Carroll. – Byli bardzo podobni do siebie zarówno z wyglądu, jak i z charakteru, [choć] jemu […] brakowało opanowania oraz umiejętności trafnej oceny ludzi, które zawsze cechowało królową. Oboje mieli wyjątkowo jasną karnację i niebieskie oczy, a włosy Kolumba miały kiedyś podobny odcień do złotorudych włosów Izabeli, ale zdążyły wyblaknąć od słońca i morskiej soli i […] [gdy spotkali się po raz pierwszy], były niemal siwe. Oboje byli […] silnie zbudowani, błyskotliwi, wymowni, mieli władczą postawę, urok osobisty i zdolność przyciągania do siebie ludzi. Najważniejszą ich wspólną cechą była jednak głęboka pobożność i całkowite oddanie wierze”[228]. To na pewno bardzo ich do siebie przyciągało.

O przebiegu pierwszego spotkania w Álcala de Hénares zachowała się tylko niewiarygodnie krótka – a przez to irytująca – wzmianka niewiadomego pochodzenia u Andresa Bernáldeza, na dodatek spisana wiele lat później: „I tak Colón przybył na dwór króla Ferdynanda oraz królowej Izabeli i opowiedział im o tym, co sobie wyobraził, a czemu oni nie dawali wielkiej wiary, i rozmawiał z nimi i rzekł im, że to, co powiedział, jest prawdą, i pokazał im swoją mapę świata[229], budząc w nich zainteresowanie poznania tych ziem (o których mówił)”[230]. Dlatego warto przytoczyć tu choć jedną z rekonstrukcji dyskusji, której owo spotkanie musiało stać się powodem – tym bardziej że poruszane w nich kwestie były często i prozaiczne, i wielce zaskakujące (szczególnie ze współczesnego punktu widzenia).

SantÁngel kontra Talavera

„Królowa z zainteresowaniem słuchała Genueńczyka i przyglądała mu się z uwagą. [Oto] stał przed nią mężczyzna niewysoki, o twarzy pociągłej i orlim nosie. Kiedy mówił, jego rude włosy […] zdawały się płonąć nad wysokim czołem, a błękitne oczy patrzyły spod ciemnych brwi z uporem i dumą. Wyglądał na człowieka energicznego i godnego zaufania. A chociaż to, co proponował, wydawało się Jej Królewskiej Mości zapewne bardziej niezwykłe i nieosiągalne niż nam dzisiaj podróż na Marsa i na Księżyc, to jednak zdecydowała, że warto powołać specjalną komisję dla rozpatrzenia tego projektu. [Ciało to składające się] […] z wybitnych astronomów i geografów, a także wysokich dostojników Kościoła i […] [królestwa] dość niechętnie wysłuchała wywodów cudzoziemca.

Najostrzej przeciw jego projektom występował biskup Talavera [ówczesny] spowiednik królowej.

– Plany owego Genueńczyka – wołał […] – to brednie i wymysły szaleńca. Jego wyprawa nie może się udać! Jeżeli ziemia jest naprawdę okrągła, jak [on] twierdzi […] oraz niektórzy uczeni, wtedy okręty szybko zjadą w dół, ale żadna siła nie zmusi ciężkich statków z ładunkiem i ludźmi, by z powrotem popłynęły w górę. Może się także przydarzyć, że cała flotylla zawiśnie gdzieś na krawędzi globu i […] spadnie w […] przepaść.

Spośród członków komisji tylko don Santángel, skarbnik i finansowy doradca dworu, sprzyjał Kolumbowi”[231]. Wiedział, że coraz więcej ludzi zaczyna myśleć tak jak Kolumb: że posuwając się oceanem na zachód, można dotrzeć do Kataju, że już przecież w roku 1410 w swoim Imago Mundi francuski astrolog i teolog d’Ailly twierdził, iż ocean rozciągający się między Europą a Indiami wcale nie jest tak ogromny i że „morze to daje się przebyć w parę dni przy sprzyjającym wietrze, z czego wynika, iż wcale nie jest ono tak ogromne”[232]. Od 1414 roku na Półwyspie krążyła opowieść o Antilli, nowej wyspie na tymże oceanie, jakoby „skolonizowanej w II wieku przez arcybiskupa z Porto, sześciu biskupów oraz przez grupę chrześcijan – kobiet i mężczyzn przybyłych tam ze zwierzętami domowymi i sporym dobytkiem”[233]. Byli to więc Portugalczycy – wścibscy i długonosi Portugalczycy, zawsze oni! Dlaczego więc i Hiszpania nie miałaby w końcu ruszyć tym szlakiem?

Santangel, mając te wszystkie argumenty w zanadrzu, „spokojnie odparowywał ataki biskupa Talavery.

– Kolumb z całą stanowczością twierdzi, że w swych licznych podróżach nie zauważył nigdzie, aby Ziemia opuszczała się w dół ku jakiejś krawędzi. A przecież doświadczony z niego żeglarz i świetny znawca geografii.

Biskup Talavera gorąco zaprzeczał:

– Don Santangel uważa, że ten zna świetnie geografię, kto wierzy w kulisty kształt Ziemi. Jeżeli jednak uwierzymy w taki nonsens, to będziemy musieli uwierzyć i w antypodów, tych ludzi, co to żyją na drugiej półkuli i chodzą nogami do góry, a głową w dół.

Niektórzy dostojnicy skwapliwie przytakiwali biskupowi:

– Ten intruz gotów nam jeszcze wmówić, że po drugiej stronie kuli ziemskiej deszcz pada w górę, a drzewa rosną w dół. Bo jeżeli Ziemia jest kulą…

Ci, którzy byli przekonani o kulistości Ziemi, wysuwali inne argumenty.

– Taka podróż jest niemożliwa. Ocean jest nazbyt wielki, a wiatry zbyt zdradliwe – stwierdzali jedni. Inni znów obliczali, że projektowana podróż musi trwać co najmniej trzy lata.

– Na statki nie można załadować takiej ilości prowiantu, żeby go starczyło na tak długi czas. A głodny marynarz, cóż to za marynarz – mruczeli, wzruszając ramionami.

Wszyscy zgadzali się w jednym: wywody Genueńczyka to wierutne kłamstwa i absurdalne wymysły!

Królowa Izabela i król Ferdynand [dość] skwapliwie dawali posłuch niechętnym opiniom komisji, gdyż żądania, które stawiał Kolumb na wypadek przychylnej dlań decyzji, wydawały im się zbyt śmiałe. Ba, po prostu bezczelne!

Kolumb nie zadowalał się bowiem kilkoma statkami, wsparciem pieniężnym i łaskawą opinią dworu. Żądał godności wicekróla wysp i lądów, które odkryje i obejmie w posiadanie w imieniu Hiszpanii. Żądał tytułu Admirała Oceanu i domagał się dziesiątej części wszystkich bogactw, które uda mu się znaleźć w krajach, do jakich dotrze. Zastrzegał też sobie, aby jego synowie, Diego i maleńki jeszcze Ferdynand, dziedziczyli wszelkie przywileje i tytuły, jakie miałby otrzymać za swoje zasługi.

Zaufani i doradcy królowej, najwyżsi rangą dostojnicy dworu byli oburzeni podobną śmiałością. Ten obcy […], nędzarz prawie, ośmielał się sięgać po najwyższe urzędy! A! Po tytuł wicekróla! Chyba słońce Hiszpanii przepaliło mu głowę i oszalał! […]

– Maniak! Dziwak! – powtarzano na królewskim dworze.

Byli jednak i tacy, którzy popierali Kolumba.

Arcybiskup Toledo, Pedro Gonzales de Mendoza, wielokrotnie […] [przekonywał] królową, że Colón nie ma zamiarów sprzecznych z Pismem Świętym. A skarbnik, don Luis Santangel, dodawał:

– Jeżeli plany Genueńczyka okażą się tylko błędną chimerą, wszystkie tytuły i gwarancje, których żądał, zostaną tylko na papierze. Jeśli zaś spełni, co obiecuje, łaskawość Waszych Królewskich Mości opłaci się Hiszpanii wielokrotnie.

Biskup Talavery […] w czasie narad na królewskim dworze z uporem powtarzał [jednak] to, o czym mówił na zebraniach komisji. Wysuwał także inne argumenty.

– Colón, zanim tu przybył, proponował swe usługi Portugali! – wołał spowiednik królowej. – Nikt tam jednak nie myślał o popieraniu podobnych szaleństw. Nie rozumiem, dlaczego my traktujemy je poważnie.

Don Santangel potrafił odeprzeć i ten argument:

– Portugalia już dawno czerpie zyski z podbicia różnych dzikich krain – mówił spokojnie. – Nic dziwnego, że nie chce nowych ryzykownych wypraw. Niestety, nasze położenie jest inne. Skarb Hiszpanii jest pusty, wyczerpany wojną z Maurami. Kraj zubożał. Musimy szukać nowych dochodów i zdobyczy, nowych dróg przydatnych dla naszego handlu.

[Swój wywód zwykle kończył] z przekonaniem:

– [Moim zdaniem] trzeba dać Genueńczykowi pomoc, o którą prosi. […] Kilka okrętów, które mu wystawimy, nie zrujnuje Hiszpanii. Ryzyko jest małe, a zysk może być wielki…”[234].

Królowa jednak wciąż nie podjęła ostatecznej decyzji. Jej myśli za bardzo zaprzątała wojna, konieczność organizowania coraz to nowych szpitali polowych (czemu poświęcała się z pasją) oraz coraz bardziej realna perspektywa zakończenia zmagań z Maurami. Wciąż jakby umykało jej uwadze, że plan przedkładany przez Cristóbala Colóna nad wyraz jest związany z bliskością zakończenia zmagań z Arabami. Skojarzeniu temu skutecznie przeciwdziałało stanowisko królewskiej komisji, która uparcie negowała zasadność tez głoszonych przez Kolumba nas temat żeglugi na zachód w kierunku Indii. W Maladze królowa ponownie usłyszała to z ust jej rzecznika. Żeglarzowi, któremu poświęciła tylko kwadrans, tego jednak nie przekazała, bo „coś w osobie Kolumba [nadal ją] fascynowało”[235].Powiedziała tylko, że w tej chwili inne sprawy zajmują jej myśli i nad żeglarskim projektem nie miała jeszcze czasu dokładnie się pochylić.

– Jeszcze? – Kolumb uchwycił się tego słowa z nadzieją.

– Jeszcze, don Colón – potwierdziła Izabela. – Ale chwila, gdy będzie mogło to nastąpić, jest coraz bliższa. Niech waść odwiedzi nas po tym, jak w końcu padnie Grenada. Wtedy, wraz z królem, postaramy się podjąć ostateczną decyzję.

Kierunek Baeza

Kolumb odjechał, a monarsza para na powrót zatopiła się w wirze wojennych wydarzeń. Po wzięciu udziału w Kortezach, które odbyły się w Orihueli (niezwykle istotne z uwagi na zapewnienie dalszego finansowania wojny), Ferdynand i Izabela udali się do Murcji, gdyż „ze względu na przyszłe kampanie zmierzające do opanowania wschodniej części królestwa Grenady wydawała się ona najodpowiedniejszym miejscem do założenia kwatery głównej”[236].

Król miał teraz przed sobą najbiedniejszą i najsłabiej zaludnioną część kraju nieprzyjaciela i być może dlatego walka na tym terenie mogła być prowadzona ze znacznie mniejszym wysiłkiem. Po części było to zasługą dyplomacji, bo już wcześniej ustalono z Boabdilem, że po zakończeniu wojny ziemie te będą azylem dla niego. Plotki na ten temat celowo rozpuszczano wśród okolicznej ludności i stacjonujących tam oddziałów Maurów. Motywacja do obrony szybko więc topniała. Po co miano przeciwstawiać się krzyżowcom, skoro w niedalekiej przyszłości tereny te i tak miały przypaść w udziale Boabdilowi? W rezultacie „w tej kampanii rzadko wypuszczano z łuku strzałę czy strzelano z działa, co takim lękiem napełniało Maurów”[237]. Przy okazji Ferdynand zyskiwał wiedzę na temat skuteczności szeptanej propagandy, którą na jeszcze większą skalę planowano zastosować w zmaganiach o Grenadę.

10 czerwca 1488 roku zdobyto Verę, a następnie Veléz-Blanco i Veléz-Rubio, co – pisząc do papieża Innocentego VIII – Ferdynand określał jako „kawaleryjski rajd” i „wojskową defiladę”[238], a nie prawdziwą kampanię wojenną. To samo powtórzyło się między Huescar a Mojacar, na terenach, gdzie znajdowało się około pięćdziesięciu miasteczek i pomniejszych warowni, „z których przynajmniej kilka [na pierwszy rzut oka] wydawało się nie do zdobycia”[239]. Stało się jednak inaczej. Wszystkie, jedna za drugą, bez stawiania większego oporu gładko przeszły w chrześcijańskie ręce. Na pewno w żaden sposób „nie można było tego porównać z poprzednimi kampaniami, z całym wojennym trudem, który towarzyszył [niedawnemu] zdobywaniu Rondy, Loi, nie mówiąc o Maladze”[240]. Zdobywczy pochód zatrzymał się dopiero w Almerii.

Następnym celem była Baeza, a to oznaczało bezpośrednie zmierzenie się z El Zagalem – niewątpliwie najdzielniejszym dowódcą po stronie Nasrydów, a po rezygnacji jego brata – Muleya Hasana, z emirem, oraz z jego najbardziej doświadczonym generałem – Yahyajem Almayarem. Jak pisze Álvarez, „stanowiło to nie lada wyzwanie; tym bardziej że niepowodzenie mogło stanowić zwrot w przebiegu działań wojennych”[241] i obrócić wniwecz większość dotychczasowych sukcesów. Ciągnące się już całe lata zmagania mogły nagle utknąć w martwym punkcie – tuż przed bramami i progami Grenady. Bo choć na powierzchni wszystko wyglądało wspaniale i zwycięsko, podpowierzchniowy nurt wojny miał się znacznie gorzej. „Zasoby malały i coraz trudniej było o pieniądze na finansowanie wojny”[242]. Tak naprawdę jeszcze nic nie było przesądzone i jeszcze wszystko mogło się zdarzyć. Jednak spektakularna klęska mogła spowodować odstąpienie od wojny zagranicznych oddziałów, które coraz liczniej zasilały armię Ferdynanda.

Toteż siła, która 27 maja 1489 roku wyruszyła z Jaén na Baezę, była bardzo znaczna i wyglądała imponująco. Składało się na nią 13 000 jezdnych i 40 000 piechurów. Za nimi ciągnęły wielki, jakże skuteczny w przeszłości park artyleryjski oraz kilka setek saperów. Po drodze nie tyle zdobyto, ile… połknięto miasteczko Zujar – „przedmurze Baezy”, pod której murami ostatecznie zatrzymano się 20 czerwca. Jak na początek kampanii wiosennej, bardzo późno, bo podczas przedłużającego się oblężenia rodziło to niebezpieczeństwo, że wojsko będzie musiało – być może – stawić czoło jesiennym mrozom.

Zaczęła się „długa, ciężka harówka. [Początkowo] nie odniesiono większych sukcesów. Król Ferdynand wysłał [nawet] posłańców do przebywającej w Jaén Izabeli, pytając ją o radę [czy ma odstąpić od murów miast]. [Ona] stanowczo domagała się, by Kastylijczycy [i wspomagające ich siły] kontynuowali oblężenie, zapewniając męża, że znajdzie sposób na odniesienie zwycięstwa. Zachęcała ich, by czerpali odwagę z wielu wcześniejszych sukcesów, a także wierzyli, że wykonują wolę Boga. »To ci sami wrogowie [co wcześniej], a teraz są słabsi« – tłumaczyła mężowi i swoim żołnierzom. »Tak oto nie ustąpili ni piędzi ziemi«”[243] – pisał do swych mocodawców w Italii Martír de Anghiera.

Królowa wezwała miasta do wzmocnienia sił oblegających. Wtedy na wierzch, na chwilę, wypłynął ów podziemny nurt wojny. Po raz pierwszy oficjalnie ujawniły się osoby niechętne uczestniczeniu w coraz bardziej przedłużającym się konflikcie. Zwłaszcza w Sewilli – w mieście najbliższym teatru wojny, gdzie – przynajmniej teoretycznie – antymauretański zapał powinien być największy. – Jak to? – Izabela się dziwiła. – Czyż pomaganie królowi nie jest racją bytu i obowiązkiem szlachty? I – wszak obiecała mężowi pomoc – niezwłocznie wydała gniewny edykt: „[…] Rozkazuję wam, abyście ujrzawszy niniejsze [pismo], sprawili, aby z wymienionego miasta [tj. z Sewilli i z innych miast Andaluzji] wyruszyli wszyscy jezdni i piesi, jacy w nim są powyżej dwudziestu i poniżej sześćdziesięciu lat”[244].

Takiego wezwania jeszcze nie było. Sewilla i wszystkie większe okoliczne miasta z dnia na dzień zostały pozbawione mężczyzn.

Z drugiej strony pod murami Baezy z powodu przedłużającego się oblężenia tworzyły się zalążki prawdziwie zwartej Hiszpanii. Wojna z zapałem prymuski po raz kolejny spełniała swą narodotwórczą funkcję. „Wojska […] połączyły się w jedną spójną siłę […]. Żołnierze pochodzili […] – z Asturii, Galicii, Kraju Basków, Estremadury, Kastylii i Aragonii. Mówili różnymi dialektami, ale dogadywali się zaskakująco dobrze, zjednoczeni jedną sprawą. [Nagle] stawali się jednym narodem, zjednoczonym pod religijnym sztandarem. Martír […] [mówi] mediolańskiemu kardynałowi Ascanio Viscontiemu: »Trudno uwierzyć, że wśród tylu języków i narodowości, różnych obyczajów, różnych profesji osiemdziesiąt tysięcy pieszych i konnych [wszak nieustannie przybywały posiłki – R.W.] mogłoby żyć w zgodzie. Ale tak właśnie jest, ekscelencjo. Szacunek dla królewskiego majestatu jest tak wielki, że do dziś nie zdarzył się ani jeden bunt, nie ma kradzieży, nie ma bandytów na drogach, nie ma osobistych sporów«”[245].

Martír był osobą wielce wykształconą, więc i skojarzenia miał z najwyższej intelektualnej półki. „Choć wszyscy są anonimowi – pisze – zamknięci w jednym obozie, prowadzą wojnę, słuchają rozkazów dowódców i prefektów, tak że można by sądzić, iż wychowali się w jednym domostwie, używając jednego języka i stosując się do jednej dyscypliny. Można by wierzyć, że nasz obóz jest miastem założonym na podstawie Republiki Platona”[246].

Dwie królowe

Gdy wraz z nadejściem jesiennych chłodów nadal brakło perspektyw na skruszenie murów Baezy, Izabela jeszcze raz postanowiła sięgnąć po swą tajną broń – po siebie samą. Tak jak w obliczu załamującego się oblężenia Malagi, tak i tym razem postanowiła, że osobiście uda się na pole bitwy, by swą obecnością tchnąć w serca żołnierzy więcej animuszu i wiary w ostateczny sukces. Stało się to w listopadzie.

Zaiste, „efekt – pisze Álvarez – był czarodziejski, i nie tylko w tym sensie, że wzrosło morale chrześcijańskiego wojska, ale także ze względu na rozpacz oblężonych, którzy nie mogli uwierzyć, że królowa podjęła taką decyzję, i z niedowierzaniem wylegli na mury, aby przekonać się, czy to prawda”[247].

W dokumentach czytamy: „Maurowie byli bardzo zdziwieni, że przybyła o tej porze roku, i wylegli na wszystkie wieże i wzniesienia miasta, kobiety i mężczyźni, aby zobaczyć ludzi, którzy ją przyjmowali, i słyszeli muzykę tylu kolubryn, kornetów i trąb, aż wydawało się, że [ich] odgłos sięga nieba”[248].

Jednocześnie obrońcy miasta zaczęli wierzyć, że w obecności królowej uda im się uzyskać w miarę humanitarne warunki kapitulacji. Zaczęły się potajemne negocjacje – tak charakterystyczne dla całego przebiegu wojny o Grenadę. Mimo że lombardy nadal grzmiały (a może właśnie dlatego), postępowały dość sprawnie. Izabela przyrzekła Sidi Yahyemu, że po poddaniu się elita będzie mogła opuścić miasto z całym dobytkiem, a pozostali mieszkańcy, trafiwszy pod jej jurysdykcję, będą mogli pozostać w nim i żyć zgodnie ze swoimi obyczajami.

Rezultat?

Álvarez: „Czwartego grudnia Baeza poddała się”[249].

Jeszcze raz spójrzmy na relief Alemána – widać na nim brodatego mężczyznę, muzułmanina w turbanie, który zbliża się do króla Ferdynanda, by paść na kolana i ucałować jego stopy. Jest nim najpewniej El Zagal.

W rzeczywistości podpisany przez obie strony akt kapitulacji szedł jeszcze dalej na rękę obrońcom: „[…] muzułmańscy żołnierze mieli dostać zapłatę, a w zamian pomóc Kastylijczykom w ataku na pozostałe bastiony El Zagala. […] Yahya, główny dowódca […] [fortecy], udał się nawet do Guadix, gdzie przebywał El Zagal, i przekonał go, że opór jest bezcelowy. 22 grudnia El Zagal poddał […] Almerię [od której murów Ferdynand przed rokiem musiał odstąpić], a 30 grudnia Guadix. Za 20 tysięcy »castellanos« sprzedał [chrześcijanom] wszystkie swoje posiadłości w Andaluzji i wyjechał do nowego domu w Afryce Północnej”[250].

Ponoć była to jego zemsta na Boabdilu – za zdrady tamtego i jego dwulicowość.

Chwałę za zwycięstwo pod Baezą wszyscy wiązali z Izabelą. Pietro Martír de Anghiera nie mógł się jej nachwalić: „Według mojego osądu kobiety tej nie sposób porównać z żadną z królowych, którym cześć oddawała starożytność; jest dzielna, dumna, a dzieła jej zasługują na pochwałę […]. Jest godnym podziwu przykładem uczciwości i skromności, co u kogoś, kto do niczego nie jest przymuszony, wydaje się niezwykle rzadkie; obdarzona jest też roztropnością, która wykracza poza wszelkie wyobrażenia”[251].

Swoje odzwierciedlenie znalazło to jeszcze w innym miejscu. Rola, jaką Izabela odegrała w czasie oblężenia Baezy, swój ślad odcisnęła także… w grach planszowych. Kirstin Downey: „W tamtym czasie wielką popularnością w Hiszpanii cieszyły się szachy i wkrótce po tej bitwie najsilniejszą figurą na szachownicy została »Królowa«, mogąca przemieszczać się we wszystkie strony o dowolną liczbę pól. Jej zadaniem była obrona »króla«. [Co prawda] figura królowej pojawiła się w niektórych wczesnych wersjach szachów […], ale to właśnie za […] czasów [Izabeli] sprowadzona z Indii gra przeszła całkowitą metamorfozę, i to »królowa« stała się najważniejszym pionem. Zmiany te odnotowano w popularnej książce o nowych zasadach gry, wydanej w Salamance około 1496 roku, autorstwa Ramireza de Luceny. Nazwał grę »szachami królowej«, w której jej nowe zdolności pozwalały »posuwać się tak daleko, jak chce, jeśli tylko nic nie stoi jej na drodze«”[252].

Kolumb w tym czasie nie tracił królowej ani przez chwilę z pola widzenia. Jak cień podążał za dworem. Starał się też pozyskiwać nowych protektorów mogących wesprzeć jego pomysły: księcia Medinacellego, Alonsa de Quintanillę i ojca Diego de Dezę – wszystkich z najbliższego otoczenia Izabeli. Sprawa wciąż niepodjętej decyzji powoli nabrzmiewała. Konkurencja nie spała, konkurencja robiła postępy. W 1488 roku do Lizbony powrócił Bartolomeo Diaz, który jako pierwszy dotarł do Przylądka Burz (późniejszego Przylądka Dobrej Nadziei) na południowym krańcu Afryki. Jako pierwszy Europejczyk wpłynął on od południa na Ocean Indyjski.

Ostatni próg w drodze do Indii został pokonany.

W Kordobie 12 maja 1489 roku Kolumb usłyszał od królowej, że dwór pokryje wszystkie jego koszty związane z pobytem w Hiszpanii do momentu podjęcia ostatecznej decyzji.

W Jaén, skąd królowa obserwowała zmagania pod Baezą, oznajmiono mu natomiast: „jeszcze nie czas”. Teraz najważniejsza jest Grenada. Decyzja zapadnie zaraz potem.

Wtedy pomyślał, że pora nawiązać kontakt z królem Francji. Postanowił, że wyśle do niego swego brata.

225 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 235.

226 Według tradycyjnego podejścia do życiorysu Kolumba. Wypada jednak nadmienić, że w ostatnich latach pojawia się całkowicie nowa interpretacja działalności Kolumba, którą zawdzięczamy dziełom pracującego w USA portugalskiego uczonego Manuela de la Rosy, kwestionującego prawdziwość życiorysu Kolumba przed 1486 rokiem. De la Rosa uważa, że nie tyle plany Kolumba zostały odrzucone przez portugalski dwór, ile w rzeczywistości, udając się do Hiszpanii, działał on z poruczenia portugalskiego króla i de facto był jego agentem, którego zadanie miało polegać na odwróceniu uwagi Izabeli od wschodniej drogi do Indii i skierowaniu jej na zachód, gdzie – o czym Portugalczycy już wtedy wiedzieli – Indii nie było. Ponadto – co dla nas szczególnie interesujące – de la Rosa, dysponując wielce interesującymi argumentami, udowadnia, iż Kolumb miał szlacheckie pochodzenie i był synem niejakiego Henryka Alemána – tajemniczej postaci z Madery, która w rzeczywistości miała być… zbiegłym w 1444 roku spod Warny polskim królem, Władysławem Warneńczykiem (który według tradycyjnej historiografii tam zginął, choć jego ciała nigdy nie odnaleziono). Więcej szczegółów w opublikowanej także w Polsce książce Manuela de la Rosy Kolumb. Historia nieznana.

227 Kolumb miał prowadzić korespondencję z Toscanellim. W jego posiadaniu znajdowały się ponoć cztery listy od Florentyńczyka oraz mapa, która do historii przeszła jako mapa Toscanellego. Niektórzy jednak kwestionują autentyczność listów, uznając je za fałszywki stworzone po to, by dostarczyć dodatkowych argumentów mogących przemówić do wyobraźni Izabeli i Ferdynanda oraz ich doradców. Kwestia ta nadal pozostaje nierozstrzygnięta, podobnie jak zagadnienie autentyczności tzw. globusa Beheima, któremu niektórzy są skłonni przypisać taką samą rolę jak domniemanym sfałszowanym listom.

228 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 193.

229 Chodzi prawdopodobnie o mapę Toscanellego, na której dystans dzielący Europę od Indii w kierunku zachodnim był znacznie skrócony.

230 A. Bernáldez, Memorias del Reinado de los Reyes Católicos, red. M. Gomez-Moreno, J. de Mata, Madrid 1962, rozdz. LXXVIII, s. 270.

231 G. Pauszer-Klonowska, Historie niewymyślone, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1966, s. 9–10.

232 J. Attali, dz. cyt., s. 128.

233 J. Favier, De l’or et des epices. Naissance de l’homme d’affaires au Moyen Age, Fayard, Paris 1987, s. 46.

234 G. Pauszer-Klonowska, dz. cyt., s. 10–12.

235 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 211.

236 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 239.

237 Tamże.

238 Tamże.

239 Tamże, s. 240.

240 Tamże.

241 Tamże, s. 241.

242 Tamże.

243 K. Downey, dz. cyt., s. 262.

244 J. de Mata Carriazo, dz. cyt., s. 761.

245 Pietro Martír w liście z 14 sierpnia 1489 roku do Ascania Viscontiego, [w:] Opus Epistolarum…

246 Tamże.

247 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 244.

248 A. Bernáldez, dz. cyt., s. 209.

249 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 245.

250 K. Downey, dz. cyt., s 263.

251 Pietro Martír de Anghiera w liście z 1 sierpnia 1488 roku do kardynała Ascanio Viscontiego, [w:] Opus Epistolarum…

252 K. Downey, dz. cyt., s. 264.

Rozdział 12. Alhambra – powietrze, światło, woda

„Wojna z Maurami jest skończona”.

Tak po poddaniu się Baezy myśleli monarchowie. Tak myśleli, bo w pamięci mieli deklaracje Boabdila, którego od pewnego czasu uważali za swojego ukrytego sojusznika. Ten, po zdobyciu Loi i po tym, jak po raz trzeci trafił w ich ręce do niewoli, deklarował, że jak nadejdzie odpowiednia pora, dobrowolnie przekaże w ich ręce Grenadę. Rekonkwista będzie zakończona.

Teraz właśnie ów czas nadszedł.

„Wojna jest skończona”. Tak myśleli, bo jeszcze 8 grudnia, gdy Baeza wciąż się broniła, pisał on do królowej: „[…] jesteśmy gotowi do Waszych usług […]”[253].

Izabela „była dla niego sułtanką, była najwyższa, wspaniała, ale także najznakomitsza, wspaniałomyślna i sławna, a nadto dostojna, wielka, szlachetna, zacna, łaskawa i czcigodna”[254].

Czy można było mieć jakiekolwiek wątpliwości?

Słowo Boabdila – słowo Maura

Monarchowie myśleli tak także dlatego, że… chcieli tak myśleć. Podziemny, podpowierzchniowy nurt wojny coraz wyraźniej i w sposób coraz bardziej nieubłagany wypływał na powierzchnię i – przy całej potędze królewskiej pary – ją osaczał: „Koszty […] oblężenia Baezy – najdłuższego w historii wojny przeciwko Grenadzie, a zarazem największego militarnego przedsięwzięcia od czasu panującego półtora wieku wcześniej króla Alfonsa Mściciela – były ogromne. Nikt […] nie spodziewał się, że oblężenie potrwa tak długo i będzie tak trudną operacją. Podwyższone andaluzyjskie podatki za rok 1489 prawie w całości już wpłynęły do koronnego skarbca, ale okazało się, że one także nie wystarczą. Kastylijska szlachta składała na prowadzenie wojny dobrowolne darowizny, ale to również było za mało. Izabela była zmuszona zastawić swoje klejnoty, za które otrzymała pożyczki w łącznej wysokości sześćdziesięciu tysięcy złotych florenów, czyli ponad dziewięć milionów trzysta tysięcy maravedi”[255].

W tej sytuacji wygodnie było myśleć, że wojny już de facto nie ma, że reszta to już tylko formalność.

W liście do władz i mieszkańców Sewilli, z których subordynacją poprzednio mieli pewne kłopoty, napisali: „[…] po wielu znojach i trudach i wydatkach podobało się miłosierdziu Pana naszego położyć kres wojnie z królestwem Grenady. […] król zwany Babdili, który obecnie zachowuje miasto Grenadę, uzgodnił i zapewnił, że przekaże Nam i naszym ludziom rzeczone miasto Grenadę”[256].

Miało to nastąpić w terminie dwudziestu jeden dni.

A więc za trzy tygodnie nastanie pokój!

Jeszcze raz okazało się, że czymś innym jest powiedzieć, nawet napisać – a czym innym zrobić. Zwłaszcza gdy mówiącym, piszącym i deklarującym był Boabdil, „Mały”.

Ów przydomek znakomicie do niego pasował. „Mały” był bowiem bardzo mały duchem. Nie był ani wielkim wojownikiem, ani wielkim władcą. Natomiast z łatwością przychodziło mu łamać dane słowo. Nawet przysięgę. Tym razem było podobnie.

Minęło dwadzieścia jeden dni – i nic.

Minął kolejny miesiąc – nadal nic.

„Mały” ani myślał wywiązać się z obietnicy danej monarchom. Nagle postanowił, że Grenada pozostanie w jego rękach.

Dlaczego?

Powodów – jak to w historii – zapewne było wiele. Trudno dziś dociec, co okazało się decydujące. Być może po prostu to, że Boabdil miał przewrotną, kłamliwą naturę. Nowy emir Grenady nigdy nie przywiązywał zbyt dużej wagi do tego, co mówił. Mówił, przysięgał i podpisywał to, co w danej chwili było mu najwygodniejsze. Bez zastanowienia, czy będzie w stanie się z tego wywiązać. Być może nawet z góry wiedzał, że tak nie zrobi.

Być może, gdy wchodził w konszachty z monarchami, chodziło mu tylko o to, by pozbyć się najpierw swego ojca, emira, a następnie El Zagala, swojego wuja – następcy ojca. A być może, gdy już władał Grenadą, rozsmakował się we władaniu. Być może „doszedł do przekonania, że [oto] nadarza się niepowtarzalna okazja, by zjednoczyć całe królestwo i wezwać na pomoc współwyznawców z północnej Afryki”[257]. Przecież perspektywa, że wkrótce na południowym wybrzeżu Hiszpanii dojdzie do desantu Turków, wcale nie wydawała się nierealna.

Mówiło się o tym w całej Europie!

Inna możliwość jest taka, że po objęciu władzy Boabdil szybko zdał sobie sprawę, iż w Grenadzie istnieje spore ugrupowanie przeciwników wchodzenia w jakiekolwiek układy z chrześcijanami i jeśli chce utrzymać się przy władzy, powinien to uwzględnić. Tym bardziej że wiele wskazywało na to, iż będzie ono rosło w siłę: Grenada pękała w szwach. Do miasta, ze wszystkich zakątków już de facto nieistniejącego emiratu, nadciągały tysiące muzułmańskich uchodźców. I to tych najbardziej rozsierdzonych nieszczęściami, jakie spotykały ich z rąk chrześcijan. Najbardziej nieprzejednanych.

W lutym 1490 roku było już oczywiste, że nie ma się co łudzić: wojna się nie skończyła. Wojna trwa w najlepsze. Co najwyżej panuje coś w rodzaju zawieszenia broni. Nie powinno się go jednak przedłużać w nieskończoność, ponieważ dojdzie do sytuacji jak pod murami Baezy. Powstanie wrażenie, że w przebiegu wojny wszystko może się jeszcze zmienić.

Boabdil sam zaczynał w to wierzyć. Najpierw, gdy tylko usłyszał o gorączce, która niespodziewanie spadła na królową, ruszył z ofensywą w kierunku miasta Lojarón i zamku Alhendin, a następnie uderzył na Solobreñę – tak jakby na wybrzeżu chciał stworzyć przyczółek dla (jak wierzył?) mającego niebawem nastąpić lądowania Turków…

Tego dla obojga monarchów było za wiele.

A więc wojna!

Wojna!

„Gran Capitán” i nowa taktyka

Zanim jednak do tego doszło, królewska para sfinalizowała pertraktacje związane z zaślubinami najstarszej córki Izabeli z portugalskim księciem Alfonsem. Było to ostateczne przypieczętowanie traktatu z Alcaçovas, który swego czasu zakończył toczącą się między Portugalią a Kastylią wojnę o sukcesję. Jak pisze Warren H. Carroll: „Zgodnie ze zwyczajami epoki [w czasie tej uroczystości] obecne […] było tylko jedno z pary narzeczonych, w tym przypadku księżniczka. Towarzyszyła jej jednak cała królewska rodzina, a Izabela [w rękach] trzymała portret księcia. Znała go z czasów, kiedy wspólnie, pod opieką Beatríz, przebywali w Portugalii jako zakładnicy, będący poręczeniem wypełnienia postanowień traktatu pokojowego, który zakończył wojnę […] [między tymi dwoma krajami]. Książę był jedynym synem Jana II i oczkiem w głowie ojca. Był o pięć lat młodszy od księżniczki; ona miała dwadzieścia, a on piętnaście […] [lat]. Oczekiwano, że [ich małżeństwo] zakończy […] okres wzajemnej wrogości Hiszpanii i Portugalii […], a ponadto będzie […] podstawą dalszego zbliżenia i sojuszu między [tymi] dwoma iberyjskimi państwami”[258]. Królowa pisała do króla Portugalii: „Pokładam ufność w Panu Naszym, że zarówno nam wszystkim, jak i tobie [małżeństwo to] przyniesie […] pożytek, dobro i zadowolenie, z naszej bowiem strony satysfakcja i miłość większe już być nie mogą; wszyscy to odczuwamy. A w księżniczce, dziecku naszym, zyskasz bardzo posłuszną córkę, która zawsze dobrze wykorzysta cokolwiek dla niej uczynisz”[259].

Pojawiła się jeszcze jedna kwestia, która w przyszłości miała dalekosiężne następstwa: na Wyspach Kanaryjskich, które w tym czasie, obok nielicznych placówek w Maroku, były jedynymi zamorskimi posiadłościami Hiszpanii, na Gomerze wybuchło powstanie rdzennych mieszkańców – Guanczów, z których uczyniono tam niewolników. Brutalnie je spacyfikowano. Krew polała się nie jednym, lecz wieloma szerokimi strumieniami. Wkrótce wyszło jednak na jaw, że większość z zamordowanych tubylców była już chrześcijanami. Pojawiła się zatem kwestia prawna: czy hiszpańscy koloniści mogli tak brutalnie się z nimi rozprawić? Problem ten – jako najwyższy sędzia Korony – musiała rozstrzygnąć Izabela. Stwierdziła, że ochrzczeni Guanczowie „byli poddanymi Kastylii i mieli takie same prawa, jakie przysługiwały wszystkim innym obywatelom tego państwa”. Nie było można ich „uwięzić, sprzedawać ani uczynić z nich niewolników”, a więc także nie można ich było karać za podniesiony z tego powodu bunt.

Była to niezwykle ważka decyzja; królowa nieświadomie w XV wieku (!) wypowiedziała się w kwestii praw człowieka. Kilka lat później werdykt ten stał się wzorem dla praw, jakie w stosunku do Indian zastosowano w Nowym Świecie. W nieuchronny sposób myślenie królowej na chwilę skierowało się poza granice Półwyspu – ku morzom i temu, co mogło znajdować się na oceanie lub za nim. To zaś nie mogło jej nie przypomnieć o Kolumbie i wciąż brakującej decyzji w jego sprawie.

W tym czasie wybrano też osobę, która w czasie oblężenia Grenady miała pełnić funkcję głównego negocjatora i łącznika ze stroną mauretańską. Padło na Gonzala Fernándeza de Córdobę. Kandydat nie mógł być lepszy. Gonzalo był rówieśnikiem Izabeli i, jako osoba wcześnie osierocona, od dzieciństwa pozostawał bardzo blisko związany z jej dworem[260].

Urodził się w 1453 roku w Montilli nieopodal Grenady jako segundón, czyli drugi syn w rodzinie – ten, który nie dziedziczy, a na swój byt i sławę musi zapracować, czytaj – musi je wywalczyć. W przypadku Gonzala nie było to takie trudne: od dzieciństwa wykazywał się wieloma różnymi zdolnościami – m.in. do nauki języków obcych, w tym do arabskiego, co oddało mu potem nieocenione usługi. Bardzo szybko wkroczył na ścieżkę kariery wojskowej, co z czasem zaowocowało tym, że nadano mu niecodzienny przydomek „Gran Capitán” i uznano za najwybitniejszego dowódcę epoki[261]. Ogromny awans zawdzięczał nie tylko dobremu urodzeniu, sile i waleczności, lecz także wybitnej inteligencji, ogładzie i talentom dyplomatycznym, co predestynowało go do pełnienia funkcji dowódczych. Ponadto w okresie sporów i walk o sukcesję nigdy nie miał wątpliwości, po której stronie powinien się opowiedzieć. Najpierw był związany z bratem Izabeli, Alfonsem, a po jego przedwczesnej śmierci – z nią. Brał też udział w decydującym starciu z Portugalczykami pod Albuerą w1479 roku. Jego imię znalazło się wśród najdzielniejszych uczestników bitwy. Miał trzy życiowe motta. Pierwsze: „Lepiej dwa ciosy zadać, niż jeden otrzymać”; drugie – „Słowa bez czynów są niczym cytra bez strun”; i trzecie – „Za honor oddaj życie, a honor i życie – oddaj za Boga”[262].

„Pole bitwy było jego naturalnym środowiskiem – pisze Mary Purcell. – Od najwcześniejszych lat oddychał atmosferą wojny podjazdowej, która toczyła się na pograniczu – a ta była krwawa i okrutna. […] Przetrwanie w niej zależało od spokoju, rozwagi i umiejętności przewidywania, jak i od szybkości reakcji, siły, broni i liczebności wojsk. Do tego trzeba dodać cierpliwość i wytrzymałość. Każdą z tych cech Gonzalo miał, a jeśli nawet nie – to szybko ją zdobywał i doskonalił”[263].

Co ważne, Gonzalo dzięki swemu guwernerowi, don Diego de Carcamo, wcześnie poznał arabskie zwyczaje i etykietę panującą na mauretańskim dworze. Dwa razy – pod Luceną i pod Loją – brał udział w pojmaniu Boabdila, a w czasie gdy ten przebywał w niewoli, nieźle go poznał (od czasu do czasu zwykł z nim nawet grywać w szachy). Skoro przewidywano, że w czasie oblężenia Grenady prędzej czy później dojdzie do negocjacji z Boabdilem, wybór dowódcy zaskoczył bardzo niewielu.

W ślad za tym rozważono sprawę taktyki, którą należało zastosować w czasie oblężenia. Zdania były podzielone. Enrique de Guzman y Meneses – książę Medina-Sidonia oraz Rodrigo Ponce de León – markiz Kadyksu uważali, że należy postępować jak do tej pory; raz jeszcze trzeba zaufać artylerii – lombardom. Ich zdaniem konieczny był intensywny, wielodniowy ostrzał murów, aż pojawi się w nich znaczny wyłom. Wtedy należało rzucić do miasta wszystkie dostępne siły. Mając na uwadze, że nastąpi to najpewniej dopiero po wielu dniach oblężenia i wywoła w ludziach wielką wściekłość i głód zwycięstwa, ostateczne opanowanie Grenady będzie już tylko kwestią godzin…

Ferdynand był jednak innego zdania. Postanowił, że tym razem postąpi inaczej: wykorzysta to, co z pozoru przemawiało przeciwko niemu – to, że w Grenadzie zgromadziły się tysiące uciekinierów z innych części emiratu, gotowych bronić miasta do upadłego. W Grenadzie żyło wówczas dwieście tysięcy mieszkańców, co było zawrotną liczbą. „Tam jest za dużo ludzi – myślał Ferdynand. – Trzeba to obrócić nie przeciwko nam, lecz przeciwko im samym. Bo miasto nie było w stanie zgromadzić odpowiednich zapasów jedzenia i wody. Dlatego Grenadę trzeba uwięzić w żelaznym uścisku oblężenia, a następnie – już bez nadmiernego ostrzału – wziąć pragnieniem i głodem”.

Raj na ziemi

Był zasadniczy powód, dlaczego artyleria tym razem miała odegrać znacznie mniejszą rolę niż pod Loją czy Baezą. Nie był nim jednak ani brak prochu, ani zmniejszający się zapas kamiennych kul czy coraz bardziej nadwerężone hukiem bębenki obsługi bombard. Królewska para nie chciała po prostu nadmiernie niszczyć miasta – owej „Mekki Zachodu” o tysiącu trzydziestu (tak!) strzelistych minaretach, przysadzistych wieżach i opasłych basztach; miasta mogącego już wkrótce stać się urbanistyczną perłą w ich Koronie, a także ważnym ośrodkiem handlu, rzemiosła i rolnictwa. Kaletnicy, złotnicy, snycerze, kowale i geolodzy – znawcy szlachetnych kamieni, oraz jubilerzy od dziesięcioleci osiedlali się w Grenadzie, a pobliska vega – żyzna, od stuleci uprawiana dolina, pod ręką i okiem Maurów przeistoczyła się w największy spichlerz Półwyspu. Ze względu na jej nawodnienie oraz nasłonecznienie można było zbierać z niej plony cztery razy w roku.

Nie na darmo nazwa Grenada wywodziła się od słowa granatha, które w starokastylijskim oznaczało owoc granatu!

Monarchom szczególnie zależało na tym, by ze zmagań o Grenadę bez uszczerbku wyszedł słynny, dumnie górujący nad miastem Czerwony Pałac – Alhambra. Ciężkomury, acz lekki. Przez swój ogrom bliski, lecz – przez zamglony, rozciągający się za nim horyzont – odległy. Przez Maurów uznawany za cud. Cud architektury i uosobienie doskonałości oraz harmonii, lecz także za cud natury – bo tak naturalnie wyrastał ze wzgórza, na którym go posadowiono. Za coś, dla czego warto było przebyć piaski setki pustyń i dotrzeć do Europy. Dla czego warto było trwać w Grenadzie. I – jak zachodziła taka potrzeba – na sto sposobów jej bronić.

Ponoć Alhambrę zbudowano tak blisko ośnieżonych szczytów Sierra Nevada, by móc dostarczać na dwór emira lód służący do schładzania napojów!

Sięgnijmy do poezji – od tego, co o Alhambrze napisał stawiający się po stronie Boabdila Jorge Luis Borges:

Rozkoszny głos wody,
Którą zniewalają czarne piaski,
Rozkoszny dla wklęsłej dłoni
Wypukły marmur kolumny,
Rozkoszne wodne labirynty
Wśród drzew cytrynowych.
(…)
Rozkosznie czuć czy przeczuwać, smutny królu,
Że łagodność jest pożegnaniem,
Że odmówią ci klucza do Alhambry,
Że krzyż niewiernych zetrze półksiężyc,
Że popołudnie, które widzisz, jest ostatnie.

(przeł. Arkadiusz Kuryłowicz)

Spójrzmy też na Alhambrę z perspektywy mauretańskiej romancy, opowiadającej, jak budowla ta ukazała się oczom Jana II, ojca Izabeli, kiedy w 1431 roku bezskutecznie próbował ją zdobyć.

Król zapytywał w niej Maura Abenamara:

Cóż to za zamki były?
Wysokie i tak świeciły!

Abenamar odpowiedział:

Alhambra to była, panie,
A to drugie meczetu ściany,
Inne zaś wieże Alixares,
Wszystko cudownej roboty.
Maur, co je obrabiał,
Doblonów sto dziennie zarabiał,
A kiedy nie szedł do pracy,
Tyleż codziennie tracił.
A gdy je wreszcie sprawił,
Król go życia pozbawił,
By innych takich nie zrobił
Andaluzji królowi.

Jan II, zachwycony urodą tego, co widzi, rzucił w kierunku miasta miłosne wyznanie:

Gdybyś tylko zechciała, Alhambro
Ożeniłbym się z Tobą,
A wywianowałbym ciebie
Sewillą i Kordobą[264].

Gdy po latach do tego miejsca w czasie podróży poślubnej przybył cesarz Karol V, zawołał: „Nieszczęsny, kto to stracił!”[265].

Skąd te zachwyty? Skąd ta nostalgia?

Kordoba miała Mezquitę, Grenada – Alhambrę.

Alhambra była jednak czymś znacznie więcej. Była miastem w mieście – swoistym mikrokosmosem. Pomostem między Wschodem a Zachodem. Kolumną, na której wspierał się świat hiszpańskich Maurów. Stanowiła soczewkę skupiającą wszystko to, co w mauretańskim emiracie Al-Andalus ważne i najlepsze.

Była połączeniem fortecy, pałacu, ogrodu, haremu, biblioteki; syntezą sztuki, wiedzy i praktyki. Była centrum administracyjnym, a jednocześnie wielką rezydencją. Tym samym, czym dla Inków z Peru było słynne Machu Picchu.

Stanowiła niepowtarzalną kompozycję z kamienia, powietrza, wody i wsączającego się zewsząd światła. W jej wnętrzach wyczuwało się coś zwiewnego, niematerialnego i oderwanego od tego, co poza murami. A jednocześnie z zewnątrz Alhambra była ciężka, masywna, warowna – wręcz skalista. Jak napisał William Prescott, była „niczym samotny, prastary dąb, który jako jedyny ostał się po dawno wyciętej dąbrowie i który za ową dąbrowę w zupełności wystarczał”[266].

Dziedzińce, korytarze i cicho szemrzące, łagodnie opadające ciągi wodne łączyły się tu w olśniewającą całość. Kolumny – jeśli były – przez swą lekkość przypominały nogi łani; łuki – widoczne praktycznie wszędzie – składały się ze zwisających niczym kamienne kurtyny marmurowych koronek. Tak, podstawowymi budulcami, których tu użyto, były światło i woda. Kamień co najwyżej je rozdzielał, podpierał.

I wszędzie poetyckie inskrypcje, rysowane pismem kuti, przywodzącym na myśl dobrze wysuszone serdelki. O czym mówiły? O gwiazdach. O niebiosach. O miłości. Napis wokół fontanny na Dziedzińcu Lwów zapytywał – i zapytuje do dziś: „Czy to woda skamieniała, czy marmur płynie strumieniem?”. Niebo też było. Tworzyć je miało stalaktytowe sklepienie w największej z sal – w Sali Ambasadorów (tej samej, w której poselstwo króla Henryka, dopytując się o zaległy trybut, usłyszało, że w Grenadzie nie wybija się już monet, lecz wykuwa się miecze). Mauretańscy mistrzowie panowali nad tworzywem, które obrabiali, w sposób wręcz niezrównany. Dekorowali budowle, a nie budowali dekoracji.

Czy owa doskonałość, a zarazem przepych wynikały z nadmiernej pewności siebie Nasrydów? A może wręcz przeciwnie – z podskórnej obawy przed niepewnością i zmiennością losów? Może właśnie z tego drugiego powodu pojawił się imperatyw, żeby choćby jeszcze na chwilę urządzić sobie raj na ziemi?

Owa chwila trwała bardzo długo. Prace nad budową Alhambry na Złocistym Wzgórzu w Grenadzie zapoczątkował Muhammad I – założyciel dynastii Nasrydów. Trwały one przeszło 40 lat – od 1232 do 1273 roku. Jego następcy – zwłaszcza Mohammed V – mieli tak samo wielkie upodobanie do tego miejsca i sumiennie kontynuowali rozbudowę. W kolejnych latach powstały pałac ze wspomnianym już Dziedzińcem Lwów i wielki meczet; ponadto do kompleksu włączono znajdujący się początkowo na zewnątrz założenia pałac Generalife.

Obecnie nie do końca jesteśmy w stanie odtworzyć widok, jaki mieli przed sobą Izabela i Ferdynand, gdy ich wojska poczęły zbliżać się do Grenady. Część zabudowań została bowiem zburzona przez Karola V, a część przez trzęsienie ziemi, które nieco później nawiedziło te tereny. Dzisiejsza Alhambra składa się z: Dziedzińca Mirtów i wieży Comores z Salą Ambasadorów oraz z Dziedzińca Lwów i skupionych wokół niego sal – Abencejarres, Dwóch Sióstr i Trybunału. Ściany pomieszczeń i dziedzińców prawie wszędzie pokrywają kwadratowe fajansowe płytki azulejos, natomiast sklepienia – nisko zwisające fryzy z cyzelowanego stiuku. Bogata, lecz pozbawiona przesytu dekoracja, delikatne reliefy, rzeźbione drewniane stropy i marmurowe posadzki sprawiają, że Alhambrę powszechnie uznaje się za szczytowe osiągnięcie sztuki i architektury mauretańskiej, nie tylko w Europie, lecz także na świecie. Choć są i tacy, którzy uważają ją za świadectwo coraz bardziej postępującej dekadencji, która doprowadziła do załamania się siedmiowiekowej państwowości Maurów na Półwyspie.

Najpierw w opałach, potem… pożar

Izabela była zdecydowanie bliższa tego pierwszego poglądu. Wskazują na to wydarzenia, które rozegrały się w czerwcu 1491 roku, gdy już znalazła się w królewskim obozie pod murami Grenady. Opisując je, wybiegnę nieco do przodu, ale epizod ten jest bezpośrednio związany właśnie z Alhambrą.

Królowa – co oczywiste – nigdy nie była w Grenadzie i znała Alhambrę tylko ze sztychów oraz z opowiadania. Dlatego, jak tylko dotarła w okolice Grenady, podążając w ślad za swym mężem i jego wojskami, jak najszybciej chciała ujrzeć słynną fortecę i przesławną rezydencję. Jak wygląda? Jak prezentuje się na tle ośnieżonych szczytów Sierra Nevada? Czy naprawdę jest tak wspaniała, jak się o niej mówi?

Jako że stacjonowała w odległości kilku leguas od miasta, zażądała, by jak najszybciej mogła ujrzeć Perłę Andaluzji. W tym celu książę Kadyksu, choć nie do końca sprzyjał temu pomysłowi, zorganizował wycieczkę Izabeli pod mury Grenady – do miejsca, skąd było widać zarówno jej niżej położone dzielnice, jak i znajdującą się wyżej majestatyczną zabudowę Złotego Wzgórza – Alhambrę.

Dlaczego Rodrigo Ponce de León po cichu oponował? Wiedział, że taka excursíon może okazać się nie do końca bezpiecznym przedsięwzięciem.

Mieszkańcy Grenady kipieli z wściekłości na widok chrześcijańskich wojsk. Jeszcze bardziej krew w nich zawrzała, gdy doszło do ich uszu, że do obozu chrześcijan przybyła ta, z której poruczenia nadciągnęły wojska – Izabela.

Co się zatem mogło wydarzyć, gdy znalazła się w zasięgu ich wzroku?

Podobnie jak w czasie oblężenia Malagi (co rycerzom Ferdynanda napsuło sporo krwi), Grenadyjczycy mieli zwyczaj wypadać poza mury miasta i niespodziewanie atakować „krzyżowców”, a nawet wyzywać ich na pojedynki „jeden na jeden”. Boabdil, choć bojaźliwy, sprzyjał takim praktykom. Nie tylko ze względów prestiżowych i militarnych, lecz także dlatego, że dzięki temu udawało mu się co jakiś czas rozładowywać wzbierające ciśnienie w przeludnionym, zatłoczonym do granic możliwości mieście. Każdy taki rajd, każda taka „wycieczka” po jej zakończeniu przynosiła chwilę satysfakcji i ulgę.

18 czerwca 1491 roku Izabela w towarzystwie króla i dzieci wyjechała w kierunku Grenady, a właściwie – na spotkanie z Alhambrą. Ponce de León był pełen złych przeczuć i na wszelki wypadek w wiosce Las Zubias znalazł solidny dom, w którym królewska para – gdyby zaszła taka konieczność – mogłaby znaleźć schronienie. Bo czy oblężeni nie zechcą wykorzystać tak niepowtarzalnej okazji, by zademonstrować swoją odwagę i determinację?

Mimo że „Izabela zabroniła swoim oddziałom prowokować oblężonych”[267] – ci zechcieli. Jak tylko królowa znalazła się w zasięgu wzroku straży rozstawionych na murach, nastąpił atak kilkuset grenadyjskich kawalerzystów. Nie, Izabela nie miała czasu podziwiać Alhambry, była w opałach i po raz pierwszy z tak bliska dane jej było obejrzeć walkę na polu bitwy. Do zawczasu przygotowanego schronienia w Las Zubias eskortował ją sam Ponce de León. I choć tego głośno nie powiedział, na pewno pomyślał: „A nie mówiłem?”.

„Maurów rozwścieczyła bezczelność chrześcijan – pisze Prescott. – W jednej chwili rozwarli bramy miasta, przez które na pole rozlało się najpierw kilkuset, następnie kilka tysięcy arabskich jeźdźców. Jakby byli na to od dawna przygotowani – jakby tylko na to czekali! Już przez bramy przejeżdżali galopem i natychmiast natarli na hiszpańskie linie. Te – mimo zaskoczenia – jakoś to wytrzymały i nie poszły w rozsypkę. Choć była taka chwila, gdy Kastylijczycy byli już bliscy załamania. Na szczęście w odpowiedniej chwili pojawił się książę Kadyksu, który na ten czas musiał odstąpić od królowej. I to właśnie on skupił zaatakowanych wokół siebie i wydał takie rozkazy, że ci znów mogli ruszyć do ataku. Atakiem odpowiedzieli na atak, co wcale nie jest łatwą sztuką. Kawaleria Maurów zatrzymała się wtedy jakby w pół skoku. Jeźdźcy po jednej i po drugiej stronie wyszarpnęli z pochew miecze i pochylili piki. Wywiązała się zażarta walka. Wynik tego starcia mógł być różny, bo zwarły się ze sobą dwie wściekłości – zaciekłość oblężonych i wielki gniew niespodziewanie zaatakowanych. Maurowie zdawali się przeważać, może dlatego, że atakowali z lekkiego wzniesienia w dół, a może dlatego że tego dnia byli po prostu lepsi. Do poplątania ich szeregów doprowadzili jednak piesi, którzy w ślad za jeźdźcami wybiegli z miasta. Było to pospolite ruszenie, żadni zawodowi żołnierze. Walczyli bezładnie i mało skutecznie, za to bardzo komplikowali szyki konnicy. Tylko dlatego hiszpańska konnica – krok po kroku, jedno uderzenie miecza za drugim, pchnięcie lancą po pchnięciu – poczęła z wolna zyskiwać przewagę i pognała tak kawalerię, jak i piechurów na powrót ku murom i do bram, które znów z hukiem się zawarły. Na polu – choć bitwa trwała nie dłużej niż pół godziny – pozostało blisko dwa tysiące zabitych i tyleż rannych – mniej więcej z obu stron po równo”[268].

Królowa z zaniepokojeniem przyglądała się temu, po czym, gdy już mogła cieszyć się ocaleniem i zwycięstwem, rozkazała, by poszkodowanych – niezależnie, do której armii należeli – jak najszybciej przewieźć do polowego szpitala, który właśnie zaczęła organizować.

Na polu potyczki pozostał tylko Gonzalo Fernández de Córdoba wraz ze swym oddziałem, który także towarzyszył królowej w jej excursíon. Rycerze ukryli się przed wartownikami na murach, którzy skrupulatnie sprawdzali, czy chrześcijanie rzeczywiście wycofali się do obozu. „Gran Capitán” przewidywał bowiem, że gdy zacznie się ściemniać, rodziny zabitych Maurów znów wyjdą za mury, by odszukać ciała swych poległych krewniaków i zabrać je ze sobą. Gonzalo chciał ich koniecznie dopaść, by oblężonym dać jeszcze większą nauczkę za to, że ośmielili się zaatakować oddział eskortujący królową.

Nie pomylił się. Krótko przed zachodem słońca na przedpolu miasta pojawiły osoby poszukujące zabitych. Ale nie tylko oni. Mauretańscy żołnierze zorientowali się, że chrześcijanie przygotowali zasadzkę – i to oni z zaskoczenia zaatakowali Gonzala i jego ludzi. Oddział Wielkiego Kapitana – jak niepyszny – w popłochu musiał salwować się ucieczką. Jego dowódca swą gorliwość o mały włos przypłaciłby życiem, bo muzułmanie strzałem z łuku zabili pod nim konia.

„Rumak dziko wierzgnął, a Gonzalo wpadł po szyję w błoto w pobliskim kanale, z którego z największym trudem się wygrzebał. Ale zanim do tego doszło, już był otoczony przez rozwścieczonych Grenadyjczyków. Wtedy z pomocą przyszedł mu paź don Alonsa de Aguilara – chłopak o imieniu Valenzuela. Widząc, co się dzieje, spiął swego konia i przeskoczył otaczających Gonzala żołnierzy, zeskoczył z siodła i umorusanemu w błocie dowódcy oddał konia, na którego ten jednym susem wskoczył. Sam natomiast bez wahania przyjął ciosy lanc, które były przeznaczone dla Fernándeza i – niejako w jego zastępstwie – zginął”[269].

Niedługo potem doszło do jeszcze jednego niebezpiecznego zdarzenia z udziałem Izabeli, które ona – wyczulona na odczytywanie najróżniejszych znaków – uznała za zapowiedź zbliżania się jakiegoś nieszczęścia.

„14 lipca […] [królowa] odmawiała modlitwę – pisze Warren H. Carroll. – Od płomienia stojącej w […] namiocie świecy [niespodziewanie] zajęło się płótno namiotu, które w pełni upałów andaluzyjskiego lata było suche jak pieprz i wyjątkowo łatwopalne. Namiot stanął w ogniu, a pożar szybko przeniósł się na inne w pobliżu. Izabela chwyciła podręczną torbę i pospieszyła do namiotu męża, a stamtąd – [jakby coś przeczuwając] – wspólnie pobiegli sprawdzić, czy ich dzieciom nie zagraża jakieś niebezpieczeństwo”[270].

Intuicja królowej nie zawiodła.

Już pięć dni później do obozu w Santa Fé przybył odziany na czarno posłaniec. Okazało się, że w przededniu wybuchu pożaru, po upadku z konia w Portugalii, zmarł szesnastoletni Alfons – niedawno poślubiony mąż księżniczki Izabeli.

Stało się jasne, czego znakiem był ogień w namiocie Izabeli.

Czego zapowiedzią miała być jednak przedwczesna śmierć młodego księcia?

Tego nikt nie wiedział.

253 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 246.

254 Tamże.

255 F. de Pulgar, Cronica…, t. 2, rozdz. CCXLWII, s. 411–412.

256 J. de la Mata Carriazo, dz. cyt., s. 786.

257 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 247.

258 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 222.

259 Izabela do króla Portugalii, Jana II, 10 maja 1490 roku, [w:] L. Suarez Fernández, Politica Internacional de Isabel Catolica, Valladolid 1969, t. 3, s. 190.

260 Wiele osób uważało, że Gonzalo Fernández de Córdoba w pewnym okresie był kochankiem królowej i było to powodem czasowego opuszczenia przez niego jej dworu w 1473 roku.

261 Największe sukcesy Gonzalo Fernández de Córdoba odniósł po 1492 roku, gdy wziął udział w pierwszej wojnie włoskiej (bitwa pod Atellą w 1496 roku i bitwa pod Ostią rok później), w trzeciej wojnie turecko-weneckiej (bitwa pod Cefalonią w 1500 roku) i w drugiej wojnie włoskiej (bitwa pod Cerinolą i pod Garellano w 1503 roku). W latach 1504–1507 był wicekrólem Neapolu.

262 M. Purcell, dz. cyt., s. 34–35.

263 Tamże, s. 35.

264 R. Menendez Pidal, Flor nueva de romances viejos, S.L.U. es-PASA LIBROS, Barcelona, 2010, s. 226–227.

265 R. Dobrzyński, Hiszpania, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977, s. 266. Warto dodać, że w tej podróży Karolowi V towarzyszył Jan Dantyszek.

266 W.H. Prescott, History of the Reign of Ferdinand and Isabella the Catholic, George Routledge and Sons, London–Glasgow–New York, 1843, s. 471.

267 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 250.

268 W.H. Prescott, dz. cyt., s. 474.

269 M. Purcell, dz. cyt., s. 92–93.

270 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 226–227.

Rozdział 13. Jak padła Grenada

Główne siły wyruszyły pod Grenadę 20 kwietnia 1491 roku i stanęły pod jej murami trzy dni później. Miasto otoczono szczelnym kordonem, przez który nie miały prześlizgnąć się żadne dostawy broni i żywności. Wzmocniono blokadę wybrzeża, żeby odsiecz nie mogła nadejść z tamtej strony. Spalono wszystko, co było jeszcze niezebrane z pól vegi, tak że nad miastem przez wiele dni unosił się zapach spalenizny. Podjęto też zdecydowane działania na przedpolu miasta. „Markiz Villena jako […] głównodowodzący wojsk […] częścią sił przeprowadził operację karną na terenach, skąd mogły przybyć posiłki dla Boabdila, a więc z Alpuhary i w dolinie Lecrin. Miał za zadanie bezlitośnie pustoszyć te ziemie”[271], aby dodatkowo podkopać morale oblężonych i podpowiadać im, że ich opór jest daremny.

Santa Fé – miasto bez herezji

Bardzo ważnym elementem wojny psychologicznej było rozpoczęcie w odległości około dwunastu kilometrów od Grenady prac nad wzniesieniem Santa Fé – prawdziwego miasta, które miało zastąpić tradycyjny obóz wojskowy. Chodziło o zagwarantowanie maksymalnego bezpieczeństwa królewskiej parze (co szczególnej wagi nabrało po pożarze namiotu królowej), ale także o wymowę czysto ideologiczną. Monarchowie – jeszcze nie opanowawszy Grenady – chcieli rozpocząć budowę Hiszpanii pozbawionej Maurów. Już sama nazwa owego najpierw osiedla, a zaraz potem miasta, była bardzo wymowna – „Święta Wiara”. Przede wszystkim o wiarę ta wojna była prowadzona. Jak można się domyślać, na taką nazwę nalegała Izabela. Choć wielu uważało, że obóz-miasto powinno nosić jej imię.

Santa Fé miało być pierwszym miastem Hiszpanii, w którym nie stanęła noga muzułmanina. Miało też pokazać Grenadzie, że Ferdynand i Izabela już się nie cofną i będą w tym miejscu trwać nie tyle tygodnie, lecz – jeśli zajdzie taka potrzeba – miesiące, a nawet i dłużej. „Prace podzielono między oddziały pochodzące z różnych miast i między sponsorujących ich arystokratów – pisze Prescott. – Żołnierze zamienili się w rzemieślników i budowniczych. Zamiast szczęku broni zewsząd dochodziły odgłosy wbijanych gwoździ, ciętych bali i mieszanej zaprawy murarskiej. Zadanie wykonano w trzy miesiące. Miejsce, które jeszcze niedawno wypełniały lekkie, prowizoryczne, furczące na wietrze namioty i płócienne pawilony, zapełniło się solidnymi konstrukcjami z drewna i kamienia. Składały się na nie budynki mieszkalne, magazyny i stajnie na tysiąc koni – wszystko na planie wielkiego kwadratu, podzielonego dwiema szerokimi, prostopadłymi w stosunku do siebie alejami, tworzącymi [jakżeby inaczej! – R.W.] – krzyż. W miejscu przecięcia tych głównych arterii powstał duży plac, który opuszczało się w czterech kierunkach przez okazałe portale. W kilku miejscach pojawiły się nawet bloki marmurów, na których wyryto napisy upamiętniające wkład różnych miast w konstrukcję poszczególnych kwartałów”[272].

Santa Fé było jednym z pierwszych miast świata zachodniego, które powstało nie w wyniku naturalnego procesu osiedleńczego, lecz na skutek jednej odgórnej decyzji. Można powiedzieć, że w pewnym sensie stało się wzorem dla Canberry, Brasilii bądź Islamabadu – miast-symboli, które w różnych miejscach świata wyrosły z niczego pięć stuleci później. Stało się ono również świadectwem wyłaniania się pierwocin nowoczesności z odmętów średniowiecza, które właśnie przechodziło do przeszłości.

Mimo że w okresie, gdy Santa Fé było budowane, działania wojenne poważnie ograniczono i w zasadzie nie wychodziły one poza blokowanie Grenady, pospieszne wyrastanie jego murów okazało się czymś dużo bardziej skutecznym, niż gdyby co tydzień za pomocą lombard rozbijano jedną z grenadyjskich wież lub baszt. Oblężone miasto zaczynało być przerażone. Dla uwięzionych za murami stawało się jasne, że zapasy żywności i wody wkrótce przestaną wystarczać dla ćwierćmilionowego tłumu. Co wtedy? Czy była jakaś szansa na przełamanie żelaznego pierścienia zaciśniętego wokół miasta? Pojawiały się polityczne niesnaski, na których tle od czasu do czasu dochodziło do zamieszek. Głód i pragnienie stawały się porywczymi doradcami. „Nie mieli co jeść, racje żywności z dnia na dzień stawały się coraz mniejsze” – tak później pisano o tym w kronikach. „Pić, pić, pić! – wołały dzieci”[273]. Byli tacy, którzy uważali, że dalszy opór nie ma sensu, i im szybciej miasto się podda, tym lepsze uda się uzyskać warunki kapitulacji. Jednak z drugiej strony stronnictwo tych, którzy o oddaniu się w ręce chrześcijan nie chcieli słyszeć, było bardzo liczne i niezwykle zawzięte. Nie po to szukali schronienia w Grenadzie – mówili ci drudzy – by teraz się poddawać. Lepiej umrzeć z głodu i pragnienia albo rzucić się na miecze niewiernych niż… Wśród radykałów była między innymi Aischa „La Horra” – matka Boabdila.

Boabdil znów jest sobą

We wrześniu emir zaczął jednak ignorować zdanie matki, bo sytuacja stawała się coraz poważniejsza, a nie było perspektyw, by mogła się zmienić. Santa Fé było już od wielu dni gotowe – zbliżająca się zima dla armii Ferdynanda nie stanowiła żadnego problemu. Boabdil coraz częściej przypominał sobie, że kiedyś był sojusznikiem monarchów i w przeszłości król i królowa – dla dobra sprawy – dość łatwo puszczali w niepamięć wiarołomstwa, których się dopuszczał. Dlaczego by jeszcze raz nie spróbować?

W październiku za pośrednictwem wezyra Abdula Cazima Abdelmalika Gonzalo Fernández de Córdoba otrzymał wiadomość, że Boabdil chce negocjować. „Ale w największej tajemnicy, bo jeśli wiadomość na ten temat wydostanie się na zewnątrz, może dojść do przewrotu pałacowego, takiego samego jak ten, który dwukrotnie do władzy wyniósł Boabdila. Jest w Grenadzie bowiem wielu takich, którzy są przekonani, że lada dzień dotrze do nich odsiecz z Afryki”[274].

Potajemne spotkania zaczęły odbywać się nocami – na przemian w Grenadzie i oddalonej od niej około czterech kilometrów wiosce Churriana. Trwały blisko miesiąc. Gonzalo Fernández de Córdoba miał w nich wsparcie Fernanda de Zafra – sekretarza króla, natomiast reprezentantami Boabdila byli Abulcasin el Muleh i Yusuf Abencomixa – jego najbardziej wpływowi doradcy.

Przez swych wysłanników emir uderzył w tony doskonale znane z przeszłości. „Pragnie pokoju i chce podporządkować się Izabeli i Ferdynandowi, ale jego wojowniczy poddani i szlachta nie chcą mu na to pozwolić. Teraz jednak [w świetle tego, co się dzieje i dla dobra swego ludu] jest w końcu gotów podać konkretną datę kapitulacji, prosił jednak, żeby był to możliwie jak najbardziej odległy termin, tak aby jego poddani mogli się z tą perspektywą oswoić. Prosił o to, by dać mu sześć miesięcy”[275].

Gonzalo de Córdoba nie chciał jednak o tym słyszeć i walczył o jak najszybsze zakończenie oblężenia. Po doświadczeniach z przeszłości nie ufał „Małemu”. Obawiał się, że jeśli Boabdil będzie miał za dużo czasu, może jeszcze zmienić zdanie albo po prostu stchórzyć przed dominującą matką. A co, jeśli z Afryki rzeczywiście na odsiecz Grenadzie ruszy berberyjska armada?

W przerwach między spotkaniami trwała ożywiona wymiana korespondencji, która do tej chwili w większości nie jest jeszcze naukowo opracowana. Yusuf Abencomixa, burmistrz Grenady, pisał do Fernanda de Zafry, Boabdil do monarchów, Izabela i Ferdynand do Boabdila, Alfaquin Pequenni do Fernanda de Zafry, Abulcasin el Muleh do Fernanda Zafry i monarchów, Fernando de Zafra do Abulcasina el Muleha itd. Z gęstwiny tych listów wyłania się bardzo interesujący obraz wojny o Grenadę, która – jak się okazuje – cały czas miała drugi, utajony podskórny nurt. Znacznie mniej rycerski, niż mogłoby to wynikać z oficjalnej historiografii. Nurt dyplomatyczny, podstępny, pełen gróźb, szantaży i propozycji nie do odrzucenia.

Z korespondencji utrzymanej niekiedy w bardzo dosadnym języku wynika, że Boabdil od samego początku – jakkolwiek by się wił – tak naprawdę był przyparty do muru. Monarchowie otwarcie mu przypominali, że od czasów bitwy o Loję w ich rękach znajduje się jego syn. Odda więc Grenadę, czy jej nie odda? Na to Boabdil odpowiadał, że on przecież dotrzymuje słowa i z chęci przekazania Grenady nigdy się nie wycofał, tylko – by stało się, tak jak obiecał – muszą zaistnieć odpowiednie warunki. Hernándo de Zafra reagował na to ze zniecierpliwieniem: jakie odpowiednie warunki? O czym ty gadasz? Jak chcesz, my możemy te warunki natychmiast ci stworzyć? Jak? O pomoc poprosimy zwolenników El Zagala, którzy z tobą mogą zrobić to, co ty dla nas kiedyś zrobiłeś, walcząc w naszej sprawie przeciw El Zagalowi. Oj, będziesz miał się z pyszna, będziesz… Oddajesz więc Grenadę czy…? Dobrze, już dobrze, wszystko rozumiem. Ale sprecyzujmy, co ja będę z tego wszystkiego miał [276].

Rezultat był taki, że „mimo gniewu i wściekłości […] wojowniczej matki Boabdil w końcu […] ustąpił. 25 listopada, kiedy w górach Sierra Nevada spadł pierwszy śnieg, mauretański władca zgodził się w ciągu sześćdziesięciu pięciu dni przekazać Grenadę w ręce Izabeli i Ferdynanda. Miało to nastąpić pod koniec stycznia”[277].

To ponoć wtedy z ust Aischy „La Horry” miało paść słynne zdanie:

– Skoro nie potrafisz bronić się jak mężczyzna, zapłaczesz jak kobieta!

Do ostatniego dnia pertraktacji kością niezgody pozostawały warunki kapitulacji. By wyjść z impasu, posłużono się wzorem, który wypracowano podczas przejmowania Baezy. Na mocy wynegocjowanego porozumienia muzułmanie z Andaluzji mieli prawo pozostać w swoich domach, zachować swoją własność i podlegać rygorom szariatu. W ciągu trzech następnych lat, jeśliby zechcieli, na koszt Korony mogli wyemigrować do Afryki Północnej. Wolno im było pozostać przy swojej wierze i nikt nie mógł ich na siłę nawracać. Musieli jednak uwolnić wszystkich przetrzymywanych chrześcijańskich jeńców i niewolników, których liczbę szacowano na około sześciuset. Boabdil, jako wasal Korony, miał otrzymać ziemię w rejonie Alpuhary, dokąd zamierzał się przenieść po opuszczeniu Grenady. Najpierw jednak, jako gwarantów porozumienia, musiał wysłać na chrześcijańską stronę czterystu zakładników, którzy dołączyli do jego małoletniego syna Alhadramyha, pozostającego w rękach chrześcijan od czasów ostatniego pojmania Boabdila.

Nocny desant na Alhambrę

Gdy wiadomość, że emir zaakceptował warunki poddania się, dotarły do Izabeli i Ferdynanda, ci nie posiadali się z radości. Wszystko wskazywało na to, że rekonkwista po przeszło siedmiu stuleciach wreszcie dobiega końca! Właśnie teraz – za ich panowania! Świadomość wagi tej chwili była dla obojga monarchów oczywista; nie pojawiła się dopiero post factum. Zwłaszcza Izabela, będąc dziedziczką dwudziestu czterech pokoleń walczących o uwolnienie Półwyspu od muzułmańskiej okupacji, czuła niezwykłość i doniosłość tego momentu. Co prawda, możemy się tego tylko domyślać, ale prawie na pewno wieczór i noc po otrzymaniu tej wiadomości spędziła na modlitwach i rozmowie z Bogiem.

Radość i satysfakcja monarchów były tym większe, że Grenada miała przejść w ich ręce w stanie praktycznie nienaruszonym. „Nie po szturmie ani po zażartej walce, ani nie ukorzona strasznym artyleryjskim ogniem, który wyznaczyłby po obu stronach wysoką cenę zwycięstwa w istnieniach ludzkich i zniszczeniach”[278].

Niemal natychmiast sprawy zaczęły się komplikować. I to dokładnie w taki sposób, jak przewidział to Boabdil. Jak tylko wiadomości o rychłym zakończeniu oblężenia i o sposobie, w jaki ma do tego dojść, dotarły do mieszkańców Grenady, w mieście wybuchły zamieszki. Szczególne niezadowolenie wywołała informacja, że do Santa Fé mają zostać wysłani zakładnicy, i to w tak wielkiej liczbie! Widmo obalenia Boabdila i podpalenia miasta, w tym Alhambry, stało się jak najbardziej realne.

Przymierający głodem mieszkańcy Grenady, którzy byli uradowani z takiego obrotu sprawy, nie mieli już sił, by okazywać zadowolenie. Natomiast ci, którzy byli zdecydowani kontynuować walkę za wszelką cenę, w swej desperacji nie chcieli cofnąć się przed niczym. W tej sytuacji Boabdil zdecydował się – inaczej, niż zamierzał – przyspieszyć przekazanie miasta Ferdynandowi i Izabeli.

Prawdę mówiąc, zmiana ta następowała już po raz drugi. Pierwotnie bowiem do przekazania miasta miało dojść dopiero w lutym 1492 roku. Boabdil postanowił jednak, że należy do tego doprowadzić już 6 stycznia. Teraz przyspieszył to jeszcze raz – na 2 stycznia. Ale i tego było mało. Wraz z zakładnikami „Mały” posłał Ferdynandowi informację, że w nocy poprzedzającej ten dzień należy podjąć dodatkowe środki ostrożności: do Grenady miano wysłać niewielki oddział wojska pod sprawdzonym dowództwem, aby – zanim dojdzie do oficjalnego przekazania kluczy – przynajmniej częściowo opanować miasto od wewnątrz i nie dopuścić do wybuchu rewolty.

Monarchowie podchwycili ten pomysł. Zdawali sobie sprawę, że jeśli taka propozycja padła z ust Boabdila, musiał on rzeczywiście czuć się przyparty do muru. Izabela i Ferdynand nie chcieli, by ostateczne zwycięstwo, które było tuż-tuż, w ostatniej chwili wymknęło im się z rąk. Był 1 stycznia 1492 roku; trzeba było działać natychmiast. Bez jakiejkolwiek zwłoki na dowódcę nocnego desantu wyznaczono Gutierre’a de Cárdenasa.

Dysponujemy dwiema relacjami uczestników tej akcji, przez co dość precyzyjnie potrafimy odtworzyć jej przebieg. Pierwsza pochodzi od anonimowego uczestnika desantu i jest zawarta w Historii wojny o Grenadę Juana de la Mata Carriazo, natomiast druga – od niejakiego Cifuentesa[279], opisującego tę operację w liście z 8 stycznia 1492 roku skierowanym do Alonsa de Valvieso – biskupa Valladolid.

Skupmy się najpierw na pierwszej z nich.

Żeby odwrócić uwagę mauretańskich straży, do Boabdila (o co sam poprosił) akurat wtedy udał się Gonzalo Fernández de Córdoba. Oficjalnie ogłoszono, że jeszcze ustala z „Małym” ostatnie szczegóły mającego nazajutrz nastąpić przekazania kluczy do miasta. Choć te, tak naprawdę, od wielu godzin były już ustalone.

„Oddział wszedł do miasta w największej tajemnicy – pisze Álvarez. – Podszedł do twierdzy Alhambry i opanował wszystkie [jej] baszty i mury. […] Aby operacja była skuteczna, musiała wykonać ją grupa zbrojna na tyle liczna, aby zapewnić obronę murów Alhambry na całym obwodzie, na wypadek gdyby doszło do powstania ludności protestującej przeciwko oddaniu miasta. […] W ogólnych zarysach [znamy] skład wyprawy dowodzonej przez wielkiego komandora Leónu, Guttiere’a de Cárdenasa: kilku dowódców na czele gwardii, strzelców, kuszników i kopijników. Wyruszyli z obozu po północy i bocznymi drogami przedostali się przed brzaskiem do Alhambry”[280].

W wieży Comares, po zakończeniu rozmowy z Fernándezem de Córdobą, oczekiwał na nich Boabdil. Wielkiemu komandorowi przekazał klucze i opuścił Alhambrę.

Potem nastąpiły „bardzo wzruszające chwile – czytamy dalej. – Wszyscy [biorący udział w akcji] […] byli świadomi, że [w tym momencie wojna tak naprawdę się skończyła i że] doprowadzili do końca dzieło, które daleko wykracza poza wymiar ich życia, że nawiązują […] do ogromnego, znojnego i wielowiekowego dzieła rekonkwisty. Wielki komandor Leónu natychmiast rozwinął swoje siły na całej długości murów i uwolnił więzionych tam chrześcijańskich jeńców”[281]. Grenada była w tamtej chwili de facto zdobyta, choć – pogrążona we śnie – nic jeszcze o tym nie wiedziała.

„Potem miał miejsce najbardziej wzruszający moment, nadający głębsze znaczenie całej wojnie – opisuje Álvarez. – Uroczystość religijna, msza w obrębie murów, które dotąd stanowiły centrum islamskiej kultury. […] [Wszystko] z największymi łzami i uwielbieniem Boga, jakie kiedykolwiek widziano, zarówno ze strony duchownego, który ją odprawiał, jak i nas wszystkich tam obecnych. Wśród [zebranych] znajdowali się, nie mniej wzruszeni, uwolnieni właśnie więźniowie […], »za których najbardziej wielbiono Boga«”[282].

Zabezpieczywszy Alhambrę, Gutierre de Cárdenas rozkazał swym ludziom trzykrotnie wystrzelić z działa: był to sygnał dla króla i królowej, że nocna misja zakończyła się sukcesem: „Alhambra została opanowana i nic jej nie grozi”. Bez ryzyka można było przystąpić do wcielania oficjalnej części porozumienia zawartego z Boabdilem. Nawet jeśli ktoś w Grenadzie chciałby podnieść bunt, ukryci tam chrześcijanie byli w stanie zdusić go w zarodku.

„Nawet nie zaskrzypiały zawiasy”

Druga relacja na temat desantu, pochodząca z listu Cifuentesa do biskupa Leónu, Alonso de Valdivieso, podaje znacznie więcej detali. Konfrontując ją z innymi przekazami historycznymi, jesteśmy w stanie odtworzyć więcej istotnych szczegółów tej operacji.

W liście – który z uwagi na jego ton, oddający ducha tamtych dni, warto tu obszernie przytoczyć – czytamy:

„Ekscelencjo, w związku z tym, że wiadomo mi, że Wasza wysokość pragnie wiedzieć jak najwięcej na temat wspaniałych zdarzeń, jakimi Nasz Pan obdarował nas przed paroma dniami w Grenadzie, pozwalam sobie skreślić do Waszej Ekscelencji te oto linie. Podam Waszej wysokości więcej informacji niż to, co jest powszechnie wiadome. Także nie będę się ograniczał do tego, co nakazuje zachowanie tajemnicy, dotyczącej sekretnych ustaleń między naszymi monarchami a królem Boabdilem. Opowiem tu, jak było i wszystko, co mi na ten temat wiadomo.

W niedzielę Nowego Roku przybyło do nas blisko sześciuset mauretańskich zakładników, w tym wielu szlachetnie urodzonych, i w związku z tym, że w tym czasie, kiedy ich do nas wysyłano, w Grenadzie doszło właśnie na tym tle do rozruchów, król ich wraz zakładnikami przesłał wiadomość do monarchów, żeby Ich wysokości w nocy wysłali do niego w tajemnicy oddział wojska, któremu on pozwoli wejść za mury i zezwoli na opanowanie Alhambry, żeby zapobiec dalszym niepokojom; żeby zapobiec jego obaleniu i obcięciu jego głowy (czego zaczął się obawiać) i żeby ułatwić ostateczne przekazanie kluczy do miasta, co miało nastąpić nazajutrz. Toteż monarchowie bez chwili zwłoki wysłali na to wezwanie do Grenady komendanta Leónu.

Wyruszył on od nas koło północy, a wraz z nim różni kapitanowie, gwardziści, halabardnicy, kusznicy i kilku z piechoty – drogą całkiem inną niż ta tradycyjna; bardziej ukrytą i odległą. Oddział miał mauretańskich przewodników – niech Wasza wysokość sobie wyobrazi, że współpraca obu stron aż tak daleko się posunęła, tak obu stronom zależało, żeby wreszcie zakończyć tę wojnę! Pierwszym z nich był El Muley, drugim Abencomixa, choć prawdę mówiąc, ich imion nie jestem do końca pewny. Do Alhambry dotarli blisko świtu, a do miasta weszli potajemnie otwartą bramą Alexares. Wszystko wyśmienicie było przygotowane! Nawet zawiasy nie zaskrzypiały, choć zwykle słychać je było z daleka! Następnie Muley przez umyślnego poinformował swego króla, że przybyli w sporej sile i są na miejscu. Wtedy Boabdil przyjął ich w wieży Comares, w przepięknie udekorowanym pomieszczeniu. Ci, którzy mu towarzyszyli, całowali jego dłonie, więc wielki komendant też poszedł za ich przykładem. Właśnie tam muzułmański król naszemu dowódcy przekazał klucze do miasta, przy czym – całkiem nieoczekiwanie – zażądał, by wielki komendant Leónu podpisał mu list lub dokument, w którym stwierdzano, że on, Boabdil, przekazuje chrześcijańskim monarchom Alhambrę i że czyni to z własnej woli i nie stawia najmniejszego oporu. Po czym władca odszedł do innej części miasta, a dowódca rozstawił straż na murach, na wieżach i przy furtach. Alhambra, po raz pierwszy, odkąd ją zbudowano, znalazła się w chrześcijańskich rękach! Niezwykły, zaiste, był to moment! Zaraz potem odprawiono mszę w bogato udekorowanej komnacie, a ile łez radości i wzruszenia przy tym popłynęło, ile pokory i wdzięczności zostało okazanych Bogu, i to na twarzach wszystkich w jednakowy sposób, nawet tych najbardziej zatwardziałych i najbardziej osmalonych w wieloletnich bojach! Posługę sprawował kleryk, który specjalnie w tym celu tu przybył, bo mszę tę zaplanowano jeszcze w Santa Fé, w obecności monarchów.

Potem wielki komendant wysłał do królewskiej pary posłańca, który udał się do Nich tą samą drogą, którą oni tu przybyli, a ten przekazał im, że jak tylko będzie to możliwe, do Alhambry powinien udać się hrabia Tendilli, i że w sali obok, w Alhambrze, udało się odkryć wiele chrześcijańskich sztandarów, które Maurowie przez lata musieli zdobywać w walkach, a także – że – jak hrabia Tendilli już przybędzie – wystawi się je w takim miejscu, żeby było je dobrze widać, a także ustawi się krzyż, a na wieżach Alhambry zawiesi się dwa proporce – proporzec królewski i proporzec Świętego Jakuba. Tak żeby zobaczyli to jedni i drudzy. I Maurowie, i chrześcijanie. Pierwsi, żeby widzieli, kto wygrał długą wojnę; a drudzy – żeby byli szczęśliwi i dumni, że to im boska opatrzność sprzyjała i doprowadziła ich do ostatniego tryumfu.

Tak też się stało. Przybyli hrabia Tendilli [czyli Iñigo de Mendoza – R.W.] wraz z innymi kapitanami i postawili krzyż, i zawiesili proporce na dwóch wysokich wieżach w Alhambrze, żeby zewsząd były widoczne, tak dla chrześcijan, jak i dla Maurów. A wszyscy byli bardzo pięknie odziani – nie brakowało ani jedwabiu, ani koronek, ani brokatu. Wtedy też monarchowie zbliżyli się do murów miasta, a naprzeciw im wyszedł zasiadający na koniu mauretański król w asyście osiemdziesięciu, a może stu jeźdźców. Chciał on zsiąść z konia, żeby ucałować dłoń Króla, ale Król mu na to nie pozwolił. Zaraz potem przyprowadzono syna mauretańskiego władcy, który w tym momencie przestawał być królem. Jego syn, który przez długi czas mieszkał na dworze i był zakładnikiem, także właśnie przestawał nim być. Wszystko w jednej chwili się zmieniało – białe stawało się czarne, a czarne – białe. Świat w całej swojej historii czegoś takiego jeszcze nie widział, a wszystko przez prosty, ale jakże doniosły fakt, że wojna właśnie się skończyła. […]”[283].

Co z tego wszystkiego wynika?

Dodając do treści obu przytoczonych relacji, to, co na ten sam temat piszą historycy Andres Bernáldez i Hernándo de Baeza, nie ulega wątpliwości, że „Mały” – od chwili, gdy rozpoczęło się oblężenie Grenady – znalazł się w pułapce. Musiał „pozbyć się oponentów [których nie brakowało – R.W.], a pozostałych zmusić do tego, by w nim widzieli jedyną osobę, która może negocjować z chrześcijanami, także – niejawnie”[284]. Taki taniec na linie prowadził bardzo długo – tak długo, że doszedł w nim do pewnej wprawy. Umiejętności te jednak okazały się niewystarczające, gdy na jaw wyszło, że w wyniku swoich tajnych ustaleń – jako ich gwarancję – musi wysłać do obozu chrześcijan 400, 500, a może aż 600 zakładników.

To zburzyło wątłą równowagę między poparciem a potępieniem, jaką udało mu się wypracować w Grenadzie. Status quo zostało gwałtownie zachwiane, należało działać jak najszybciej, żeby to, co już stało jedynie na glinianych nogach, za chwilę nie runęło.

Oba opisy desantu są zgodne co do tego, że zaczął się on około północy. Jak się wydaje, w skład oddziału, który potajemnie ruszył do Grenady, a jeszcze dokładniej – do Alhambry, wchodzili przede wszystkim weterani z Jaén, Ubedy i Baezy. Ku miejskim murom poprowadził ich sam Abencomixa. Blisko bramy Alixares czekał na nich niejaki Zubi, który już wszystko przygotował na ich nadejście i dlatego „nic nie zaskrzypiało”. Dalej trasa ekspedycyjnego oddziału wiodła wzdłuż parowu Cuestecillas do wschodniej bramy Alhambry. Tam… znowu nic nie skrzypiało; jak widać, wszystkie zawiasy zawczasu zostały naoliwione… Następnie dotarli do podnóża wieży Comares. Byli na miejscu.

To, że Boabdil przedłożył Cárdenasowi do podpisu dokument stwierdzający, że oddaje Alhambrę w sposób całkowicie pokojowy, było na równi zaskoczeniem dla biorących udział w tej akcji, jak i później dla historyków. Jeszcze raz pokazuje to, w jakim stanie roztrzęsienia znajdował się „Mały”. Mimo że żadna z relacji nie precyzuje, dokąd Boabdil się udał po tym, jak wszystkie formalności załatwiono, można sądzić, iż wycofał się do fortecy El Alcazaba – najlepiej ufortyfikowanej części Grenady.

Warto zauważyć, że inaczej, niż mógłby to sugerować list Cifuentesa, oddział hrabiego Tendilli nie pojawił się w Alhambrze zaraz po jego wezwaniu, lecz dopiero przed południem 2 stycznia. I – jak się wydaje – to właśnie hrabia Tendilli na jednej z wież Alhambry umieścił królewski proporzec. Krzyż – jak można domniemywać – umieścił tam zaś Hernándo de Talavera (notabene zapiekły przeciwnik Kolumba), natomiast zaszczyt umieszczenia na wysokościach Czerwonego Pałacu proporca Świętego Jakuba przypadł w udziale Gutierre’owi de Cárdenasowi.

Brama Bram

Z samego rana 2 stycznia 1492 roku królewski dwór zrzucił żałobne szaty, w które otoczenie monarchów było odziane od chwili, gdy do Izabeli i Ferdynanda z Portugalii dotarła wiadomość o tragicznej śmierci ich młodocianego zięcia, księcia Alfonsa. Czerń w jednej chwili – niczym na komendę – poszła w odstawkę. Wyparły ją królewska purpura i złocenia: wiele złoceń mających symbolizować blask słońca, siłę, niezłomność, potęgę. Wszyscy, którzy mieli dostąpić zaszczytu wstąpienia z monarchami do Grenady i napić się z owego pucharu radości, ustawieni w odpowiednim szyku i kolejności, mniej więcej koło południa ruszyli ku bramie Bib-Nexde, która w tamtym momencie stała się Bramą Bram[285] – ku murom miasta.

„W pierwszym szeregu znalazł się kardynał Mendoza – pisze William Prescott. – Poprzedzał on oddział, który miał stanowić stałą załogę strzegącą Alhambrę, w którego skład weszła zarówno jego osobista gwardia, jak i oddział piechurów, pamiętających jeszcze początek zmagań z Maurami w czasie tej wojny, którzy w służbie doczekali się niezliczonych blizn i ran, ale i w tym czasie zdążyli już osiwieć. Ferdynand spoglądał na nich z pewnego oddalenia – on i jego straż przyboczna zatrzymali się w pobliżu pustelni Świętego Sebastiana, ustanowionej na przedpolu grenadyjskich murów w założeniu, które jeszcze do niedawna było niewielkim meczetem. Otaczali go dworzanie i najbliżsi doradcy, a od wszystkich nich biły niczym niezmącone splendor, bogactwo i dostojeństwo, spotęgowane powiewającymi nad nimi niezliczonymi sztandarami, z których niektóre liczyły nawet kilkaset lat. Królowa i jej orszak znajdowali się jeszcze dalej w tyle, w okolicach przysiółka Armilla. W sposób niebudzący wątpliwości pierwszeństwo w orszaku przyznawała swojemu małżonkowi, jakby chcąc podkreślić, że w wojennych zmaganiach to właśnie na nim spoczywały główny ciężar i odpowiedzialność.

Gdy oddział, na którego czele stał kardynał, znalazł się na tak zwanym Wzgórzu Męczenników, przez które przebiegała niedawno zbudowana droga wykorzystywana głównie do transportu artylerii, zza murów w otoczeniu pięćdziesięcioosobowego oddziału jeźdźców wyjechał sam muzułmański władca […]. Skierował się w stronę pagórka na brzegu potoku Xenil, na który w tym czasie, w otoczeniu swej świty, dotarł już król, a gdy tam się znalazł, chciał pospiesznie zsiąść z konia i ucałować dłoń swego nowego władcy, ale Ferdynand na to nie pozwolił. Zamiast tego wykonał gest, jakby chciał swego nowego wasala przygarnąć, być może pocieszyć… Był zwycięzcą, już nic tego nie mogło zmienić, oto nastał pokój. Jak zwykle, po każdej wojnie, pokój wieczny. Nie było więc powodu, by tak nie uczynił. Mauretański król skłonił się więc tylko i królowi wręczył klucz do miasta, przepraszając zarazem, że są one tak niewielkie. Wyjaśnił: »To dlatego że Allach uczył, iż każdy sukces winien mieć jemu właściwą ludzką miarę«”[286].

– Komu Wasza Królewska Mość raczy powierzyć straże Alhambry? – zapytał Boabdil.

– Hrabiemu Tendilli, don Iñigowi de Mendozie – odparł król.

– Niechaj wolno będzie mi go ujrzeć – poprosił Boabdil. „Zdjął z palca ozdobiony turkusem złoty pierścień, na którym był wygrawerowany arabski napis głoszący »Jedynie Allach jest prawdziwym Bogiem; to jest pieczęć Abena Abi Abdilehi«. Kiedy hrabia Tendilla, siostrzeniec kardynała Mendozy, zbliżył się, Boabdil przekazał mu pierścień […].

– Wszyscy gubernatorzy Grenady nosili ten sygnet. Przyjmij go, panie, który będziesz władał tym miastem, i niechaj Bóg będzie dla ciebie bardziej łaskawy, niż był dla mnie”[287].

Następnie „szybko przesunął się w stronę królowej, która już zbliżyła się do tego miejsca i także jej – podobnie jak przed chwilą królowi – oddał należny hołd. […]

Ferdynand z ciekawością i pewną niecierpliwością spoglądał w kierunku miasta. Śledził, jak oddział kardynała i weteranów podąża wzdłuż zewnętrznych murów w taki sposób, by w możliwie jak najmniejszym stopniu ranić dumę mieszkańców Grenady, i jak wchodzi za mury przez bramę zwaną Los Molinos. Wkrótce potem w jednym z okien Alhambry pojawił się błyszczący srebrem [...] krzyż […], a na dwóch najwyższych wieżach fortecy załopotały dwa proporce – jeden królewski, a drugi Świętego Jakuba. Wtedy twarz króla rozświetlił szeroki uśmiech, towarzyszący mu chór zaintonował »Te Deum laudamus«, a reszta wojska, pozostająca nieco w tyle, padła na kolana, w podziękowaniu za boską łaskę, która doprowadziła ją do tej szczęśliwej i niepowtarzalnej chwili i do tego godnego podziwu zwycięstwa. Natomiast grandowie, którzy towarzyszyli monarchom, zwrócili się ku królowej i z największym uszanowaniem i pokorą, jako nowej władczyni Grenady, ucałowali dłonie. Splendor, który w tym momencie spowił królewską parę, był wprost niezmierny. I król, i królowa wyrośli w jednej chwili ponad to, czym i kim dotąd byli. Bo oto stali się największymi w historii zbawcami Hiszpanii, ale nie tylko. Także wzorem dla reszty Europy, a nawet reszty świata”[288].

Łzy i westchnienie

Właśnie – bo co na to wszystko świat?

To bardzo dobre pytanie. Ale zanim na nie odpowiem, jest jeszcze kilka innych kwestii, które chcę poruszyć.

To, że cała armia (w której szeregach był notabene Martín Cortés – ojciec Hernána Cortésa, przyszłego zdobywcy Meksyku) bez danej jej komendy w jednej chwili padła na kolana na widok krzyża i dwóch wciągniętych na wieże proporców, pokazało, jak wiele przez lata wojny zmieniło się w hiszpańskim wojsku i w samej Hiszpanii. Tak, bo do czasów wojny o Grenadę w zasadzie nie było hiszpańskiego wojska, wszak nie było Hiszpanii. Hiszpania – poczucie ponadregionalnej wspólnoty i państwowości – narodziła się dopiero na polach bitwy kampanii skierowanych przeciwko Maurom pod rządami Izabeli i Ferdynanda. Do czasów tej monarszej pary wojsko składało się z luźno powiązanych oddziałów, posłusznych bardziej ich bezpośrednim dowódcom niż królowi. Izabela i Ferdynand od 1481 roku zaczęli to zmieniać. Pojedyncze oddziały, żeby nie powiedzieć – często bandy, przekształcili w najprawdziwsze wojsko. W armię, która wiedziała, o co walczy, była karna i wytrwała. Myślała w kategoriach szerszych niż tylko jedna bitwa bądź pojedyncza kampania. W armię, która – jak było trzeba – nie rozchodziła się do domów, bo nadeszła dokuczliwa zima. Armię, która – w swej masie – myślała tak samo i kierowała się bardzo zbliżonymi wartościami.

W historii Europy po czasach rzymskich zdarzyło się to po raz pierwszy. Owo zdecydowane padnięcie całego wojska w jednej chwili na kolana bez komendy świadczyło o tym najlepiej. Dowodziło, że wraz z tak jednomyślnie i tak automatycznie funkcjonującym wojskiem narodził się byt ponad nim – byt, który ta armia reprezentowała. Byt, który – dzięki filologowi i gramatykowi Nebrisze – zyskał skodyfikowany język i coraz częściej był nazywany nie Kastylią, Aragonią, Nawarrą czy Leónem, lecz Hiszpanią.

A co na to świat?

Zaraz na to odpowiem, najpierw jednak – skoro wiemy, co działo się z monarchami katolickimi, trzeba, dla dopełnienia obrazu, dopowiedzieć, co zaraz po przekazaniu kluczy spotkało pokonanego Boabdila.

Długo nie zagrzał miejsca na polu swej wiekopomnej klęski. Kiedy monarchowie zawrócili ku swemu obozowi, on ruszył ku Alpuharze, gdzie odtąd miał rezydować. Jego rodzina od kilku godzin była już w drodze. Jemu towarzyszyli tylko matka, Aischa – nadal kipiąca wściekłością za to, że jej synowi nie udało się obronić Grenady i Alhambry, i przed chwilą odzyskany syn.

Jak mówi legenda, najprawdopodobniej niemająca z prawdą nic wspólnego, gdy tych troje, którym towarzyszyła tylko nieliczna obstawa, konno dotarli do skalnego wzgórza, z którego po raz ostatni można było spojrzeć na bardzo odległą już Grenadę, Boabdil zdarł z głowy ozdobny turban – zawój, po czym gorzko zapłakał, a jego matka powtórzyła to, co już wielokrotnie mu mówiła: „Płacz, płacz nieszczęśniku jak niewiasta, skoro swego dziedzictwa nie potrafiłeś bronić jak mężczyzna!”.

Odtąd – jak wiadomo – wzgórze to nosi nazwę Ostatnie Westchnienie Maura, a powyższa scena została uwieczniona na niezliczonych płótnach malarzy oraz w takiej samej liczbie literackich dzieł. Zdarty z głowy turban Boabdila, który „oplątywały […] ciężkie złote łańcuchy pociemniałe pod wpływem czasu”, trafił nawet do słynnej powieści Salmana Rushdiego, jak mało kto obznajomionego z islamem, pod tytułem – a jakże! – Ostatnie westchnienie Maura, w której postać Boabdila opuszczającego Grenadę – niczym refren – jest stale powtarzającym się motywem. Ów zawój – czytamy tam – „liczył sobie cztery i pół wieku i był […] ostatnią koroną Grenady, którą nosił Abu Abdallah, ostatni z Nasrydów zwany Boabdilem”[289]. Zawój był wykonany „z materiału tak delikatnego, że nawet pomarańczowe światło zmierzchu […] wydawało się dlań niebezpieczne, tak zwiewnego, że mógł się rozpaść nawet pod […] spojrzeniem […]”[290].

Dalsze losy Boabdila były jeszcze bardziej tragiczne! Najpierw – tak jak kiedyś El Zagal – przepadł wśród niegościnnych skalnych rozpadlin Alpuhary. Po kilku latach opuścił razem z rodziną Półwysep i przeniósł się do Afryki, do Fezu – za co Izabela i Ferdynand sowicie go wynagrodzili. Poległ na wojnie w służbie jednego z berberyjskich władców – swego dalekiego krewnego. To złośliwy chichot historii: ten, który nie walczył we własnej sprawie, ginie jako najemnik, walcząc o sprawę kogoś innego. Salman Rushdi nie miał litości: Boabdil – pisze – „stał się znakiem słabości. […] Odarto go z […] resztek dawnej chwały; musiał stać się żołnierzem w armii jakiegoś drobnego tyrana […], ktoś, kto był królem, stoczył się do roli najemnika; […] przemienił się w tworzywo równie żałosne i anonimowe jak ci, wśród których się obracał. Śmieci spiętrzyły się na nim i pogrzebały go”[291], a bramę, przez którą opuszczał Grenadę, zamurowano, by już nikt nigdy nie mógł pójść w jego ślady.

Oznaczało to – według Rushdiego – absolutny koniec „Mauristanu”.

Niejako dla równowagi należy w tym miejscu wspomnieć jeszcze jedną z głównych postaci wojny o Grenadę – Rodriga Ponce de Leóna, księcia Kadyksu, od którego niespodziewanego i zakończonego równie niespodziewanym sukcesem ataku na Alhamę owa wojna się rozpoczęła. Ten rudowłosy, równie szybki jak rozważny, inteligentny i dowcipny żołnierz brał udział we wszystkich jej kampaniach i w każdej z nich odegrał znaczną rolę. Podobnie było pod Grenadą, gdzie na przedpolu – zniechęcając oblężonych do wychodzenia za mury – popisał się niejednym niezapomnianym rycerskim bravado[292].

Zmarł 24 sierpnia 1492 roku w swej rezydencji w Sewilli w wyniku odniesionych ran i ogólnego wyczerpania wojną. Miał jedynie czterdzieści dziewięć lat i – mimo że dwukrotnie był żonaty – nie pozostawił żadnego potomka. W związku z tym, że „był tak samo sławny jak Cyd”[293], na wieść o jego śmierci do Sewilli przybyli król i królowa. Szczerze płakali u jego wezgłowia, bo – jak określiła to Izabela – „był to niezwykle oddany sojusznik, rycerz, a nawet przyjaciel, którego już zawsze będzie nam brakować”[294]. Odbył się uroczysty pogrzeb, w czasie którego trumna Rodriga, wśród tłumów i lamentów, została przeniesiona do kaplicy kościoła Świętego Augustyna, gdzie spoczęła w rodzinnym grobowcu. Ponad nim zawisły mauretańskie sztandary, które w czasie niedawno zakończonej wojny książę Kadyksu wydarł wrogowi. Te z nich, które przez stulecia nie zmieniły się w proch, wiszą tam do dziś.

Sosnowy Most – El Puente de Pinos

Co zatem na to świat?

Żeby świat mógł na to wszystko zareagować, 4 stycznia Ferdynand w liście do papieża Innocentego VIII napisał: „Powiadamiam Waszą świątobliwość ku dużemu zadowoleniu, jakie mu to sprawi, że Pan nasz dał Waszej świątobliwości to wielkie szczęście, iż po wielu trudach, kosztach i rozlewie krwi naszych poddanych i ziomków, królestwo Grenady, które przez 700 lat było okupowane przez niewiernych, za Waszych dni i z Waszą pomocą zostało zdobyte, jak tego pragnęli i w tym pomagali wcześniejsi papieże, Wasi poprzednicy, ku chwale Boga i wywyższeniu naszej Świętej Stolicy Apostolskiej”[295].

(List, który był znakiem, że „drugi Watykan” wykonał swoje zadanie i jego działalność będzie można zawiesić, do Rzymu dotarł dopiero 1 lutego. Papież z radości – na cześć Hiszpanii – zorganizował rzymianom widowisko, którego nigdy nie oglądali – korridę, w czasie której padły dwa byki).

Aby podkreślić wagę słów Ferdynanda skierowanych do papieża, Izabela nakazała swojemu sekretarzowi, by do jej testamentu trafiło zdanie: „Takoż chcę i rozkazuję, że gdybym umarła poza Grenadą, aby następnie bez najmniejszego opóźnienia przewieziono moje ciało w całości, takie, jakie będzie, do Grenady i żeby tu spoczęło na tysiąclecia”[296]. Dla potomności zamówiła pięćdziesiąt cztery słynne reliefy Rodriga Alemána, które niejednokrotnie – jako ilustrację zmagań w czasie wojny o Grenadę – już opisywałem. Na jednym z nich, który przedstawia poddanie miasta 2 stycznia 1492 roku, widzimy Izabelę i Ferdynanda wjeżdżających konno do Grenady. „Królowa okryta jest od stóp do głów – pisze Kirstin Downey. – Odkrytą ma tylko twarz. Miała zwyczaj ubierać się zawsze zgodnie z lokalnym zwyczajem, więc tam pojawiła się w sukni przypominającej burkę”[297].

10 stycznia, we wtorek, wieść o zdobyciu Grenady dotarła do Paryża. Karol VIII nie był z niej zbyt zadowolony. Bardzo zaniepokoił go niespodziewany (ale czy naprawdę?) wzrost znaczenia monarchii hiszpańskiej. Obojgu monarchom zaczął też zazdrościć sławy zbawców i wybawców chrześcijaństwa. Solennie przyrzekł sobie w duszy, że przy pierwszej nadarzającej się okazji wyprze ich z Neapolu i po wsze czasy odetnie od Orientu. Był bowiem bardziej niż pewny, że krucjata to sprawa jego, a nie tych aragońsko-kastylijskich przybłędów…

Skoro mowa o świecie, nie sposób nie wspomnieć o Kolumbie. Wszak to on już wkrótce miał stać się synonimem świata oraz światowości. 15 stycznia, w niedzielę, Krzysztof Kolumb pojawił się w Kordobie, by po raz kolejny przypomnieć o swoim projekcie i napomknąć, że jego wyprawa ma przecież na celu sfinansowanie dalszego ciągu krucjaty.

Reakcja była niemal natychmiastowa. Już następnego dnia, 16 stycznia, w poniedziałek, „komisja powołana przed pięciu laty przez królową odrzuciła plan Kolumba. Hernándo de Talavera tryumfował. W uzasadnieniu swojej decyzji eksperci stwierdzili, że plan »jest chimeryczny i może przynieść ujmę godności Dworu Hiszpanii«. Ich zastrzeżenia […] dotyczyły [znowu] kwestii odległości: projektowana wyprawa musiałaby trwać co najmniej trzykrotnie dłużej, niż to mniemał”[298] Cristóbal Colón.

20 stycznia Juanowi Perezowi – przyjacielowi i poplecznikowi Kolumba – jakoś udało się go ubłagać, by nie opuszczał jeszcze Hiszpanii i nie wyjeżdżał do Paryża (gdzie od pewnego czasu przebywał już jego brat Bartolomeo). Dwa dni później zwrócił się do królowej z prośbą o przyjęcie nowego projektu wyprawy. Oświadczył, że „Kolumb nie prosi o pieniądze, a jedynie o pozwolenie na żeglowanie po morzach, które tylko oficjalna ekspedycja ma prawo przemierzać”[299].

21 stycznia trzej sojusznicy Kolumba: niejaki Fernández – medyk, bogaty żeglarz z Palos – Martín Alonzo Pinzon i pilot z Lepii – Sebastian Rodriguez, popychani do dzieła i zachęcani przez Juana Pereza, podjęli się sfinansowania ekspedycji Kolumba, pod warunkiem, że Korona wyrazi na nią zgodę.

25 stycznia Kolumb przybył do Santa Fé, gdzie już wcześniej przebywał. Komisja powołana przez monarchów w celu oceny jego projektu znów go wykpiła i stwierdziła, że tą sprawą już więcej nie będzie się zajmować. Ponieważ nie był w stanie uzyskać audiencji u królowej, rozgoryczony, podjął decyzję, że jak najszybciej opuści Santa Fé.

28 stycznia Luisowi de Santágelowi udało się przekonać królową i króla, że powinni z jednej strony zaryzykować, a z drugiej – zaufać Kolumbowi i zezwolić mu na poszukiwanie Indii na zachodzie. W związku z tym, że Kolumba nie było już w Grenadzie, wysłał w ślad za nim alguacila – królewskiego posłańca.

Wkrótce Kolumb w drodze ku wybrzeżu, koło Sosnowego Mostu – El Puente de Pinos – usłyszał za plecami podejrzany tętent. Właśnie zsiadł z osła i obmył twarz w wodzie potoku. Obejrzał się… Umyślny zeskoczył z konia i spytał, kim on jest. Gdy tylko usłyszał, że jest nim niejaki Cristóbal Colón, kazał mu jak najszybciej wracać do Santa Fé, bo tam oczekuje na niego królowa…

271 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 249.

272 W.H. Prescott, dz. cyt., s. 475–476.

273 A. Bernáldez, dz. cyt., s. 230.

274 W.H. Prescott, dz. cyt., s. 476.

275 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 227.

276 Ultimos pactos y correspondencia intima entre los Reyes Católicos y Boabdil, red. M. Gaspar y Remiro, Grenada 1910.

277 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 227.

278 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 251.

279 Na pewno nie chodzi o księcia Cifuentesa.

280 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 252–253.

281 Tamże.

282 Tamże.

283 M. del Carmen Pescador de Hoyo, Como fue de verdad la Toma de Grenada, [w:] „Al-Andalus” 1955, t. XX, s. 284–285.

284 Tamże, s. 302.

285 Brama Bram, bo bramy Grenady, w sensie przenośnym, stały się wkrótce bramami do Nowego Świata. W rzeczywistości jednak królewska para nie przekroczyła tego dnia bramy miasta i po ceremonii odebrania kluczy od Boabdila wycofała się do obozu. Król i królowa weszli do Grenady dopiero 6 stycznia. Chodziło o to, by – biorąc pod uwagę bardzo napiętą sytuację w Grenadzie – 2 stycznia mieszkańców miasta zanadto nie prowokować. Zamiast tego wysłano za mury spore zapasy żywności, by zmniejszyć rozmiary panującego tam głodu. Monarchowie uznali, że dopiero po wykonaniu takiego gestu mają prawo wejść za mury. Żołnierz Pedro Gasca de Ávila, spoza oddziału Gutierre’a de Cárdenasa i księcia Tendilli, który wbrew królewskim rozkazom wszedł 2 stycznia do Grenady, za tę niesubordynację został skazany na śmierć. Ułaskawiono go jednak 6 stycznia.

286 W.H. Prescott, dz. cyt., s. 479–480.

287 J. Attali, dz. cyt., s. 157.

288 W.H. Prescott, dz. cyt., s. 481.

289 Salman Rushdi, Ostatnie westchnienie Maura, przeł. W. Brydak, Rebis, Poznań 2014, s. 91. Przypomnijmy, że na Rushdim do dziś ciąży fathwa – wyrok śmierci wydany przez irańskich ajatollahów za obrazę Mahometa, której miał się on ponoć dopuścić w książce Szatańskie wersety.

290 Tamże.

291 Tamże, s. 336.

292 Bravado – (hiszp.) pozostająca na długo w pamięci demonstracja odwagi i zręczności.

293 W.H. Prescott, dz. cyt., s. 487.

294 Tamże.

295 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 255–256.

296 Testamento de Isabela la Catolica, wyd. Archiwum w Simancas, Valladolid 1944, s. 11.

297 K. Downey, dz. cyt., s. 269.

298 J. Attali, dz. cyt., s. 161.

299 Tamże, s. 162.

Część V: Odpływ

Rozdział 14. To, czego nikt nie wiedział

Przejęcie Grenady stanowiło przeogromny sukces. Po raz pierwszy od ośmiu wieków Półwysep był wolny od arabskiej państwowości; Maurów, którzy pozostali w Iberii, byli słabi i co najwyżej mogli stać się lojalnymi poddanymi Korony. Emirat Al-Andalus, niczym bogato zaopatrzona, rozświetlona słońcem południa spiżarnia, a jednocześnie szkatuła pełna bogactw, dołączył do reszty Półwyspu. Królewska kiesa była co prawda nadwerężona wieloletnimi wydatkami, ale… coś za coś. Sukces o takiej skali i o takim zasięgu musiał kosztować. Kastylia i Aragonia praktycznie z dnia na dzień stały się Hiszpanią, niczym za naciśnięciem jakiegoś niewidocznego, dotąd zazdrośnie skrywanego guzika. Oba połączone sojuszem królestwa od pewnego czasu już były Hiszpanią. Teraz jednak stało się to w jednej chwili oczywiste i bardzo widoczne.

Kraj Izabeli i Ferdynanda znalazł się na ustach całej Europy. Zresztą Europa, już od dłuższego czasu z zapartym tchem śledząca poczynania królów katolickich (i w wielu wypadkach przykładająca do tego rękę), była na to przygotowana. O odzyskaniu Grenady wiedziano w Paryżu już po tygodniu; w Brukseli – po dziesięciu dniach. Jak na tamte czasy i ówczesne możliwości komunikacyjne wieść o tym niosła się po kontynencie z szybkością błyskawicy, z szybkością pożaru.

Hiszpania w jednej chwili stała się w pełni skonsolidowanym, wzorcowym królestwem. Tym bardziej że impet, z którym sobie poczynała, wcale nie miał ulec wyhamowaniu. Odzyskanie Grenady niczego bowiem nie kończyło, nie zamykało. Jeździec – Hiszpania – po przejęciu Alhambry tylko poprawił się w siodle i z galopu, w którym się znajdował, nie przeszedł w trucht. Galop miał trwać dalej.

Otwierała się bowiem całkiem nowa perspektywa – przełom: królowie katoliccy zdecydowali, że będą próbować wyjść poza dotychczasowe granice, które nakładał na nich… horyzont. Mając już pewne doświadczenia zebrane na Wyspach Kanaryjskich, postanowili, iż zaryzykują i wyślą za morze Kolumba. A nuż, to, co twierdzi, okaże się prawdą. A nuż, rzeczywiście wskaże krótszą drogę do korzeni i złota. A nuż – dzięki temu – szybko uda się napełnić spustoszony wojną królewski skarbiec.

Postęp, jaki dokonał się w krótkiej chwili, był więc ogromny. Jak rzadko w historii – mentalność wydawała się wyprzedzać swe rzeczowe wyposażenie. Skok był tak wielki i niepojęty, że nie był w stanie zrealizować się natychmiast w całej rozciągłości. Ciężar postępu, pojawiających się możliwości i nowości był zbyt wielki, by rzeczywistość pod nim się nie ugięła. Jak często w dziejach – skoczek, który z gracją wybił się do skoku, w jego połowie, wisząc w powietrzu, otrzymuje ostry podmuch wiatru prosto w twarz, prosto na ciało. Zachwiał się, zaczął na nowo łapać równowagę. Już nie, żeby swój wielki skok doprowadzić do pięknego, wymarzonego końca, lecz by uratować z niego to, co było jeszcze do uratowania.

Mówiąc inaczej – po każdej rewolucji dochodzi do kontrrewolucji. Po akcji zawsze następuje reakcja, a po przypływie – odpływ. Zaczyna się walka jeszcze nieopierzonego nowego z nie do końca pokonanym starym, które – po pierwszym niepowodzeniu i klęsce – jakże chętnie podnosi głowę i ostrzy pazury. Nowe chce uratować jak najwięcej z tego, co… nowe, a stare pragnie odzyskać jak największy kęs swego dla siebie.

Tym razem, rzecz jasna, nie mogło być inaczej. Starcie starego z nowym, sukcesu z klęską, bryzy z wichurą było nawet ostrzejsze niż kiedykolwiek dotąd. Zaczęło się to, czego nikt się nie spodziewał, a czego przeczucie Izabela po raz pierwszy odczuła wtedy, gdy tuż przed oblężeniem Grenady dotarła do niej hiobowa wieść o śmierci Alfonsa, portugalskiego księcia, świeżo poślubionego przez jej córkę.

Wygnanie Żydów – cios pierwszy

Paradoksalnie pierwszy cios świeżo okrzepła Korona zadała sama sobie. Równie paradoksalnie wynikał on z logiki postępowania, które doprowadziło ją do wielkiego sukcesu w Grenadzie. „Czyszczenie” kraju po wyparciu z południa Maurów należało – w mniemaniu władców – doprowadzić do końca. Nie wolno było przerywać w pół oddechu, w pół kroku, w pół zdania. Jeszcze raz – tym razem w zachęconej niedawnym sukcesem, jeszcze bardziej drapieżnej niż dotąd formie – dało o sobie znać dążenie do utrzymania, a raczej – wprowadzenia limpieza de sangre – czystości krwi, wynikającego – jak pamiętamy – z hiszpańskiego odosobnienia, skrajności, żarliwości tutejszej wiary i specyficznego poczucia chrześcijańskiego honoru i honoru w ogóle. Ofiarą padli Żydzi.

Stało się to 31 marca 1492 roku, w sobotę[300]. To wtedy królowie katoliccy złożyli podpis pod dekretem o wygnaniu Żydów. Od dawna krążyły pogłoski, że może do tego dojść. Trwał nawet potajemny żydowski lobbing, który miał nadzieję temu zapobiec. Dlaczego okazał się nieskuteczny? Czy monarchowie nie chcieli po prostu oddać pożyczek, które przed przystąpieniem do oblężenia Grenady zaciągnęli u możnych żydowskich rodzin? Czy w grę wchodziło nieznane nam, niezachowane w dokumentach ślubowanie królowej Izabeli: „Jeśli odzyskam Grenadę, Panie Boże, to…”? A może monarchom tak naprawdę wcale nie chodziło o wygnanie, tylko o to, by jak najwięcej Żydów się nawróciło, zaczynając w ten sposób akcję ewangelizacyjną, która w pełni miała się rozwinąć po ewentualnym sukcesie wyprawy Kolumba?

Na żadne z tych pytań nigdy już nie uzyskamy odpowiedzi, ale można sobie wyobrazić, że na każde z nich mogłaby ona brzmieć twierdząco (bo pytania wcale wzajemnie się nie wykluczają). „Zgodnie […] [z dekretem] – pisze Attali – do 31 lipca Żydom przysługiwało prawo swobodnego poruszania; mogli także bez ograniczeń dysponować majątkiem i posiadłościami. Dekret stanowił również, że wyjeżdżający mogą zabrać ze sobą wszystko oprócz złota, srebra, broni i koni. […] Przez miesiąc jeszcze dekret miał pozostać tajny; po upływie tego […] [czasu] wyznaczono Żydom dziewięćdziesiąt dni, w czasie których mieli nawrócić się lub opuścić Hiszpanię”[301].

Dlaczego królowie katoliccy potrzebowali miesiąca na ogłoszenie tej decyzji? Czy monarchowie sami nie byli pewni, czy dobrze czynią? Jaka gra interesów kryła się za tym utajnieniem i za tą decyzją? Ferdynand – król Aragonii, którego później o to pytano, twierdził, że miesiąc był potrzebny po to, by exodus odpowiednio przygotować. Ponoć chciano uniknąć popłochu i nadać odpowiednie ramy organizacyjne. Znak zbliżającej się nowoczesności? Z drugiej strony pewne mentalne przygotowanie do podjęcia tego kroku istniało, bo poprzedzono go praktyką naznaczania i wyodrębniania inności w społeczeństwie. Znak rota wyróżniał w miastach prostytutki i obłąkanych, kołatka – trędowatych, opończa z muszlami – pielgrzymów, a żółte łaty – Żydów. Ponadto – przypomnijmy – od 1471 roku istniała inkwizycja, która miała tropić, czy żydowscy konwertyci rzeczywiście przeszli na chrześcijaństwo, czy też potajemnie wyznają swoją wiarę.

Mimo utajnienia treść decyzji niemal natychmiast stała się tajemnicą poliszynela i „lotem błyskawicy obiegła wszystkie gminy żydowskie w Hiszpanii”. Tak bardzo odbiegała od ogólnego tembru racjonalnej w swej istocie polityki Izabeli i Ferdynanda, że wielu zrazu nie chciało dać jej wiary. Jedyne, co mogło ją w jakiś sposób uprawdopodobnić, to to, że zapadła w ciągu innych niecodziennych zdarzeń: poddania się Grenady i zatwierdzenia do realizacji planu Kolumba. Czyż inność nie przyciąga inność? Czy jedna odmienność nie generuje, nie usprawiedliwia następnej?

Dla Izaaka Abravanela, Żyda, a jednocześnie finansisty królowej Izabeli, dekret był konsekwencją rozprawienia się monarchów z Maurami. „Zdobywszy Grenadę – tak pisał o tym, gdy przebywał już w Neapolu na wygnaniu – miasto potężne i ludne, król Aragonii powiedział sobie: »W jakiż sposób odwdzięczę się Bogu memu, jak okażę mą gorliwość wobec tego, który oddał to miasto w moje władanie? Czyż nie w sposób taki, iż lud, który w ciemnościach błądzi, tę owcę zbłąkaną, jaką jest Izrael, do tego nakłonię, by schroniła się pod opiekuńczymi skrzydłami mego Boga – lub ukarzę, wypędzając do innych krajów bez nadziei powrotu?«”[302].

Jest to zapis o tyle ciekawy, że pochodzi od człowieka, który, zanim go sformułował, żarliwie zabiegał o anulowanie dekretu. W kwietniu aż trzy razy zwrócił się do monarchów – nie bójmy się tego tak nazwać – z błagalnymi prośbami w tej sprawie. Tak to później opisywał: „W pałacu padam ze zmęczenia, boli mnie gardło, tyle mówię do króla. Po trzykroć stawałem przed jego obliczem, błagając. »Na Boga, Najjaśniejszy panie, czemuż tak srogo doświadczasz swoje sługi? Podnoś podatki, żądaj od nas złota i srebra, zażądaj wszystkiego, co jest własnością Żydów – wszystko oddadzą swojemu krajowi«. Błagałem swoich przyjaciół z otoczenia króla, by wstawili się za mym ludem. Książęta prosili go usilnie, by odwołał ów nieszczęsny edykt. Daremne zachody! Pozostał o tyle bardziej głuchy i niewrażliwy na nasze suplikacje, że u jego boku była królowa i wspierała go w jego nieprzejednaniu”[303].

Na pewno mieszanina wielu wyznań w jednym społeczeństwie prowadziła do wielu mniej lub bardziej jawnych napięć. Żydzi nienawidzili przechrztów. Chrześcijanie – lindos – z nieufnością podchodzili zarówno do Żydów, jak i przechrztów, których nieustannie podejrzewali, że w ukryciu dalej kultywują swoją wiarę. Natomiast nawróceni Żydzi – pod presją Żydów i w obliczu niechęci lindos – często rzeczywiście wracali do wiary przodków; pewnie niejednokrotnie sami już nie wiedzieli, kim są tak naprawdę. Była to na pewno mieszanka wybuchowa. Tym bardziej wybuchowa, że tam, gdzie sprawy dotyczą wiary, zwykle kończą się kryteria racjonalne, a zaczynają się czyste emocje.

Do wzrostu nastrojów antyżydowskich przed 1492 rokiem na pewno przyczynił się głośny proces domniemanych żydowskich zabójców chrześcijańskiego dziecka, do którego miało dojść w 1490 roku. (Oskarżeni zostali spaleni na stosie w listopadzie 1491 roku). Do owego morderstwa miało dojść w Wielki Piątek w 1479 roku (a więc dużo wcześniej) w miejscowości La Guardia, w La Manchy. Oskarżonymi byli członkowie rodziny Franco oraz niejaki Juan de Ocaña.

Oskarżeni zostali zatrzymani przez inkwizycję. Jak pamiętamy, w takich przypadkach oskarżonym nie mówiono, jakie stawia im się zarzuty. Aresztowani sami winni byli podać śledczym domniemany powód swego zatrzymania. Silnie osłabiony długim pobytem w więzieniu, „»bliższy życia niż śmierci« Yuce Franco w pewnej chwili miał wyznać, że sądzi […] iż zatrzymano go z powodu śmierci chrześcijańskiego dziecka”[304]. I wtedy się zaczęło!

Niedługo potem więcej informacji udzielił inny oskarżony, Juan de Ocaña. „Powiedział, że Mose Franco, zmarły Żyd, przywiózł wymienione dziecko na ośle z El Quintar do Temblaque. […] Chłopczyk był synem Alonsa Martína z El Quintar. […] Zawinięte w płachtę dziecko zaniesiono do piwnicy, gdzie zebrało się jedenastu zbójców […], którzy »krzyżowali wymienione dziecko«”[305].

Istnieje jednak bardzo wiele wątpliwości zarówno odnośnie do samego zdarzenia, jak i zacytowanej relacji. Nigdy nie znaleziono zwłok dziecka ani nie było wiadomo, by ktoś zgłosił jego zaginięcie. Nieznane było również imię dziecka. W zeznaniach oskarżonych pojawiają się nazwy El Quintar i El Temblaque, nie ma natomiast mowy o miejscowości La Guardia, w której miało dojść do zbrodni. Poza tym liczba złoczyńców – w sumie dwunastu – wydaje się bajkowa i zdaje się nawiązywać do liczby miesięcy w roku czy liczby apostołów. Podobnie podejrzane wydają się osiołek i mówienie o dziecku jako o „dzieciątku”. Czy więc mamy raczej do czynienia z opowieścią apokryficzną? Z wielokrotnie przepotwarzoną plotką? Z pośrednim przypomnieniem, kto ukrzyżował Jezusa, personifikowanego przez „dzieciątko”?

Wiele na to wskazuje. Álvarez pisze: „Luis Sanchez, badacz, który z pewnością, najwnikliwiej zgłębił epokę […], ostatecznie stwierdza: »[…] z lektury procesu wynosi się wrażenie, że tajemnicze dzieciątko nigdy nie istniało«”[306].

Jeśli proces rodziny Franco uznać za kulminację pewnego procesu, to poprzedzające go słupy milowe są następujące: wezwanie Kortezów w 1476 roku z Madrigal de las Altas Torres, by Żydzi nosili bardziej wyraźne niż do tej pory oznaczenia – „niebieską opaskę na prawym rękawie wierzchniego odzienia szerokości czterech palców” (mniejsze żółte oznaczenia już nie wystarczały); królewski dekret z 1477 roku, w którym pada: „Wiedzcie, i wiedzieć winniście, że dowiedzieliśmy się, iż w naszych królestwach są źli chrześcijanie, którzy potajemnie praktykują judaizm”; zarządzenie Kortezów z Toledo z 1480 roku oddające Żydom „oddzielne miejsca, w których żyliby w swoim grzechu”, czyli getta (bo to, że byli grzesznikami, nie ulegało wątpliwości); wygnanie Żydów ze wszystkich andaluzyjskich – w domyśle najbardziej narażonych na herezję – miast i miasteczek w 1483 roku.

Następnym krokiem – już po egzekucji rodziny Franco w 1491 roku – było rozszerzenie decyzji dotyczącej Andaluzji na cały kraj. Dokonywał tego właśnie dekret z końca marca 1492 roku – „pod rygorem, że jeżeli tego nie uczynią i zostaliby odnalezieni we wspomnianych naszych królestwach i dominiach bądź przybyli do nich na jakiejkolwiek zasadzie, będą podlegali karze śmierci”[307]. Jedyną szansę na pozostanie dawało nawrócenie. Królowa prawdopodobnie sądziła, że Żydzi zaczną z tej możliwości gremialnie korzystać, a Hiszpania nie tyle straci wielu obywateli, ile pomnoży szeregi wiernych Kościoła, co leżało jej na sercu. Że tak właśnie było, świadczy to, iż gdy decyzję o zmianie wiary w obliczu dekretu podjął słynny Abraham Seneor, starano się nadać temu szczególną oprawę, a w czasie ceremonii, w wyniku której przyjął on imię Fernando Nuñez Coronel, jego rodzicami chrzestnymi byli monarchowie.

Rachuby Izabeli okazały się jednak płonne. Jeżeli próba zwiększenia liczby wiernych poprzez zagrożenie wygnaniem miała być kolejnym jej posunięciem jako – nazwijmy to tak – „alternatywnego papieża”, to była ona nad wyraz chybiona i do dziś jest uznawana za jedną z „najciemniejszych stron historii Hiszpanii”. Nawróciło się bowiem stosunkowo niewielu Żydów – najwyżej co setny – i do końca lipca 1492 roku kraj opuściło około stu tysięcy Sefardyjczyków. Hiszpania traciła wielu intelektualistów, finansistów i niezliczoną rzeszę kupców oraz rzemieślników. Tracąc gospodarczą elitę, podcinała gałąź, na której w przyszłości mogła się wygodnie umościć, uchylając jednocześnie wrota ku gospodarczemu kryzysowi, mającemu zacząć ją ogarniać za około stu lat. Kładąc grenadyjskim zwycięstwem i umową zawartą z Kolumbem podwaliny pod rodzące się imperium, jednocześnie dokonywała trującego siewu, który owo imperium zaczęło spychać ku przepaści.

Koncentrując się w sprawie wygnania Żydów na Izabeli, być może nie do końca słusznie pomijamy króla, co może wynika z tego, że w porównaniu z królową na jego temat wiemy nieporównanie mniej. Gdy Issac ben Judah Abravanel, który został naczelnym rabinem po przejściu Abrahama Saneora na chrześcijaństwo, uzyskał audiencję u Izabeli i zabiegał o cofnięcie dekretu, usłyszał:

„Sądzicie, że to wyszło ode mnie? […] To serce króla Pan natchnął tą myślą”[308].

Co interesujące, także zapis na temat inkwizycji zawarty w testamencie Ferdynanda zdaje się być znacznie bardziej radykalny niż to, co w swojej ostatniej woli na ten temat zanotowała Izabela. Król w dokumencie tym napominał swego wnuka Karola, „aby ze wszystkich sił pracował nad zniszczeniem i wyplenieniem herezji z naszych królestw i dominiów, dobierając i obsadzając w tym celu osoby […] prowadzące inkwizycje […] ku wywyższeniu naszej wiary katolickiej”. Izabela prosiła swe dzieci jedynie o to, by „zawsze popierały sprawy świętej inkwizycji”[309]. Czyżby król pragnął w ten sposób w oczach Boga zniwelować złe wrażenie, jakie mogły pozostawić jego liczne pozamałżeńskie miłostki? (Wydaje się, że w odniesieniu do drugiej połowy życia Ferdynanda ten czynnik jest przez historyków wciąż niedoceniony).

Na decydujący udział króla w wygnaniu głośniej zaczęto zwracać uwagę po jego śmierci. Jak pisze Henry Kamen: „Rabin Capsali zanotował, że po śmierci Ferdynanda część hiszpańskich urzędników »skrytykowała […] [go] za wygnanie Żydów«. Informację tę potwierdza biograf Ferdynanda, inkwizytor Jeronimo Zurita, według którego »panowało powszechne przekonanie, iż [jeśli chodzi o wygnanie Żydów] król popełnił błąd«. Pierwszy historyk inkwizycji, inkwizytor Luis de Paramo, sto lat po tych wydarzeniach również podziela jego opinię. »Muszę wspomnieć – oświadcza – że istnieją uczeni ludzie, którzy nie widzieli żadnego usprawiedliwienia« […] [dla decyzji króla o wygnaniu Żydów]”[310].

Są też tacy, którzy uważają, że decyzja o usunięciu Żydów pochodziła od inkwizycji, i tak naprawdę to ona narzuciła ją monarchom. Zważywszy na cel, dla którego instytucja ta została powołana do życia, mogło tak rzeczywiście być. Wynika to m.in. z listu Ferdynanda wysłanego do wpływowych możnych królestwa oraz z edyktu wydanego w Aragonii – „okrutnego dokumentu, który z pewnością przygotowała inkwizycja i który na odległość trącił jadowitym antysemityzmem nieobecnym w kastylijskich dokumentach”[311]. W liście czytamy m.in.: „Święte Oficjum, widząc, jak bardzo niektórzy chrześcijanie narażeni są na szkody przez kontakty i związki z Żydami, oświadczyło, że Żydzi powinni zostać wygnani ze wszystkich naszych królestw i terytoriów, i przekonało nas, by poprzeć i zgodzić się na to, co teraz robimy, z powodu naszych powinności i obowiązków wobec rzeczonego Świętego Oficjum: czynimy to pomimo wielkiej krzywdy dla nas samych, przekładając jednak zbawienie naszych dusz nad zysk nasz i innych osób”[312].

Niezależnie od tego, kto ostatecznie bardziej przyłożył do tego rękę, wygnani przez Izabelę i Ferdynanda Żydzi stali się pierwszymi boat people. Przez morza ruszyli do Włoch (jak cytowany Abravanel), do Flandrii, do krajów Maghrebu i do Turcji, sami biedniejąc, lecz wzbogacając tamtejsze społeczeństwa. Przez granicę lądową uciekali do Portugalii, która po raz kolejny w historii potrafiła skorzystać na skrajności Hiszpanii. „Ziemię ojczystą opuszczali duzi i mali, starzy i młodzi, pieszo, konno, na grzbiecie osła lub na wózku; wiele przykrości miało ich spotkać w drodze. Jedni upadali, inni podnosili się, jedni umierali, inni rodzili się, jeszcze inni zapadali na choroby i nie było chrześcijanina, co by się nad nimi nie użalił. I wszyscy rabini pocieszali ich, zachęcali dziewczęta i chłopców do śpiewu przy dźwiękach tamburynów i fletów, by wygnańców podnosić na duchu, i tak z wolna opuszczali Kastylię”[313].

W innym miejscu znajdujemy jakby ciąg dalszy tego opisu: „Niektórzy podróżowali przez ocean, ale Bóg odwrócił się od nich, wielu zostało porwanych i sprzedanych w niewolę, a jeszcze inni utonęli w morzu. Część spłonęła żywcem, kiedy statki, na których płynęli, stanęły w płomieniach. Na koniec cierpieli wszyscy: niektórzy od miecza, niektórzy w niewoli, niektórzy od choroby – ocalała ich zaledwie garstka”[314]. „Można ich było wziąć za upiory; wynędzniali i wychudzeni, wyglądali jak chodzące trupy”[315].

Cios drugi. Bunt w Albaicín

Inną kwestią religijno-etniczną, która wkrótce zaczęła podminowywać stan względnej równowagi osiągnięty w Hiszpanii po zdobyciu Grenady, okazała się sprawa statusu wyznaniowego ludności arabskiej wciąż zamieszkującej tereny dawnego emiratu Al-Andalus. Co prawda – jak pamiętamy – warunki kapitulacji przyjęte w styczniu 1492 roku stanowiły, że Maurowie mogą dalej wyznawać islam, lecz stan ten wkrótce zaczęto uznawać za nie do końca zadowalający.

Wydaje się, że stulecia bliskiego sąsiedztwa z muzułmańską wspólnotą niewiele nauczyły monarchów w tej mierze. Albo może właśnie odwieczność owych relacji stępiła ich ostrość widzenia. Faktem jest bowiem, że w tamtych czasach można było sobie jeszcze nie zdawać sprawy z tego, iż kwestie wyznaniowe należą do najtrudniejszych, a często wręcz niemożliwych do rozwiązania. A może ich nastrój był aż tak bardzo pełen tryumfu, iż inaczej nie potrafiono myśleć? Wszak w tym czasie z Nowego Świata zaczynały już docierać doniesienia o setkach, tysiącach nawróceń (czy raczej „nawróceń” na papierze). Myślenie mogło zatem wyglądać następująco: Skoro tam, tak daleko jest to możliwe, dlaczego nie miałoby się udać także tu, pod bokiem?

Kwestia stanęła na ostrzu noża w 1499 roku, gdy król i królowa znów pojawili się w Grenadzie. Izabela ze zdziwieniem dowiedziała się, że miasto i okolice nadal zamieszkuje około 50 000 wyznawców islamu. Z jednej strony aprobowała tradycyjne, „miękkie” metody nawracania stosowane przez swego byłego spowiednika – ówczesnego arcybiskupa Grenady, Talaverę: nauczanie, przekonywanie i dawanie dobrego przykładu. Ceniła też, że Talavera „podjął […] niemały wysiłek, aby nauczyć się arabskiego i głosić Maurom Dobrą Nowinę w ich ojczystym języku”[316]. Jednak z drugiej strony nie do końca satysfakcjonowała ją mała skuteczność tych poczynań, bo – jak wiadomo – związek między religią i polityką był dla niej nierozerwalny.

Niejako do pomocy Talaverze na pewien czas postanowiła pozostawić w Grenadzie swojego nowego spowiednika, arcybiskupa Jimenéza de Cisnerosa, który tę zaszczytną funkcję piastował od roku 1492. W tym czasie na dworze była to postać pierwszoplanowa, wywierająca na królową przeogromny, wręcz hipnotyzujący wpływ. Ten ascetyczny, surowy franciszkanin, który w następnych latach dwukrotnie stał się zastępującym monarchę regentem Kastylii, był zdecydowanym zwolennikiem stawiania na swoim – niekiedy nawet bez zważania na metody.

W Grenadzie, niestety, szybko dało to o sobie znać. Swą działalność, „wiedziony niezmierną gorliwością”, rozpoczął od tego, że „kazał […] ustawić stosy na placu Bibarrambla, w samym sercu miasta […], aby palić na nich […] święte księgi Koranu i pisma muzułmańskich teologów”[317]. Następnie wystąpił o upoważnienie do wykorzystania inkwizycji, aby wszystkich mieszkających w Grenadzie chrześcijan apostatów oraz ich dzieci zmusić do powrotu do katolicyzmu. 31 października otrzymał je „z tym jednak zastrzeżeniem, że osób urodzonych w wierze muzułmańskiej (z wyjątkiem dzieci apostatów) nie wolno zmuszać do zmiany wyznania”[318].

Maurowie z Grenady o tym zastrzeżeniu jednak nie wiedzieli, a nawet jeśli dochodziły do nich na ten temat słuchy – mając przed oczami stosy wzniesione w centrum Grenady przez Cisnerosa – nie do końca dawali wiarę, że będzie ono przestrzegane. Uważali, że po przymusowym nawracaniu na katolicyzm chrześcijan, którzy przeszli na islam, kolej na nich. Miało o tym świadczyć to, że „jeden z ważniejszych [przedstawicieli społeczności Maurów] […] Zegri Azaator został na dwadzieścia dni zakuty w łańcuchy po tym, jak odmówił wykonania rozkazu Cisnerosa i przejścia na chrześcijaństwo”[319].

Mimo że, jak się dziś wydaje, był to tylko odosobniony przypadek, podziałał niczym iskra. W Albaicín, w dzielnicy Grenady położonej wokół wielkiego meczetu poza murami miasta, wybuchła rewolta. „Opowieść o próbie przymusowego nawrócenia Zegriego – który po dwudziestu dniach spędzonych w kajdanach w istocie przyjął chrześcijaństwo, ale twierdził, że powodem jego konwersji nie było uwięzienie, lecz objawienie zesłane mu przez [sic!] Allacha – błyskawicznie obiegła cale [barrio, dzielnicę] […]. Na początku grudnia, kiedy dwóch przedstawicieli Cisnerosa, Salcedo i Barrinuevo, przybyło tam, aby aresztować córkę chrześcijańskiego apostaty, rozgniewani i przestraszeni mieszkańcy z okrzykiem: »Mahomet i wolność!« chwycili za broń, zabarykadowali ulice, zamknęli bramy i otoczyli dom […] Cisnerosa, ten zaś odmówił opuszczenia go i schronienia się za murami Alhambry. Salcedo i Barrinuevo zostali zabici. Nazajutrz o świcie na ratunek Cisnerosowi przybył z Alhambry hrabia Tendilla, ale Maurowie mieli trzydziestokrotną przewagę liczebną nad jego ludźmi i uniemożliwili mu dostanie się do Albaicín. Hrabia wezwał muzułmańskich przywódców do pertraktacji, ale nie przyniosły one żadnego rezultatu. Wtedy na plac Bib-el-Benut w Albaicín przybył arcybiskup Talavera; bohatersko przedzierał się przez tłum gniewnych Maurów, niosąc swój arcybiskupi krzyż. Powitali go deszczem kamieni, ale ci z nich, którzy pamiętali dobroć i cierpliwość okazywane im przez Talaverę, klękali przed nim i całowali brzeg jego szaty. Duchowni byli zmuszeni powstrzymać i zabrać stamtąd nieustraszonego biskupa”[320].

Wtedy do akcji ponownie wkroczył hrabia Tandilla, który pośród Maurów również cieszył się niemałym mirem. Bo czyż można było pozwolić na to, by Grenada – hiszpańska zdobycz sprzed siedmiu lat – znów miała wpaść w mauretańskie władanie? Czy można było dopuścić do tego, by pojawił się choć cień takiej możliwości? Nieustraszony, nieuzbrojony, „stanął w samym środku tłumu, aby udowodnić, że pragnie pokoju”. I wtedy ów tłum… zgłupiał. Co to miało znaczyć? Czy kafir – niewierny – może być tak nieobliczalny i tak odważny? „Dwudziestu sześciu Maurów zebrało się wokół niego i z szacunkiem ucałowało jego dłoń. Zgodzili się z nim, że trzeba powstrzymać walkę, on zaś zostawił w Albaicín własną żonę i dzieci jako zakładników”[321].

Cidi-Cedibona wydał hrabiemu czterech morderców Barrinuevo i Salceda, którzy wkrótce zostali powieszeni praktycznie bez sądu. W dzielnicy przez trzy dni trwały jeszcze niewielkie niepokoje, ale szybko poczęły dogasać. Po tygodniu Albaicín ostatecznie ogłosiło kapitulację. Pośród Maurów – na których wielkie wrażenie zrobili biskup Talavera i hrabia Tendilla – doszło do masowych nawróceń. Stanowiło to wyjście naprzeciw oczekiwaniom zwycięzców. Postanowiono bowiem, że amnestii za udział w tym buncie nie będzie, lecz kara ominie wszystkich tych, którzy przejdą na chrześcijaństwo.

Powstanie w Alpuharze

Monarchowie bardzo boleśnie przeżyli wieści o buncie w Albaicín. Zanim bowiem dowiedzieli się o zażegnaniu niebezpieczeństwa, najpierw dotarły do nich pogłoski, że cała Grenada znalazła się na powrót w rękach Maurów. Szczególnie poirytowany był król, który – ze względu na wpływ, jaki miał na królową – nie znosił Cisnerosa. Miało wtedy dojść do jedynej odnotowanej przez historię utarczki między monarchami na oczach postronnych. Ferdynand miał powiedzieć do Izabeli:

– Co myślisz, Pani, o sytuacji, w którą uwikłał nas twój arcybiskup? To, co królowie, przodkowie nasi, wielkim zapałem i krwią zdobywali, przez niego w jednej godzinie utraciliśmy!

I choć – jak się wkrótce okazało – nie była to prawda, Izabela bardzo ciężko przeżyła zagrożenie, które zawisło nad Grenadą. W ogóle był to dla niej bardzo trudny czas. Coraz wyraźniej zaczynała odczuwać, że wielki sukces sprzed siedmiu lat wcale nie będzie tak ogromny, jak to się jeszcze do niedawna wydawało; że co najmniej częściowo wysunie jej się on z rąk, co potwierdzały m.in. coraz bardziej niepokojące wieści, jakie zaczynały do niej docierać z Nowego Świata. Teraz chodziło o to, by falę odpływu, jaka następowała po wielkim i pomyślnym przypływie, w jak największym stopniu zahamować. A nie było to proste. Czuła się coraz bardziej osamotniona. We wrześniu poprzedniego roku w ciągu zaledwie kilku dni zmarły trzy jakże ważne postaci dla sukcesu poprzedniego okresu jej panowania: Torquemada – „filar inkwizycji”; hrabia Benavente – który tak dzielnie stał po jej stronie w czasie wojny o sukcesję, oraz Alonso de Burgos – biskup Palencii, pierwszy z biskupów, których wprowadziła do episkopatu Hiszpanii. Do tego dochodziły kłopoty rodzinne, w obliczu których czuła się całkowicie bezradna i bezbronna (o czym za chwilę): do śmierci księcia Jana, jego nowo narodzonego dziecka oraz jej córki dochodził jeszcze ostry konflikt między jej mężem i jej spowiednikiem…

Kłopoty spowodowane buntem w Albaicín miały ciąg dalszy. W całej pełni objawiły się w styczniu 1500 roku. Było to – najpewniej – znów następstwo niedoskonałej komunikacji, tak charakterystycznej dla tamtej epoki, o czym już wspominałem. Pewny przekaz zastąpiła plotka, pogłoska. A dla nich rzeczą nie do rozróżnienia było, czy Maurowie w Grenadzie chrzest przyjęli w szczerej wierze, „z lęku przed karą za udział w rebelii”, czy poprzez „wymuszenie […] sakramentu siłą”. A w takiej sytuacji zawsze posłuch znajduje możliwość najgorsza – a więc „siłą”. A jak siłą, to na co my jeszcze czekamy?! Aż i nas to spotka?! Czyż nie lepiej od razu sięgnąć po broń, po miecze? Czy nie lepiej w najgorszym razie zginąć?!

Tego rodzaju okrzyki i zapytania w końcu 1499 roku rozległy się w mauretańskich wioskach i osadach, leżących w odciętych od świata dolinach bądź na zboczach wzgórz, położonych między Grenadą a wybrzeżem Morza Śródziemnego, w regionie zwanym Alpuharą – w najbardziej muzułmańskiej części Andaluzji. Dokładnie tam, gdzie najtrudniej było doprowadzić rekonkwistę do końca. Gdzie przeciwko zbrojnym królów katolickich broniono się tak samo długo jak w samej stolicy.

Płomień mauretańskiego powstania w ciągu kilku dni objął cały łańcuch górski dzielący Grenadę od wybrzeża. Nie było już na co czekać. 27 stycznia 1500 roku Ferdynand na czele dwutysięcznego oddziału, na który składała się stupięćdziesięcioosobowa kawaleria, czym prędzej ruszył z Sewilli do Grenady, a potem – bez dnia wytchnienia – jeszcze dalej na południe. W razie potrzeby posiłki zamierzano ściągnąć z Murcji. Jednocześnie trwały wysiłki dyplomatyczne, by zapobiec rozlewowi krwi. Królewska para poprosiła o pomoc Fernanda de Zafrę, który wykazał się wielkim negocjatorskim kunsztem w czasie pertraktacji dotyczących poddania Grenady. Monarchowie przysięgali na Świętą Wiarę, że nikogo nie będą nawracać siłą. Powstańcy nie chcieli tego słuchać – powstanie dalej się rozlewało. Jedyny skutek dyplomacji był taki, że do rebelii nie przystąpiły ani Malaga, ani Ronda, choć w obu w pewnym momencie już wrzało. Gdyby to nastąpiło, mielibyśmy początek konfliktu do złudzenia przypominający najwcześniejszą fazę wojen o Grenadę.

Mimo początkowych sukcesów wynikających z zaskoczenia, jak pisze chyba najbarwniej relacjonujący ten okres Warren H. Carroll, „zbuntowani Maurowie z Alpuhary nie mieli […] [większych] szans [na powodzenie]. Zjednoczona, uporządkowana, dobrze rządzona i zwycięska Hiszpania była teraz wielką potęgą. Oni zaś zajmowali tylko niewielki i odcięty od świata obszar swojej górskiej kryjówki. Jedyna próba, którą podjęli, aby wywalczyć sobie dostęp do morza i uzyskać dzięki temu pomoc z Afryki Północnej, została udaremniona przez budzącego respekt Pedra Fajardo z Murcji; dokonał tego, dysponując zaledwie trzydziestoma kawalerzystami i ośmiuset żołnierzami piechoty [kilka lat później taką samą taktykę przy podobnej proporcji liczebności oddziałów regularnie zaczęto stosować w Nowym Świecie – R.W.]. Na początku lutego Gonzalo de Córdoba i hrabia Tendilla na czele silnych wojsk stanęli pod murami mauretańskiej fortecy Huéjar, położonej u wrót Alpuhary. Kiedy jej obrońcy odmówili poddania się, Gonzalo i hrabia zaatakowali natychmiast i zdobyli ją szturmem. Zgodnie z obowiązującymi ówcześnie prawami wojny wszyscy przebywający w mieście mężczyźni zdolni do noszenia broni zostali zabici; Huéjar najpierw ograbiono, a następnie doszczętnie spalono. Do Grenady szybko ściągnęły kolejne hiszpańskie oddziały. 1 marca były już na tyle liczne, że Ferdynand mógł podzielić je na trzy samodzielne kolumny – jedna z nich, pod komendą Gonzala de Córdoby i hrabiego Tendilli, brała już udział w wojnie, na czele drugiej stanął hrabia Lerin, trzecią zaś osobiście dowodził król. Wystarczył tydzień, a Hiszpanie odnieśli całkowite zwycięstwo. Ferdynand zdobył ufortyfikowane miasto Lanjarón, ale tym razem oszczędził jeńców; hrabia Lerin zdobył Andarax, największe miasto Alpuhary, jednak nie potrafił zapanować nad swoimi ludźmi, ci zaś wymordowali nie tylko mężczyzn, ale dokonali też rzezi zebranych w meczecie setek kobiet i dzieci – hiszpańscy kronikarze słusznie odnotowali, że był to czyn haniebny”[322].

Kiedy 7 marca 1500 roku do Lanjarón na czele oddziału wjechał Ferdynand, na jego głowę, zza palących się jeszcze zgliszczy, nie spadały pociski, lecz znów – jak niegdyś w Grenadzie – ciskane ukradkiem zza węgła muzułmańskie klątwy w rodzaju: „Oby twój ród wymarł bezpotomnie”. Powstanie w Alpuharze nie tyle dogorywało, ile już należało do przeszłości. Mimo to świadomość, że w ogóle do niego doszło, na królewskim dworze jeszcze długo kładła się cieniem i pociągnęła za sobą konsekwencje dwojakiego rodzaju.

Po pierwsze, prawne. Monarchowie podjęli decyzję o unieważnieniu praw religijnych przyznanych poprzednio muzułmanom zamieszkującym Grenadę i okolice. 11 lutego 1502 roku ogłoszono, że zobowiązuje się wszystkich wyznawców Allacha zamieszkujących na terenie Korony do dokonania wyboru między zmianą wyznania a wygnaniem. Sposób postępowania przyjęty w 1492 roku wobec Żydów teraz, po dokładnie dziesięciu latach, zastosowano w stosunku do muzułmanów od wieków mieszkających w Kastylii. Nie było już błagań, żeby tego nie robić, nie było żadnego lobbingu. Istniało za to zdecydowanie bardziej powszechne przekonanie niż przed dekadą, że jest to słuszne posunięcie (znak zbliżania się ku nowoczesności?). Odtąd mudéjares – muzułmanie wyznający Allacha – byli tolerowani już tylko w Aragonii, gdzie stanowili źródło taniej, wydajnej siły roboczej, od czego wzięło się powiedzenie Mientras más Moros, más ganancia („Więcej muzułmanów, więcej zysku”), później, w czasie podboju Nowego Świata, często powtarzane w odniesieniu do Indian.

Od 1511 roku nowych muzułmanów przechodzących na chrześcijaństwo w Kastylii i Grenadzie próbowano nakłonić do jeszcze dalszej zmiany swojej tożsamości – stopniowo zaczęto zakazywać posługiwania się językiem arabskim, używania odmiennej odzieży, biżuterii, rytualnego uboju zwierząt, a także obrzezania. W 1526 roku pojawił się nawet dekret zachęcający do zawierania małżeństw między starymi chrześcijanami a moryskami, czyli niedawno nawróconymi muzułmanami. Co ciekawe, trybunał inkwizycji przeniesiono z Jaén do Grenady – jakby przez to miał stać się bardziej skuteczny.

Po drugie, konsekwencje polityczne. Wszak wieści o nowej rozprawie królów katolickich z muzułmanami, niesione przez nową falę uciekinierów, szybko dotarły do Afryki Północnej. Mamelucki sułtan Egiptu był tym oburzony. Stwierdził, że nie pozostanie obojętny i gdy tylko nadarzy się okazja, będzie się mścił na niewiernych. Nie zamierzał jednak wysłać swej armii do Europy. Przysiągł, że będzie dokonywał zemsty na chrześcijańskich pielgrzymach przybywających do Ziemi Świętej.

Była to wiadomość fatalna. Zwłaszcza dla Izabeli. Takiego rozwoju wydarzeń nie brała pod uwagę. Powiedziała, że po wielekroć wolałaby, żeby mameluckie oddziały przeprawiły się przez Cieśninę Gibraltarską, niżby chrześcijanom nie było wolno udawać się do Betlejem i Jerozolimy, co było szczególnie bliskie jej sercu. Natychmiast należało podjąć kroki zaradcze.

Jakie? Do Kairu – zanim sprawy zajdą za daleko – wysłano specjalne poselstwo. Wybór, kto ma się podjąć tak trudnego i delikatnego zadania, nie był łatwy. Ostatecznie padło na Pietra Martíra de Anghiera – jak pamiętamy, Mediolańczyka, człowieka wszechstronnie wykształconego, będącego od lat kimś w rodzaju papieskiego ambasadora na dworze Ferdynanda i Izabeli. Już w grudniu 1501 roku znalazł się on nad Nilem i znakomicie wykorzystał swoje talenty, zwłaszcza te dyplomatyczne. Szybko obłaskawił gniew sułtana i się z nim wręcz zaprzyjaźnił. Chrześcijanie przybywający do Ziemi Świętej znów byli bezpieczni, a autor tych sukcesów swoje wrażenia z dworu sułtana opisał w dziele Legatio Babilonyca, które potem, jako inspiracja do poznawania nieznanych krain, było czytane m.in. na pokładzie okrętów wchodzących w skład ekspedycji dowodzonej przez Hernána Cortésa zmierzającej ku wybrzeżom Meksyku[323]; przez to niektóre miasta Majów były potem nazywane przez konkwistadorów Gran Cairo – Wielkim Kairem.

Cios trzeci. Kolumb – wielki odkrywca, beznadziejny administrator

Nowy świat w tle pojawia się tu nie bez kozery. Kolejna fala odpływu – jak to określam – na dwór Ferdynanda i Izabeli poczęła docierać właśnie zza Atlantyku i wiązała się z przebiegiem wypraw Krzysztofa Kolumba. To oczywiste, że gdy po trzech miesiącach negocjacji po zawróceniu żeglarza z El Puente de Pinos monarchowie wyposażali go w odpowiednie plenipotencje, nic nie było pewne i dosłownie wszystko mogło się zdarzyć. Kolumb ze swojej pionierskiej wyprawy mógł w ogóle nie powrócić (co wydawało się najbardziej prawdopodobne) albo mógł wrócić z pustymi rękoma. To jednak, że jego przedsięwzięcie zakończyło się sukcesem – powrócił i po żegludze na zachód dotarł do lądu – obudziło przeogromne nadzieje. Mimo że taki rozwój wypadków otwierał przed Hiszpanią całkiem nowe perspektywy, owe nadzieje w ciągu kolejnych 20 lat (a więc za życia Ferdynanda i Izabeli) bardzo rozczarowały.

Owszem, postęp dokonał się niewątpliwy i doszło do bezdyskusyjnego przełomu. Dzięki Hiszpanii sięgającej na zachód Europa przekroczyła swoje dotychczasowe granice. To był przypływ. Ale zaraz potem następowało coś w rodzaju odpływu. Na zachodzie szukano przecież Indii, a wyspy, które odkryto, wcale ich nie przypominały. Poszukiwano przypraw – korzeni cenionych na równi ze złotem, a tam, dokąd dopłynięto, korzeni nie było. Szukano złota, złotego piasku, a znaleziono jedynie piasek rajskich plaż. Hiszpania, Korona poszły do przodu. Ale nie tak daleko, jak się zdawało, że jest to możliwe. Po zrobieniu dwóch, trzech kroków do przodu, trzeba było zrobić krok wstecz. Jakby nowości było za wiele, jakby ktoś ich zasięgu i wagi w pierwszej chwili się przeraził. Jakby trzeba było się nad tym wszystkim najpierw dobrze zastanowić, jeszcze raz nabrać powietrza do płuc i do zachodzących zmian – przemian – się przygotować.

Ale po kolei. Po tym, jak 12 maja 1492 roku, wyposażony we wszystkie niezbędne dokumenty, opuścił Grenadę (gdzie nadal rezydowała królewska para), Kolumb udał się do Palos. Tam, przy udziale braci Yañeza Vincete i Martína Alonso Pinzónów, zaczął przygotowania do swej upragnionej wyprawy. Pozyskał – jak wiadomo – trzy żaglowce: „Niñę”, „Pintę” i „Santa Maríę”. „Niña” – karawela o nośności sześćdziesięciu kadzi wina, na której pokładzie Kolumb urządził swoją kabinę – pierwotnie nazywała się „Santa Clara”, a jej nowa nazwa wzięła się stąd, że poprzednio jednostka należała do niejakiego Juana Nino z Moguery. Statki zaś często nazywano imionami ich właścicieli. A że jednocześnie uznawano, iż są rodzaju żeńskiego, nową nazwę opatrzono końcówką „a” – charakterystyczną w języku hiszpańskim dla rodzaju żeńskiego.

Największy żaglowiec we flotylli Kolumba – „Santa Maria”, wbrew powszechnemu mniemaniu nie był karawelą. Był karraką – statkiem wzorowanym na okręcie Basków, coca bayonesa, w Hiszpanii nazywanym nao. Wśród żaglowców epoki karraka była olbrzymem. „Wynurzona wysoko nad poziom wody, strzelista niczym wieża […] [miała zwykle] trzy pokłady i dwa kasztele, trzy wielkie maszty, z których najwyższy sięga czterdziestu, czterdziestu pięciu metrów”[324].

„Pinta”, z którą Kolumb w czasie pierwszej wyprawy miał najwięcej problemów, bo już na trzeci dzień straciła ster, a potem w czasie rejsu najczęściej tracił ją z oczu – podobnie jak „Niña” – też była karawelą. „Odrębność karaweli – pisze Attali – […] [polegała] na tym, że całkowita powierzchnia ożaglowania, dwukrotnie większa niż w przypadku innych statków tej samej wielkości, pozwalała […] [jej] na żeglugę po pełnym morzu. W ten sposób niebezpieczne żeglowanie po oceanach […] [przestało] być mrzonką”[325].

O nad wyraz bliskim – jakże ważnym także dla protektorów Kolumba – zespoleniu w jego przedsięwzięciu spraw wiary, jej krzewienia, poznania i zdobywania bogactwa najlepiej świadczy wybór daty rozpoczęcia ekspedycji – 3 sierpnia 1492 roku. Dzień wcześniej swoje święto miała Matka Boża od Aniołów, patronka franciszkańskiego klasztoru La Rábida oraz protektorka ludności Palos, Huelvy i Moguery. Jak pisze Warren H. Carroll: „Był to dzień dziękczynienia za wszelkie zesłane przez Nią łaski i, podobnie jak wszystkim hiszpańskim świętom, towarzyszyły mu wielkie uroczystości. Kolumb zdecydował, że wyruszy w rejs nazajutrz […], tak aby jego ludzie owego szczególnie drogiego im oraz całemu ludowi dnia mogli zjednoczyć się w dziękczynieniu i modlitwie ze swymi rodzinami i z krewnymi”[326].

Flotylla Kolumba najpierw skierowała się ku Wyspom Kanaryjskim, gdzie – z powodu koniecznych drobnych napraw, m.in. steru na „Santa Marii” – zrobiła krótki popas na Gomerze. Następnie rozpoczęła żeglugę w nieznane – i nie jest to tylko figura retoryczna. Skoro nawet lądy skrywały wtedy jeszcze bardzo wiele tajemnic i zagrożeń (niekiedy nawet na dystansie kilkudziesięciu, kilkunastu mil, lig czy kilometrów dzielących dwa sąsiadujące ze sobą miasta), to tym bardziej było tak na oceanie. W tym czasie niewiele osób zdawało sobie sprawę z tego, czego można spodziewać się za morskim horyzontem. Wśród marynarzy dość powszechnie krążyły opowieści[327] o tym, że na pełnym oceanie można spotkać się z potworami morskimi lub że w pewnym miejscu ocean się ukrywa i okręty spadają tam w bezdenną przepaść. Dlatego każdy kolejny dzień żeglugi w nieznanym kierunku wiązał się z wielkim stresem pośród załogi. Bez przerwy z niepokojem lustrowano ocean z bocianich gniazd. Im bardziej oddalano się od wybrzeży Europy, tym strach był większy. Z tego powodu Kolumb prowadził „podwójną księgowość” pokonywanych odległości. Dzienne przebiegi podawane załodze zaniżał, by niepotrzebnie nie podsycać obaw. W rezultacie, gdy jego flotylla miała za sobą już około 3500 km, większość załogi była przekonana, że pokonali dopiero 1800 km. Wtedy też po raz pierwszy wyszło na jaw, że Kolumb – na pewno znakomity nawigator i jeden z najlepszych (o ile nie najlepszy) żeglarz epoki – nie umiał radzić sobie z ludźmi; w relacjach międzyludzkich często uciekał się do kłamstwa i przemocy. (Dziś powiedzielibyśmy, że miał bardzo wysokie IQ, za to niski iloraz inteligencji emocjonalnej i społecznej).

Na początku października Kolumb miał coraz większe kłopoty z opanowaniem niezadowolenia załogi. Przekonywał, że mnożą się oznaki bliskości lądu – w pobliżu żaglowców pojawiało się coraz więcej ptaków, a w zmieniającej swój kolor wodzie można było znaleźć coraz więcej resztek roślin niebędących wodorostami. 9 października fala sprzeciwu załogi była już jednak tak wysoka, że musiał zadeklarować, iż jeśli za trzy dni nie dopłyną do celu, zawrócą. To na chwilę uspokoiło nastroje. Kolumbowi sprzyjało jednak szczęście. Statki wpadły w silną burzę, która pognała je jeszcze dalej na zachód. 12 października o drugiej w nocy Rodrigo de Triana dostrzegł z bocianiego gniazda na pokładzie „Pinty” w oddali w blasku księżyca biały klif leżącej przed nimi wyspy. „Tierra, tierra!” – „Ziemia, ziemia” – pośród nocy rozległ się jego radosny okrzyk. Statki natychmiast zrefowały żagle i się zatrzymały, żeby nie wpaść na ewentualne przybrzeżne skały. Żeglugę wznowiono dopiero po wschodzie słońca. Wkrótce trzy żaglowce zacumowały u wybrzeży piaszczystej wyspy o jednym wyniosłym, zauważonym w nocy klifie.

Jakiej? Dobre pytanie. Warren H. Carroll: „Spór o to toczy się od stuleci”[328]. Ponad wszelką wątpliwość była to jedna z wysp w archipelagu Bahama. Zgodnie z duchem epoki Kolumb nazwał ją San Salvador (tubylcy mówili na nią Guanahani). W skład archipelagu wchodziło blisko tysiąc wysp i wysepek, a każda z nich była bliźniaczo podobna. Która z nich była zatem Guanahani – owym San Salvadorem? Miejscowi już wkrótce nic w tej mierze nie mogli podpowiedzieć, bo po stu latach ludność Bahamów wymarła i zastąpili ją obcy osiedleńcy – z Europy, Afryki i innych wysp Morza Karaibskiego, którzy momentu przybycia Kolumba nie mogli pamiętać.

Złoty piasek, dziwny spektakl i syfilis

Przez stulecia jako miejsce lądowania Kolumba wskazywano co najmniej kilka wysp. Znany biograf żeglarza Samuel Eliot Morrison zdecydowanie opowiedział się za Wyspą Watlinga, którą pod jego wpływem przechrzczono nawet na San Salvador. W ten sposób sprawa zdawała się być rozstrzygnięta raz na zawsze. Tak jednak się nie stało. „Śmiała, ponowna interpretacja dostępnych nam informacji, której za pomocą komputerów dokonali Joseph Judge oraz Luis i Ethel Mardenowie, uwzględniająca nowe i bardziej staranne niż do tej pory tłumaczenie dziennika Kolumba pióra Eugene’a Lyona wykazała ponad wszelką wątpliwość, że Kolumb najpierw wylądował na Samaná Cay, położonej około stu kilometrów na południowy wschód od wyspy Watlinga”[329]. Autorzy tej przełomowej pracy twierdzą, że Kolumb zatrzymał się tam na dwa dni, a później wszystkie jego okręty popłynęły na Acklins Island, następnie na Crooked Island, dalej na bahamską Long Island, zawróciły do Fortune Island położonej koło Croocked Island, a potem obrały kurs na południe.

Napotykani na wyspach tubylcy nie byli jednak ani Chińczykami, ani mieszkańcami Indii. To prymitywne plemiona żyjące nie w okazałych miastach, lecz w chatach krytych palmowymi liśćmi. „Kazałem rozdawać [im] […] kolorowe czapeczki oraz szklane naszyjniki, a także inne drobiazgi oraz przedmioty niewielkiej wartości, z czego mieli wielką radość i [przez co] przywiązywali się do nas nad podziw szybko” – pisze Kolumb[330]. Co najdziwniejsze, Kolumb zdawał się być tym nie do końca zaskoczony – „z jednej strony bez przerwy mówi o Cipangu i Kitaju, z drugiej zaś […] jakby wiedział […], czego może się spodziewać”[331]. Może to stanowić istotną poszlakę potwierdzającą hipotezę Manuela de la Rosy[332].

Po tym, jak żeglarze utracili na mieliźnie statek „Santa María”, Kolumb zarządził powrót do Hiszpanii. Przedtem jednak, na La Españoli, z resztek uszkodzonego żaglowca zbudował pierwszą osadę w Nowym Świecie – La Navidad, czyli Boże Narodzenie. W osiedlu tym pozostawił 39 marynarzy, którym obiecał swój rychły powrót z Hiszpanii. Było to posunięcie niezwykle ryzykowne, bo Kolumb tracił kontrolę nad pozostawionymi ludźmi, a de facto nie wiedział, czego może się po nich spodziewać. Ale taka była konieczność. Okręt Martina Alonsa Pinzona odłączył się bowiem od statków Kolumba, a „Niña”, która pozostała do jego dyspozycji, nie była w stanie przewieźć przez Atlantyk większej liczby marynarzy niż jej własna załoga.

Podróż powrotna zabrała Kolumbowi dokładnie miesiąc. Trwała od 16 stycznia do 15 lutego 1493 roku. „Niña” zawinęła najpierw na Azory, a następnie – zagnana tam sztormami – do Lizbony, co znów każe domyślać się związków wiążących Kolumba z luzytańskim dworem. Izabela i Ferdynand starali się jednak tego nie dostrzegać, tak bardzo byli uradowani sukcesem ekspedycji. Niedługo potem zaczęto przygotowania do drugiej wyprawy Kolumba.

W czasie jej trwania „Kolumb pływa [głównie] wśród wysepek wschodnich Antyli, zawija do Puerto Rico, nadając mu nazwę San Juan, a na koniec rzuca kotwicę w Santo Domingo w nadziei, że spotka tę grupę Hiszpanów, których pozostawił w warowni La Navidad. Tymczasem zastaje jedynie ruiny, co [doprowadza go do wniosku] […], że załoga poniosła śmierć z rąk Indian, prawdopodobnie na skutek podziałów, które wynikły pomiędzy jej członkami, i dezercji innych, którzy oddalili się w poszukiwaniu złota”[333].

W sumie na La Españoli Kolumb spędził aż dwa lata. Kierował tam nowo założoną kolonią, organizował eskapady w poszukiwaniu złota, a także odkrył Jamajkę i archipelag Jardin de la Reina. Sprawowanie rządów przychodziło mu jednak z największym trudem. W stosunku do Indian wykazywał się okrucieństwem, natomiast w stosunku do swoich ludzi był nad wyraz pobłażliwy i w żaden sposób nie potrafił ich opanować.

Mimo to, gdy w 1496 roku znów stanął przed obliczem monarchów, ci nadal mu ufali i uważali za swojego wielkiego przyjaciela. I choć w tym czasie już inni żeglarze zaczęli podejmować żeglugę do Nowego Świata, bez większego wahania dali mu pieniądze na zorganizowanie trzeciej transatlantyckiej ekspedycji. Mieli nadzieję, że po drugiej stronie Atlantyku wreszcie natrafi na większe ilości złota.

Trzecia ekspedycja jest szczególnie interesująca, ponieważ w czasie jej trwania Kolumb po raz pierwszy przybił do stałego lądu, gdy po odkryciu wyspy Trynidad oraz zatoki Paria dotarł do północno-wschodniego krańca Ameryki Południowej. Następnie udał się na La Españolę, gdzie – wraz ze sporą grupą ludzi – od czasu poprzedniej wyprawy pozostawał jego brat Bartolomeo, ten sam, który wcześniej w jego imieniu podróżował na francuski dwór.

Tamtejsza „hiszpańska kolonia była w stanie zupełnego rozkładu, wywołanego rozdźwiękami wśród jej członków, z czym admirał nie potrafił sobie poradzić. Skrajne ustępstwa wobec zbuntowanych przeplatały się [teraz] z najsurowszymi represjami […]. Wieści o sytuacji zaniepokoiły dwór i królowie zdecydowali o wysłaniu sędziego śledczego zaopatrzonego w pełnomocnictwa upoważniające do podjęcia działań nawet w odniesieniu do osoby samego admirała. Tę trudną misję powierzyli komandorowi Franciscowi de Bobadilli, który w 1500 roku zabrał się energicznie do dzieła […] i odesłał […] Kolumba do Hiszpanii w kajdanach jak pospolitego przestępcę”[334].

Na dworze wywołało to wielkie poruszenie i skandal. Aby wynagrodzić Kolumbowi to poniżenie, monarchowie szybko wydali zgodę na czwartą wyprawę – z jednym tylko zastrzeżeniem: by nie zaogniać sytuacji, nie wolno mu było zawijać na La Españolę. W rezultacie czwarta ekspedycja okazała się najbardziej niespokojna: trwała od 1502 do 1504 roku. W czasie jej trwania Kolumb zbadał wybrzeże Ameryki Środkowej i był zmuszony zmagać się ze strasznymi sztormami, które dziś nazywamy huraganami. Po jednym z nich z największym trudem udało mu się schronić na Jamajce, skąd wezwał pomoc z La Españoli. Gdy ta w czerwcu 1504 roku w końcu do niego dotarła, był skrajnie wyczerpany i schorowany. Postanowił jak najszybciej wrócić od Hiszpanii. Jego wielka protektorka, Izabela, już wtedy nie żyła. Wkrótce, 21 maja 1506 roku, on także zmarł[335].

Mimo tytułu Admirała Oceanu zmarł w biedzie, w zapomnieniu, otoczony niechęcią. Fakt ten obrazuje rozmiary zawodu (odpływu?), jaki nastąpił po tym, jak w 1492 roku jego pierwsza wyprawa wywołała wielkie nadzieje. Bo do odkrycia faktycznie doszło. Ale co tak naprawdę odkryto? W chwili śmierci Kolumba dla bardzo wielu osób było już oczywiste, że nie były to obiecane Indie, lecz obszary całkiem inne – znacznie biedniejsze. (Wszak w 1497 roku Portugalczyk Vasco da Gama dotarł do prawdziwych Indii i te wyglądały całkiem inaczej niż Las Indias Kolumba). Obiecanego złota także nie było – przynajmniej w takich ilościach, jak tego się spodziewano. Nie było złotych grudek, w najlepszym razie był złoty piasek. Również kolonizowanie odkrytych ziem postępowało nadzwyczaj opornie. Hiszpanie nie mieli pojęcia, jak się do tego zabrać, i – w obliczu swej bezradności – powszechnie stosowali przemoc, która odtąd stała się stałym stygmatem konkwisty. Indian zamieniali w niewolników. Natomiast chrystianizacja, do której Izabela przywiązywała tak wielką wagę, w latach opanowywania Morza Karaibskiego była czystą fikcją. Tubylców, co prawda, masowo nawracano, ale oni sami… nie mieli o tym pojęcia! Nie wiedzieli, co się z nimi dzieje – o co chodzi w tym dziwnym spektaklu z udziałem krzyża. Natomiast do Europy coraz śmielej począł docierać syfilis. Góra – jak wielekroć w historii – urodziła mysz. Przynajmniej w pierwszym piętnastoleciu od odkrycia Nowego Świata.

Nie tak miało to wyglądać.

300 Według ówcześnie obowiązującego kalendarza juliańskiego – przed reformą gregoriańską z 1582 roku – był to 31 stycznia 1491 roku.

301 J. Attali, dz. cyt., s. 172.

302 Tamże, s. 173.

303 Tamże, s. 178.

304 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 268.

305 Tamże, s. 269.

306 Tamże.

307 Tamże, s. 273.

308 Tamże, s. 278.

309 Tamże, s. 277.

310 H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 32.

311 Tamże, s. 26.

312 Tamże, s. 27.

313 J. Attali, dz. cyt., s. 197–198.

314 Solomon ibn Verga, [w:] Expulsion 1492. Chronicles, red. R. Dawid, Hollywood 1992, s. 97.

315 H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 30.

316 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 330.

317 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 367.

318 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 331.

319 Tamże.

320 Tamże, s. 332.

321 Tamże, s. 333.

322 Tamże, s. 338.

323 H. Thomas, Podbój Meksyku, przeł. M. Lewicka, Książnica, Katowice 1998, s. 94.

324 J. Attali, dz. cyt., s. 70.

325 Tamże, s. 71.

326 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 244.

327 Badania potwierdzają, że opowieści na temat gotujących się z powodu ciepła mórz w okolicach równika i pojawianiu się potworów morskich były w tamtej epoce celowo rozpowszechnianie przez Portugalczyków, chcących zniechęcić konkurentów do podejmowania zamorskich wypraw odkrywczych.

328 Tamże, s. 251.

329 J. Judge, The Island of Landfall oraz L. Marden, Tracking Columbus Acoss the Atlantic, „National Geographic” 1986, t. XI, s. 566–599.

330 K. Kolumb, Pisma, PIW, przeł., przypisami i przedm. opatrzyła A.L. Czerny, Warszawa 1970, s. 38.

331 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 311.

332 Jeśli Kolumb w rzeczywistości realizował plan króla portugalskiego Jana II, zgodnie z którym miał wyprowadzić hiszpańską Koronę na manowce i odciągnąć od poszukiwań prawdziwego szlaku wiodącego do Indii, to na tym etapie był on realizowany w sposób perfekcyjny. Por. przypis w rozdziale Niejaki Cristóbal Colón i perspektywa zakończenia wojny.

O tym, że Portugalczycy w epoce wypraw Kolumba mogli już dobrze orientować się, co znajduje się po drugiej stronie Atlantyku, świadczy treść traktatu z Tordesillas, zawartego między Portugalią a monarchami katolickimi. Podpisano go 7 czerwca 1494 roku. Przesuwał on wyznaczoną bullą papieża Aleksandra VI linię demarkacyjną dla morskich operacji Hiszpanii i Portugalii ze stu lig, na trzysta siedemdziesiąt lig na zachód od Azorów, przez co teoretycznie wtedy jeszcze nieodkryte wybrzeże Brazylii znalazło się w strefie wpływów Portugalii.

333 M. Fernández Álvarez, dz. cyt., s. 372.

334 Tamże, s. 373.

335 Skoro wspominałem o koncepcjach Manuela de la Rosy, warto tu wspomnieć także o tym, że istnieje wersja, zgodnie z którą śmierć Kolumba w Valladolid była sfingowana. Po niej – zgodnie z tzw. Kodeksem z Puri, odnalezionym w 1986 roku przez Petera W. Newmana, Kolumb miał jeszcze raz wyruszyć na morze, by w czasie piątej wyprawy rzeczywiście dotrzeć do Indii, a następnie powrócić do Europy, gdzie schronienie miał znaleźć w… Augsburgu! Patrz: Tajemnica z Puri, red. J.W. Suliga, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1992.

Rozdział 15. Dramat królowej

Na to wszystko nałożyły się rodzinne kłopoty Izabeli i Ferdynanda, które miały wpływ na zabezpieczenie wypracowanej przez nich spuścizny. Monarchom zależało na zawarciu odpowiednich małżeństw przez ich dzieci, co Hiszpanię na stałe miało powiązać z najważniejszymi dworami europejskimi i w przyszłości gwarantowałoby dalszy wzrost jej potęgi. Na uwadze mieli przede wszystkim Flandrię, gdzie w osobie arcyksięcia Filipa, syna cesarza Maksymiliana Habsburga, zasiadającego na tronie świętego Cesarstwa Rzymskiego, upatrywali kandydata na męża swej córki Joanny, co jej przyszłemu potomkowi dawałoby niezwykle prestiżowy tytuł cesarza świętego Cesarstwa Rzymskiego. (W dalszym ciągu tego zamysłu siostra arcyksięcia Filipa, księżniczka Małgorzata, miała zostać żoną ich syna Jana). Poza tym interesowało ich związanie Hiszpanii z Anglią i Portugalią. Temu pierwszemu celowi miało służyć małżeństwo księcia Artura – syna angielskiego monarchy Henryka VII Tudora z Katarzyną – ich młodszą córką. Natomiast król Portugalii Manuel – jak planowano – miał ożenić się z owdowiałą córką monarchów katolickich – Izabelą. Te cztery mariaże stworzyłyby niezwykłe trwały fundament, na którym Hiszpania mogłaby dalej rosnąć w potęgę i zyskać wpływy, jakimi od czasów rzymskich cezarów nie dysponowała żadna inna dynastia, nie tylko w Europie, lecz i na świecie.

Czy było to zimne wyrachowanie, czy było coś nieludzkiego w takim „wystawianiu na dynastyczną sprzedaż” własnych dzieci? Nie do końca. Taki był duch epoki. Należy pamiętać, że w średniowieczu i renesansie „więzy rodzinne stworzone poprzez małżeństwo uważano za jedyną godną zaufania gwarancję przestrzegania postanowień traktatów i sojuszy. […] W przypadku członków rodów królewskich, zwłaszcza księżniczek, małżeństwo było ich powołaniem – tyleż publicznym, co prywatnym. Do tego dzieci wychowywano, przyuczano i tego od nich oczekiwano. [Izabela także] przyjęła założenie, że żadne z jej dzieci […] nie może uchylać się przed wypełnieniem obowiązku zawarcia odpowiedniego małżeństwa dynastycznego”[336]. Choć z drugiej strony – jak pamiętamy – w młodości uważała, że sama ma prawo wybrać sobie męża spośród książąt, którzy ubiegali się o jej rękę.

Tych tak świetnie wykoncypowanych planów nie udało się jednak w całości zrealizować. Można przypuszczać, że w jakimś stopniu ich rozległość doprowadziła do ich częściowej klęski.

Cios czwarty – kłopoty z sukcesją. Śmierć następcy tronu

W czerwcu 1496 roku podpisano porozumienia w sprawie małżeństwa księcia Jana i księżniczki Joanny. Obie panny młode musiały wyjechać do krajów przeznaczenia – Joanna do Flandrii, a Małgorzata – do Hiszpanii. Statek, który w asyście wspaniałej floty miał zabrać na północ szesnastoletnią Joannę, w drodze powrotnej powinien przywieźć Małgorzatę, narzeczoną Jana. Izabela spędziła ostatnie dwie noce przed wypłynięciem córki razem z nią. Jakby przeczuwała, że Joanna będzie potrzebować jej pomocy. W kronikach zapisano, że królowa wylewała wtedy całe morze łez, obawiając się, że już nigdy nie zobaczy córki. W ślad za flotyllą wysłała listy do swego ambasadora we Flandrii oraz do kapelana, który podróżował z Joanną. Niestety nie wiemy, czego dotyczyła korespondencja. Wiadomo tylko, że były to listy bardzo ważne, dotyczące córki, a królowa bardzo chciała, by jak najszybciej i w sposób jak najbardziej niezawodny trafiły do rąk swych odbiorców. Być może dostrzegła coś niepokojącego w zachowaniu księżniczki tuż przed wyjazdem. Może – mając przed oczami własną matkę (która niedługo potem zmarła) – zaczęła przypuszczać, że jakieś monstra nocy zaczynają czyhać na zdrowie księżniczki i tylko czekają na dogodny moment, by wypełznąć na powierzchnię. Być może kapelan miał dostarczyć jej duchową zbroję, która mogłaby ją przed tym ochronić?

Początkowo wszystko zdawało się układać pomyślnie. We wrześniu do Hiszpanii dotarły wieści o tym, że Joanna bezpiecznie wylądowała we Flandrii. 18 października doszło do ślubu – Filip i Joanna zostali małżeństwem. I choć wcześniej nigdy się nie widzieli, od razu – jak zapisano w kronikach – „poczuli do siebie przemożny […] pociąg fizyczny”[337]. Niedługo potem – w lutym 1497 roku – hiszpańska flotylla wyruszyła z Flandrii z Małgorzatą, narzeczoną księcia Jana, na pokładzie. Habsburska część dynastycznych planów królów katolickich zdawała się rozwijać pomyślnie.

Książę Jan i księżniczka Małgorzata wzięli ślub 19 marca 1497 roku, w Niedzielę Palmową. Na uroczystościach – wśród setek zaproszonych – był obecny nawet Krzysztof Kolumb. Po trzech iście miodowych miesiącach zdarzyło się coś całkiem niespodziewanego. Jan zaczął niedomagać. Był apatyczny i blady, na co – jak przypuszczano – „miała […] wpływ jego młoda, idealnie zdrowa i pełna życia żona, której urokowi nie sposób było się oprzeć”[338].

Medycy – bo jeszcze nie lekarze – nalegali na czasową separację młodych małżonków, ale królowa nie chciała o tym słyszeć, bo – jak mawiała – tego, co Bóg złączył, człowiekowi rozdzielać nie wolno. Mimo miłości do syna uważała, że jako przyszły monarcha musi odnajdywać w sobie odpowiednią siłę i nie może izolować się od życia – w tym od z takim rozmysłem wybranej dlań małżonki. Tym bardziej że jeśli do czegoś takiego by doszło, mogło to mieć wpływ na losy przebywającej we Flandrii Joanny.

Weselny maraton na Półwyspie trwał dalej. 30 września w Valencia de Alcántara doszło do następnego tak wyczekiwanego przez królewską parę wesela – do zaślubin księżniczki Izabeli z królem Portugalii, Manuelem. Monarchowie byli rozradowani. Oto realizowali kolejny ważny dla Hiszpanii cel – budowali silny sojusz z sąsiednią Luzytanią. Pewnym cieniem na tej ważnej uroczystości położyła się tylko nieobecność na niej następcy tronu Jana i jego małżonki. Było to o tyle dziwne, że wiedziano, iż niedawno poślubiona książęca para na czas dotarła do Salamanki, skąd, nawet z pewnym wyprzedzeniem, miała przybyć na ślub siostry Jana z królem Manuelem. Izabela i Jan bardzo ze sobą sympatyzowali, nie mógł to być więc zamierzony afront. Co zatem się stało?

W nocy 2 października, gdy weselne opary jeszcze do końca nie opadły, na pokrytym pianą koniu wpadł do Valencia de Alcántara kurier z przerażającą wieścią: książę Jan nie przybył na zaślubiny siostry, bo w Salamance poważnie zachorował. Gorączkował. Majaczył. Coraz bardziej odpływał. Koniecznie trzeba było mu pomóc.

Król natychmiast wskoczył na konia. Do Salamanki miał do pokonania 150 kilometrów. „Kiedy […] [tam] dotarł, książę Jan był już na progu śmierci. Na błagania ojca, aby uwierzył, że może wyzdrowieć i żeby polegał na sile młodości, Jan odpowiedział, że już się pogodził ze śmiercią, czuje, że ona się zbliża i taka jest wola Boga. […] [Ferdynand] »Tonął we łzach«, podobnie jak wszyscy wokół. […] Pietro Martír, który tam był, napisał później: »Nie umiem o tym mówić, nie roniąc łez«. Książę Jan zmarł jeszcze tego samego dnia, a cały dwór przywdział włosiennicę”[339].

Gdy Ferdynand wrócił do Valencia de Alcántara, nie potrafił powiedzieć królowej o nieszczęściu, jakie ich spotkało. Na pytanie, jak się miewa ich syn, odpowiedział: „Dobrze”. Nie odnotowano w kronikach, w jakich okolicznościach Izabela poznała prawdę, bądź odpowiednie stronice się nie zachowały (co jest jeszcze jednym dowodem na to, jak odległe i jak inne od współczesnych były to czasy).

Klątwa?

Utrata osiemnastoletniego następcy tronu dla obojga monarchów była stratą wprost niewyobrażalną. Po pierwsze, była to strata ukochanego dziecka, męskiego potomka. Po drugie, dziedzica, z którego osobą wiązali przyszłość zbudowanego przez siebie wielkiego królestwa. Pewną szansę na zapewnienie przewidywalnej sukcesji stanowiło jeszcze to, że księżniczka Małgorzata, wdowa po Janie, była w ciąży. Gdyby urodziła chłopca, ten z łatwością – w ich dynastycznych planach – mógłby zająć miejsce zmarłego Jana. Tak jednak się nie stało. 14 grudnia 1497 roku Małgorzata poroniła.

Po jednej tragedii zaraz nadeszła następna. Monarchowie – zwłaszcza królowa – jeszcze głębiej pogrążyli się w smutku. Co z tego, że pobili Maurów, że zaczęli do Europy przyłączać Nowy Świat, skoro teraz nie było wiadomo, komu w przyszłości te zdobycze tak naprawdę przypadną w udziale. Czyżby Portugalii, z którą Izabela tak zaciekle walczyła w swojej młodości? (Mimo że w jej żyłach płynęło sporo portugalskiej krwi i jej babka była Portugalką).

W tamtej chwili zdawało się to być bardzo prawdopodobne. Sukcesja hiszpańskiej Korony po śmierci Jana i jego potomka przeszła na Izabelę Portugalską – córkę Izabeli i Ferdynanda, żonę króla Manuela. Czyżby więc po śmierci Izabeli Katolickiej na tronie Kastylii miała zasiąść Izabela Portugalska? Być może. Problemem pozostawałaby jednak Aragonia, gdzie – zgodnie z obowiązującym prawem – na tronie nie mogła zasiadać kobieta.

Ten ostatni problem już wkrótce przestał być aktualny. W sierpniu 1497 roku Izabela Portugalska zmarła w czasie porodu synka Miguela! Po stracie syna i jego potomka w ciągu niecałego roku monarchowie katoliccy tracili kolejne dziecko i trzeciego potencjalnego następcę – a właściwie następczynię – tronu! Mimo że ich córka Izabela przed porodem wyrażała obawy, czy zdoła go przeżyć, „królowa nie dopuszczała do siebie, iż […] [w tak krótkim czasie znów] spadnie na nią takie nieszczęście”[340]. Ale właśnie tak się stało! Czy los nie pobierał od niej zbyt sowitej daniny za sukcesy, których była matką?

Teraz mały Miguel stał się oczkiem w głowie królewskiej rodziny. W przyszłości mógł stać się przecież władcą Kastylii, Aragonii, Portugalii, obu Ameryk i całego pozostającego we władaniu Portugalii Oceanu Indyjskiego. Od razu pojawiły się jednak wątpliwości, jak długo będzie żył, bo był dzieckiem nad wyraz wątłym. Alternatywą była flandryjska gałąź rodu Izabeli i Ferdynanda w postaci Joanny i jej ewentualnych potomków. W tym wypadku znów pojawiłby się problem z Aragonią, na której tronie musiał zasiadać mężczyzna. Chyba że Joanna urodziłaby chłopca (ponoć była już brzemienna). Wtedy jednak przepadłaby Portugalia. Poza tym zarówno Izabela, jak i Ferdynand z pewną nieufnością podchodzili do niderlandzkiego dworu. Wiedzieli, że dla Habsburgów Hiszpania na zawsze pozostałaby tylko jedną z wielu krain, które znalazłyby się pod ich panowaniem. Nigdy nie byłaby dla nich najważniejsza.

Poza tym kontakt hiszpańskiego dworu z dworem niderlandzkim był bardzo iluzoryczny. Joanna pisała do rodziców bardzo rzadko. Co więcej, kiedy do Brukseli dotarły wieści o śmierci księcia Jana, jej małżonek, Filip, natychmiast ogłosił się księciem Kastylii. Swoje roszczenia niechętnie wycofał dopiero po bardzo zdecydowanej interwencji Izabeli i Ferdynanda. Zadra wszak pozostała. Monarchowie wiedzieli, że gdyby Miguel przedwcześnie umarł, ponownych zakusów Filipa pod adresem Kastylii nie dałoby się już tak łatwo powstrzymać.

Gdy hiszpańscy posłańcy wysyłani do Niderlandów wracali bez żadnych wieści od córki dla rodziców, królowa była coraz bardziej zatroskana. Dlaczego córka nigdy nie miała nic do zakomunikowania? Co się działo? Czy złe przeczucia Izabeli z pobytu na statku przed wyjazdem Joanny do Brukseli miały okazać się uzasadnione? Pewną pociechę przyniosła wiadomość, że Joanna szczęśliwie urodziła… córkę – Eleonorę. Gdyby to ona miała w przyszłości dziedziczyć tron, w Aragonii znów pojawiłyby się problemy…

W marcu 1499 roku Izabela sfinalizowała negocjacje „na kierunku angielskim” w związku z zamierzonym małżeństwem jej najmłodszej córki Cataliny (Katarzyny) z angielskim następcą tronu. Stronami porozumienia byli: Izabela, Ferdynand, malutki Miguel oraz król Anglii, Henryk VII. Catalina miała zostać żoną syna Henryka VII, Artura, a Izabela zobowiązała się wysłać ją do Londynu, kiedy jej narzeczony ukończy czternaście lat – a więc w 1501 roku. Najpierw jednak, 19 maja 1499 roku, młodzi na odległość zawarli małżeństwo per procura, co w tamtych czasach było czymś w rodzaju uroczystych zaręczyn. Zważywszy na dylematy związane z osobą pozostającej z dala od Hiszpanii Joanny, możemy sobie wyobrazić, że dla Izabeli nie były to ani łatwe pertraktacje, ani podejmowanie decyzji. Jednak z drugiej strony – mając na uwadze dobro królestwa – władczyni nie wyobrażała sobie, by mogła ich nie podjąć. Podobnie zresztą – mimo młodego wieku – uważała Katarzyna (Catalina). Na sentymenty nie było miejsca. Jak pisze Warren H. Carroll, „liczyło się dobro […] poddanych i pokój między królestwami. Służyły temu przymierza, a ich przypieczętowaniem były małżeństwa zawierane przez członków domów panujących”[341].

Mniej więcej w tym czasie pojawił się pomysł, by odnowić więzi z Portugalią i za owdowiałego po śmierci Izabeli króla Manuela wydać kolejną latorośl Ferdynanda i Izabeli – Marię. Monarchowie chcieli w ten sposób odtworzyć równowagę szans na przyszłą sukcesję tronu hiszpańskiego. Tym bardziej tego pragnęli, ponieważ w Gandawie, prawie dokładnie w tym samym czasie, gdy na południu Hiszpanii wygaszano płomień powstania w Alpuharze, na świat przyszło drugie dziecko Joanny i Filipa, tym razem chłopak – Karol, a stosunki między Izabelą a Joanną ani trochę nie ulegały poprawie. Joanna nadal odtrącała Izabelę, czego najlepszym dowodem był brak jakiejkolwiek korespondencji nadchodzącej z Brukseli. Powiedzieć, że spędzało to sen z powiek królowej, to jakby przemilczeć sprawę. Ponadto Filip – małżonek Joanny – nie przejawiał najmniejszego zainteresowania sprawami Hiszpanii. Monarchowie, zwłaszcza Izabela, byli coraz bardziej pełni obaw, co się stanie, jeśli w przyszłości na hiszpańskim tronie zasiądzie ktoś z linii niderlandzkiej.

W tej sytuacji wyjątkowo czułą opieką królewscy dziadkowie otaczali swego wnuka Miguela – synka zmarłej Izabeli. Maluch był ich wielką nadzieją, ale także zmartwieniem. Od urodzenia był wątłego zdrowia i bardzo często chorował. Monarchini po wielekroć zadawała sobie w duchu pytanie, czy kiedykolwiek będzie on dość silny, aby udźwignąć brzemiona swego królewskiego przeznaczenia.

Jej złe przeczucia niedługo się sprawdziły. 20 lipca 1500 roku, po wyczerpującej podróży, którą odbywał w towarzystwie dziadków z Burgos do Grenady, młody książę zaniemógł i zmarł.

Przyszłość królestwa po raz kolejny zdawała się wypadać monarchom z rąk. Jakby ciążyła nad nią jakaś klątwa – czyżby któraś z tych klątw, które królowie słyszeli z ust niezliczonych Maurów, w rozpaczy opuszczających oddaną w ich ręce Grenadę, powtórzonych potem wiele razy po stłumieniu muzułmańskiego buntu w Alpuharze? Pietro Martír de Anghiera zanotował: „Jak po śmierci […] córki Izabeli para królewska wydawała się zaskoczona szokiem i bólem, który znów na nią spadł. Monarchowie wydawali się jak pokaleczeni przez ciernie – jakby nosili cierniową koronę Jezusa Chrystusa! I choć rozpaczliwie próbowali zachować pozory spokoju, nikogo na dworze nie udawało im się oszukać. W duchu pocieszali się tylko tym, że to, co najgorsze, mają już za sobą i że nic gorszego nie może ich już spotkać…”.

Uwięzienie księżniczki

Nic bardziej mylnego – bo to, co najgorsze, miało dopiero nadejść. Mimo całej zepsutej krwi, której przyczyną były złe stosunki z dworem niderlandzkim, większość swych dynastycznych nadziei katoliccy monarchowie – chcąc nie chcąc – musieli teraz ulokować właśnie w Brukseli, w osobie księcia Karola. Ferdynand i Izabela napisali list do Joanny i Filipa, w którym poinformowali ich o śmierci księcia Miguela i o tym, że w tej chwili im przypada sukcesja tronu. W związku z tym królewska para wzywała ich do przyjazdu do Hiszpanii, by mogli odebrać przysięgę wierności Kortezów oraz by młody Karol mógł podjąć naukę języka hiszpańskiego. Korespondencja ta minęła się z listem, który dotarł do królowej w sierpniu od Gomeza de Fuensalidy – ambasadora Korony w Brukseli, z którego wynikało, że z Joanną dzieje się coraz gorzej – że mnożą się u niej objawy psychicznego niezrównoważenia, że we wszystkim zdaje się być zależna od Filipa oraz że na pewno potrzebuje jakiegoś bliskiego osobistego doradcy, który mógłby ją stale wspierać. W ten sposób potwierdzenie znalazły najczarniejsze intuicje królowej, których ta do tej pory starała się do siebie nie dopuszczać. W tej sytuacji w ślad za pierwszym listem do Niderlandów monarchowie wysłali następny. Ponownie prosili Filipa i Joannę o jak najszybszy przyjazd, mając nadzieję (o czym w liście jednak nie wspominali), że pobyt w ojczyźnie ukoi duszę ich córki. Odpowiedź z północy znów nie była po ich myśli. Filip zaczął ją właściwie od reprymendy. Pisał, że monarchowie nie powinni zwracać się do niego po hiszpańsku, lecz po łacinie, bo on hiszpańskiego nie zna. Poza tym jego i Joanny przyjazd do Hiszpanii nie mógł nastąpić niezwłocznie, bo Joanna znów była w ciąży. Poród miał się odbyć w lipcu, więc o ewentualnej podróży można było zacząć myśleć najwcześniej po tym terminie. Ambasador Fuensalida w osobnej korespondencji do królowej streszczał, że Joannie i Filipowi (oraz ich doradcom) tak spieszno do Hiszpanii jak do piekła…

W tym czasie, we wrześniu 1500 roku, trzecia córka Izabeli i Ferdynanda, Maria, wyjechała do Portugalii, by poślubić owdowiałego króla Manuela, który wcześniej był mężem jej siostry, Izabeli. Miał to być kolejny argument, by Joannę i Filipa zachęcić (zmusić?) do rychłego przyjazdu do Hiszpanii. Gdyby ci ostatni nie złożyli odpowiedniej sukcesyjnej przysięgi, prawo do tronu przeszłoby właśnie na Marię i Manuela.

W maju 1501 roku Catalina (Katarzyna) wyruszyła do Anglii, by poślubić księcia Walii, Artura. W połowie lipca w Brukseli na świat przyszło trzecie dziecko Joanny i Filipa – córka, której na imię dano Izabela. Jesienią w końcu zaczęła się podróż Joanny i jej męża do Hiszpanii – niestety bez Karola, bo uznano go za zbyt małego, by mógł podołać trudom takiego przedsięwzięcia. Przeciągała się ponad miarę, bo drogą lądową wiodła przez Francję. Dopiero w lutym 1502 roku niderlandzki orszak stanął na hiszpańskiej ziemi. Joanna z radością przywitała się ze swym ojcem, natomiast z wielką rezerwą odnosiła się do Izabeli. Niedługo potem na dwór nadeszła kolejna hiobowa wieść. Tym razem z dalekiej Anglii. 2 kwietnia w dalekim Ludlow w Shropshire na zapalenie płuc zmarł następca angielskiego tronu, książę Artur – niedawno poślubiony małżonek Cataliny.

Czyż w tamtych czasach można było uznać to za coś innego niż klątwę? „Izabela i Ferdynand mieli pięcioro dzieci – pisze Warren H. Carroll. – Ich jedyny syn zmarł sześć miesięcy po zawarciu małżeństwa. Mąż ich najstarszej córki umarł w rok po ślubie, ona zaś zmarła w ciągu roku po poślubieniu drugiego małżonka. Ich druga córka [z wolna – R.W.] popadała w szaleństwo. Teraz zaś czwarta córka królewskiej pary sześć miesięcy po ślubie utraciła męża”[342]. Co można było o tym sądzić?

Królewska para była jednak niezłomna w swych planach. Znając stawkę toczącego się boju, jeszcze raz postanowiła chwycić się za bary z niesprzyjającym losem i z klątwą, jeśli taka istniała. W Hiszpanii ogłoszono wielodniową żałobę po Arturze, ale jednocześnie zaproponowano, by Catalina nie wracała do Hiszpanii, lecz by pojęła za męża (jak ten osiągnie odpowiedni wiek) młodszego brata Artura, Henryka – przyszłego Henryka VIII, na co jego ojciec przystał.

W końcu maja 1502 roku grandowie Kastylii i deputowani Kortezów złożyli hołd lenny Joannie i jej mężowi jako przyszłym następcom tronu. Problemy wynikły natomiast w Aragonii, gdzie znów pojawiła się kwestia, że – zgodnie z tamtejszym prawem – kobieta nie mogła władać krajem. Spory na ten temat trwały do późnej jesieni, co zwłaszcza dla Filipa było powodem do irytacji. Na pewno znacznie utrudniało to też jego „zhiszpańszczenie”, na którym tak zależało monarchom katolickim. Co więcej, Kastylijczycy, z reguły nielubiący obcokrajowców, odwzajemniali mu się pięknym za nadobne. Zderzenie kulturowe Hiszpanii z Flandrią nie było czymś wyimaginowanym, było niezaprzeczalne. Filip – ku oburzeniu Hiszpanów, a uciesze jego własnego dworu – uwielbiał przebierać się za… Maura! „Kastylia – jak pisze Kirstin Downey – była stateczna, opanowana, surowa i religijna, podczas gdy Burgundia rozbawiona, zmysłowa i cyniczna. […] Filip miał skłonności do rzeczy awangardowych, by nie powiedzieć zepsutych. Był na przykład patronem flamandzkiego malarza Hieronima Boscha, najlepiej znanego jako twórca »Ogrody rozkoszy ziemskich«. […] [Z kolei] Burgundczycy uważali […] Hiszpanów za purytańskich obszarpańców”[343]. Wszystko razem doprowadziło do tego, że wizyta dwojga następców tronu zamiast przyczynić się do stopienia lodów między Hiszpanią i Niderlandami, przeistaczała się w dyplomatyczną katastrofę. W rezultacie Filip chciał jak najszybciej opuścić Półwysep, co było o tyle utrudnione, że doszło do wojny Hiszpanii z Francją, a ponadto Joanna – jak się okazało – znów była w ciąży, przez co nie mogła ruszyć w tak długą i wyczerpującą podróż.

Mimo protestów Joanny i rozpaczy Izabeli i Ferdynanda, którym nie udało się zadzierzgnąć z zięciem żadnej bliższej więzi, Filip dopiął swego i w grudniu wyjechał z Hiszpanii. Toteż gdy Joanna 10 marca urodziła syna Ferdynanda, natychmiast chciała podążyć w ślad za nim. Ale nie było to możliwe, bo wojna z Francją – mimo wysiłków podjętych przez Filipa, by ją zakończyć – trwała w najlepsze. A że nastroje na dworze były minorowe po tym, jak dotarły tam wieści, że Henryk VII zamiast sposobić swego młodszego syna do ożenku z Cataliną, sam chce pojąć ją za żonę (co Izabela gwałtownie oprotestowała), jeszcze bardziej poczęła osuwać się w odmęty toczącej ją depresji.

Kilkakrotnie spotykała się z matką, by ją przekonać do umożliwienia jej – mimo niebezpieczeństw – powrotu do Niderlandów. Tłumaczyła, że tęskni za mężem, a ten, którego nie bez powodu nazywano przecież Pięknym, pod jej nieobecność (z czego był znany) na pewno zdradza ją z niezliczonymi dworkami. Usłyszała, że księżniczka Kastylii i Niderlandów nie może ot tak, po prostu, wyruszyć w drogę przez pustkowia północnej Kastylii ku Pirenejom, gdzie toczy się wojna. Co by było, gdyby jej orszak wpadł w ręce wroga? Co by było, gdyby Francja mogła zaszantażować Hiszpanię tym, że pochwyciła następczynię tronu? Wojna byłaby przegrana.

Każda kolejna rozmowa była przesycona coraz większą agresją i nienawiścią ze strony Joanny. Ostatecznie matka i córka rozstały się – Izabela, czując się całkiem wyczerpana, wyjechała do Segowii, a księżniczka zaszyła się w twierdzy La Mota nieopodal Medina del Campo. „To, co rozegrało się później, przywodzi na myśl sceny z najgorszego sennego koszmaru”[344].

Gdy Izabela przez umyślnego otrzymała wiadomość, że z Joanną zaczyna dziać się coś niedobrego (a na pewno coś gorszego niż do tej pory), była zbyt słaba, by osobiście ruszyć do La Mota, i wysłała tam dotrzymującego jej towarzystwa biskupa Fonsekę z Kordoby. Gdy ten 21 listopada przybył na miejsce, zastał księżniczkę… spakowaną i gotową do drogi!

– Dokąd, pani, ruszasz? – zapytał pełen niepokoju.

– Do mojego męża, do Flandrii! – padła odpowiedź, rzucona podniesionym, rozdrażnionym głosem.

Duchowny był przerażony, bo księżna „nie chciała […] [przyjąć] żadnych argumentów ani słyszeć o jakichkolwiek alternatywnych rozwiązaniach – nie miała zamiaru zwlekać, wyjeżdża, wyrusza natychmiast i nie ma o czym mówić”[345]. Biskup nie miał wyjścia – powiedział, że jej tego zabrania, że takie jest życzenie, a raczej rozkaz jej matki, królowej. A gdy ona zaczęła biec w kierunku bramy, rozkazał opuścić ciężką żeliwną kratę.

Krata z hukiem opadła.

Księżniczka została uwięziona.

Szaleństwo następczyni tronu

Joanna „[…] wpadła w szał, krzyczała, wyła. Próbowała wyrywać żelazne kraty i zimne kamienne forteczne mury. Przywarła do nich, zacisnęła wokół nich palce z taką siłą, że zbielały jej kłykcie i z wykrzywioną upiornym grymasem twarzą trwała tak nieruchomo godzina za godziną. Minęło popołudnie, zapadł zmierzch. Później nad kastylijską wyżyną zapadła chłodna listopadowa noc, ale […] [ona] nie ruszyła się z miejsca. Pobladła, trzęsła się z zimna, ale zdawała się tego nie zauważać. Damy dworu, biskup i inni kapłani błagali ją, by zechciała […] schronić się gdzieś przed zimnem. Bezskutecznie. Długa, koszmarna noc zdawała się nie mieć końca; jak wolno upływała każda minuta, wiedzieli jedynie ci, którzy tam wówczas byli. [A gdy] nad odległym górzystym horyzontem nareszcie zaczęło wstawać słońce […] [Joanna] nadal kurczowo trzymała się muru”[346]. „Jej histeryczne i nieobliczalne zachowanie przyciągnęło uwagę całego miasteczka”[347].

Gdy Izabela dowiedziała się o tym, co działo się w La Mota, była przerażona. Nadal nie znajdowała w sobie siły, by popędzić na koniu z Segowii – jak w latach młodości – do Medina del Campo. Bo jeśli do tej pory jej wpływ na córkę był żaden, co dopiero, kiedy ta znajdowała się w stanie skrajnego szaleństwa? Wysłała tam więc arcybiskupa Cisnerosa i admirała Fadrique Enriqueza, których Joanna bardzo dobrze znała. Nie udało im się porozumieć z księżniczką. Mimo usilnych nalegań skłonili ją tylko do tego, by odeszła od kraty i schroniła się w pobliskiej przybudówce. Ale i tam trwała wczepiona w kamienie muru.

Gdy królowa o tym się dowiedziała, uznała, że nie ma wyboru. Mimo słabości, która nadal ściskała ją niczym imadło, 26 listopada rozkazała osiodłać swego ulubionego konia i ruszyła do La Moty. W drodze była dwa dni – szybciej nie była w stanie pokonać dystansu dzielącego obie miejscowości. Kazała uprzedzić córkę, że do niej jedzie, ale na Joannie nie zrobiło to najmniejszego wrażenia. 28 listopada stanęła przed bramą, przy której, jeszcze przed kilkudziesięcioma godzinami, po drugiej stronie, w dniu i w nocy uparcie tkwiła jej córka. „Podniosła się krata. Królowa Kastylii, Aragonii, Sycylii i Indii Zachodnich – najpotężniejsza kobieta i najświetniejsza z władców tamtych czasów przeszła przez bramę i skierowała się w stronę obskurnej kuchni straży. Szła bardzo powoli, gdyż na niegdyś silnych i sprawnych nogach władczyni zaczęły pojawiać się oznaki puchliny wodnej. […] Piękne rudozłote włosy Izabeli przyprószyła siwizna, duże niebieskozielone oczy przygasły od łez. Królowa weszła do przybudówki. Stawiając kolejne kroki, z pewnością cały czas odmawiała modlitwę. Jej córka przykucnięta pod murem nadal wbijała palce w kamienną ścianę, dokładnie tak samo, jak czyniła to od sześciu już nocy i dni; podniosła wzrok, zobaczyła matkę i obrzuciła ją stekiem najbardziej wulgarnych obelg i złorzeczeń. W najsmutniejszym liście, jaki kiedykolwiek wyszedł spod jej pióra, a skierowanym do zięcia […] napisała: »Zwróciła się do mnie słowami, jakich w stosunku do matki żadna córka nie powinna używać; nie przeżyłabym tego, gdyby nie to, w jakim stanie się znajduje«”[348].

W końcu matczynymi słowami i odmawianą w duchu modlitwą udało jej się jakoś to, czego nie potrafili dokonać ani arcybiskup Cisneros, ani admirał Enriquez, ani biskup Fonseka – oderwać córkę od ściany i skierować do komnat, gdzie – po tylu dniach szaleńczego stuporu – poleciła ją nakarmić, napoić i umyć. Stało się jednak oczywiste to, co do tej pory tylko szeptano i czego królowa tak bardzo się obawiała: Joanna była chora psychicznie i w tej sytuacji na pewno nie można było na nią liczyć jako na sukcesorkę tronu.

Dla królowej i króla był to kolejny cios – co prawda w skrytości ducha spodziewali się go od pewnego czasu, ale gdy na nich spadł, był tym bardziej bolesny. Przyszłość ich królestwa znów jawiła się im nad wyraz niepewnie. Czy po to z taką wytrwałością je budowali i umacniali, by teraz, gdy ich czas powoli dobiegał końca, na wzburzonych europejskich, światowych wodach pozostawić je bez odpowiedniego sternika?

Ostatnią ich nadzieją był teraz Karol – syn Joanny i Filipa, wnuk, który liczył dopiero cztery wiosny! By mógł on zasiąść na hiszpańskim tronie, musiało jeszcze przecież minąć tyle lat!

Co mieli uczynić?

Poinformowali Filipa o stanie, w jakim znajdowała się Joanna, i zaczęli zabiegać o to, by mały Karol mógł do nich przyjechać, aby zacząć poznawać Hiszpanię i język hiszpański. Filip sprawiał wrażenie, że przynajmniej w pewnym stopniu jest skłonny wyjść ich oczekiwaniom naprzeciw. Bardzo ubolewał, że jego wyjazd do Niderlandów doprowadził do psychicznego załamania Joanny. Dziękował za to, że królewska para otoczyła jego żonę troskliwą opieką i prosił, by do Brukseli mógł jak najszybciej przyjechać Ferdynand – jego najmłodszy syn, który na świat przyszedł już po jego wyjeździe do Flandrii. W oczach monarszej pary wyglądało to tak, jakby oni mieli wyekspediować na północ Ferdynanda, za co w zamian do nich przyjechałby Karol… A że ten stanowił dla nich stawkę nadrzędną, byli w stanie to zaakceptować. Niejako na zachętę zaproponowali, by Filip przejął od nich Neapol, który właśnie zdobył dla nich doskonale nam znany z czasów bojów o Grenadę „Gran Capitán” – Gonzalo Fernández de Córdoba. Można było odnieść wrażenie, że stosunki między Koroną a Niderlandami niespodziewanie ulegają poprawie…

Trwało to tylko chwilę. Gdy okazało się, że sprawa z Neapolem nie jest tak prosta, bo na jego przejęcie przez Filipa najpierw zgodę musi wydać papież, niderlandzki zięć monarchów nagle się usztywnił: raptem to, by Karol mógł rychło odwiedzić swych dziadków na południu, w korespondencji między dworami zaczęło być pomijane milczeniem. Sytuacja przybrała jeszcze gorszy obrót, gdy Joanna powróciła do Brukseli. Po kilkumiesięcznym wyciszeniu choroby nagle nastąpił jej gwałtowny nawrót. Księżniczka, uzbrojona w nożyczki (w tamtym czasie nowy wynalazek), „niczym wściekły wąż” rzuciła się na rudowłosą piękność, która na dworze pojawiła się w czasie jej nieobecności – nową kochankę Filipa. Zasypała ją niezliczonymi ciosami, obrzuciła stekiem wyzwisk, obezwładniła, a następnie ścięła jej włosy. Filip stanął w obronie swej metresy, a to Joannę jeszcze bardziej rozwścieczyło. Między małżonkami doszło do rękoczynów. W ich trakcie Filip wykrzyczał do księżniczki, że ma jej dosyć i ta na zawsze ma mu zejść z oczu. Joanna osunęła się na posadzkę, straciła przytomność, po czym służba zaniosła ją do łoża.

Inna historia

Gdy wiadomość o tym nowym kryzysie dotarła do Hiszpanii, król i królowa się rozchorowali. Ferdynand po pewnym czasie zaczął dobrzeć, ale królowa nie mogła wrócić do siebie. Cały czas męczyła ją wysoka gorączka i nasiliły się wszystkie dolegliwości, na które skarżyła się w ostatnich latach. Nade wszystko dolegały jej rozpacz i poczucie bezsilności. Czuła, że jej dni w coraz bardziej przyspieszonym tempie dobiegają końca, a ona nie ma pojęcia, jaki dalszy los spotka jej królestwo.

Pewną, choć niewielką, pociechą były dla niej wiadomości, które docierały z Anglii. Henryk VII – pod jej naciskiem – zrezygnował z poślubienia Cataliny i na jej męża – zgodnie z sugestią Korony – po uzyskaniu odpowiedniego wieku szykował następcę tronu – Henryka VIII. Młodzi uzyskali już nawet dyspensę papieża Juliusza II, która zezwalała na to, by poślubił on byłą żonę swego brata. Dobre wieści docierały też z Portugalii – Maria wiodła u boku króla Manuela spokojne, dostatnie życie (w przyszłości jako jedyną w rodzinie omijały ją dramaty i nieszczęścia). Nie była sukcesorką doskonałą (ze względu na Aragonię), ale na pewno mogła uchodzić za niezłą „sukcesorkę zapasową”.

Gwoździem do trumny Izabeli okazały się wiadomości, które na hiszpański dwór dotarły z Brukseli 19 listopada 1504 roku. Korespondencja nosiła datę 1 listopada i pochodziła od ambasadora Hiszpanii w Niderlandach – Gomeza de Fuensalidy. Ten opisywał ostatnie wydarzenia, jakie rozegrały się między Filipem a Joanną. A były one wstrząsające.

Kiedy Filip powrócił z ostatniej podróży na północ kraju, Joanna koniecznie chciała z nim rozmawiać, „[…] ale on się od tego uchylił i poszedł do siebie; […] [Joanna] podążyła za nim i doszło do karczemnej awantury. […] Później znów się spotkali i doszło do kolejnych kłótni. W końcu Filip zamknął […] [żonę] w jej komnacie, która znajdowała się bezpośrednio nad jego pokojem. Przez całą noc […] [Joanna] tłukła w podłogę, początkowo deską, później kamieniem, a na końcu dźgała ją nożem, krzycząc przy tym na całe gardło: »Panie, odezwij się do mnie, chcę wiedzieć, czy tam jesteś!«. Nazajutrz zagroziła wszczęciem głodówki i zażądała, żeby ją wypuścił; powiedziała, że prędzej umrze, niż kiedykolwiek zrobi coś, co on chce. Filip uwolnił ją, ale [natychmiast] wyjechał, kolejny raz postanawiając […], że nigdy więcej się z nią nie zobaczy”[349].

Jaki wpływ na królową miały te wieści, wynika choćby z listu, który po otrzymaniu tej korespondencji Ferdynand wysłał do Filipa. Napisał m.in., że jeżeli Izabela umrze, Joanna będzie musiała przyjechać do Hiszpanii razem z nim i zostać koronowana, gdyż w przeciwnym razie nikt w Koronie nie uzna go królem.

Przewidywania te okazały się prorocze. Bo nic ani nikt nie był już w stanie dźwignąć Izabeli po kolejnym ciosie. Pośród całego odpływu po wielkim przypływie w czasie jej panowania – w końcu nastąpił odpływ największy. 26 listopada 1504 roku – a więc w tydzień po otrzymaniu listu Fuensalidy – Izabela zmarła.

Nie dane jej było pozostawić wielkiej Hiszpanii, o jaką walczyła, w pełni zabezpieczonej. Nie było też jej dane w pełni zasmakować potęgi jej kraju. Okręt, który opuściła, zmagał się z przeciwnym wiatrem, odpływem, który mógł zepchnąć go na skały. Jego maszty gięły się pośród sztormu. Nie było wiadomo, czy zdoła dopłynąć do bezpiecznego portu, czy w drodze się rozbije.

Spokoju i potęgi kraju, który budowała i o który walczyła – zresztą zgodnie z jej ostatnim życzeniem – w pełni zaznał i zakosztował dopiero jej ukochany, choć nigdy niewidziany, wnuk – Karol.

Ale to już inna historia.

336 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 301–302.

337 Tamże, s. 305.

338 Tamże, s. 308.

339 Tamże, s. 310.

340 Tamże, s. 319.

341 Tamże, s. 325.

342 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 356.

343 K. Downey, dz. cyt., s. 493–494.

344 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 371.

345 Tamże.

346 Tamże.

347 K. Downey, dz. cyt., s. 503.

348 W.H. Carroll, Izabela Katolicka, s. 372.

349 Tamże, s. 382.

1. Świat chrześcijański przed okresem muzułmańskiej ekspansji, ok. roku 600 n.e. (źródło: według K. Downey, Izabela. Wojownicza królowa)

2. Świat islamski w roku 750 n.e. (źródło: K. Downey, Izabela. Wojownicza królowa)

3. Hiszpania za panowania Ferdynanda Aragońskiego i Izabeli Kastylijskiej przed rokiem 1492 (źródło: K. Downey, Izabela. Wojownicza królowa)

4. Królestwo Grenady (Al-Andalus) w roku 1481 (źródło: K. Downey, Izabela. Wojownicza królowa)

Aneks 1

Wykaz grandów i innej szlachty hiszpańskiej, która wysłała swoje oddziały na wojnę o Grenadę[350]

– Kardynał Hiszpanii. Pod dowództwem kapitana Diega de Villanuno

– Don Pedro Fernández de Velasco, konetabl

– Don Enrique de Guzman, książę Medina-Sidonia. Pod dowództwem Luisa de Andino

– Don Luis de Cerda, książę de Medinaceli

– Don Beltrán de la Cueva, książę Albuquerque

– Książę Infantado. Pod dowództwem Alonsa de la Serna

– Don Pedro Manrique, książę Najery i Treviño

– Don Rodrigo Ponce de León, markiz Kadyksu

– Don Rodrigo Pimental, książę Benavente

– Don Diego Lopez Pacheco, markiz Villena

– Markiz Astorgi

– Książę Ferii. Pod dowództwem kapitana Francisca Montero

– Don Juan de Silva, książę Cifuentes

– Don Diego Fernández de Córdoba, książę Cabry

– Książę Oropesa

– Książę Siruela. Pod dowództwem kapitana Carlosa de Cisnerosa

– Don Alfonso Enriquez, książę Alba de Liste. Pod dowództwem kapitana don Alonsa de Acuña

– Książę Castaneda. Pod dowództwem Alonsa Destanquesa (de Santa Cruz?)

– Książę Luna. Pod dowództwem jego syna don Bernaldina de Quiñonesa i kapitana Francisca Romero

– Książę de Salinas

– Don Alvaro de Mendoza, książę Castro

– Don Diego de Rojas, książę Denia

– Książę Osorno. Pod dowództwem kapitana Rodriga Mexia

– Książę Rivadavia

– Don Alonso de Aguilar

– Biskup Ávili

– Biskup Palencii. Pod dowództwem kapitana Gonzala de Ávila

– Juan Arias. W imieniu swoim i biskupa Segowii

– Adelantado Pedro Lopez de Padilla

– Pedro de Ávila

– Martín Alonso de Montemayor wraz synami Juanem i Alfonsem

– Fernan Gomez de Solis

– Don Juan de Sotomayor z rady miasta Alconchel

– Don Pedro de Ayala, burmistrz Toledo

– Perafan de Ribera, marszałek

– Pedro de Rivadeneira, marszałek

– Gomez de Benaqides, marszałek

– Alonso de Valencia, marszałek

– Mistrz zakonu Santiago

– Mistrz zakonu Calatrava

– Don Rodrigo Téllez Girón

– Don Guttierre de Cárdenas

– Książę Ureña

– Luis Portocarrero z rady miasta La Palma del Rio

– Martín Fernández de Córdoba

– Don Iñigo de Mendoza, książę Tendilla

– Don Alonso de Aragon, książę Villahermosa

– Mistrz zakonu Alcántara. Pod dowództwem kapitana Francisca de Stunigy

– Książę Alby. Pod dowództwem Pedra de Barrientosa

– Książę de Belálcazar

– Biskup Burgos. Pod dowództwem kapitana Manrique

– Książę Feria

– Don Sancho y don Juan de Bazan

– Don Alonso de Arellano, książę Aguilar

– Biskup Zamorry. Pod dowództwem Fernanda Álvareza de Menesesa

– Książę Nievy

– Don Pedro de Castilla

350 Na podstawie: M.A. Ladero Quesada, dz. cyt., s. 220–231.

Aneks 2

Kształtowanie się cen w okresie wojny o Grenadę[351]

Uzbrojenie

Koń bojowy – 10 000 – 12 000

Siodło i uprząż – 2000

Ochronna zbroja konia – 2000

Stal (quintal)[352] – 8000 (Jerez, 1481); 1500 (Jerez, 1482); 1300 (Malaga 1488); 3000 (Królestwo Grenady, 1491)

Żelazo (quintal) 278 lub 400 (Jerez, 1481); 345 (Malaga)

Lanca – 66 lub 40 (Jerez, 1481); 46,5 (Malaga, 1488)

Tuzin podków dla koni – 60 (Jerez, 1481)

Saletra (quintal) – 1000 (Królestwo Grenady, 1491)

Ołów – 9000 (Królestwo Grenady, 1491)

Siarka (arroba) – 350 (Królestwo Grenady, 1491)

Oszczep – 40 (Jerez, 1482)

Proch armatni (libra) – 40 (Jerez, 1481)

Hełm – 50 (Jerez, 1481)

Szpada – 180 (Jerez, 1481)

Tuzin strzał do kuszy – 24 (Królestwo Grenady, 1481)

Tuzin kościanych grotów do strzał – 15 (Jerez, 1481)

Drewno (ładunek jednego wozu, tzw. carretada) – 200 (Sewilla, 144)

Węgiel drzewny (ładunek jednego wozu, tzw. carretada) – 5000 (Sewilla, 1484)

Miedź (quintal) – 2800 (Sewilla 1484)

Cyna (libra) – 40 (Sewilla, 1484)

Brąz (quintal) – 3000 (Sewilla, 1484)

Karawela – 142 000 (Palos, 1491)

Żywność

Ser (arroba) – 25 (Baeza, 1489); 186 (Almeria, 1490)

Suszone winogrona (rodzynki) (quintal) – 350 (Jerez, 1481); 742 (Baeza, 1489)

Ryż (arroba) – 264 (Baeza, 1489)

Wino (arroba) – 62,5 (Baeza, 1489)

Ocet (arroba) – 37 (Jerez, 1481); 32–40 (Baeza, 1489); 32 (Almeria, 1490)

Oliwa (arroba) – 66 (Jerez, 1481); 100 (Jerez, 1482); 150 (Baeza, 1489; Almeria 1490)

Groch (fanega) – 80 (Jerez, 1481); 120 (Baeza, 1489); 200 (Almeria, 1490)

Sardynki (beczka) – 100 (Baeza, 1489)

Ryby (tuzin) – 220–230 (Jerez, 1483)

Miód (arroba) – 250 (Grenada, 1491)

Wosk (arroba) – 900 (Grenada, 1491)

Pszenica (fanega) – 150 (Jerez, 1481); 124 (Tasa, 1486); 186 (Tasa, 1491)

Cukier (libra) – 90 (Jerez, 1481)

Kasza (fanega) – 62 (Jerez, 1481); 62 (Tasa, 1486); 110 (Tasa, 1487); 50 (Tasa, 1488); 85 (Tasa, 1489); 67 (Tasa, 1491)

Inne towary, w tym odzież

Mydło (białe) – 450 (Baeza, 1489)

Cegła – 1 (Jerez, 1481)

Koło młyńskie – 465 (Jerez, 1481)

Bicz – 5 (Jerez, 1481)

Lina (tuzin zwojów, a każdy zwój długości 4,5 braza) – 42 (Malaga, 1488)

Beczka – 18,5 (Malaga, 1488)

Wyprawiona skóra wołu – 760 (Jerez, 1481)

Para butów – 45 (Jerez, 1481)

Para sandałów – 41 (Baeza, 1489); 26 (Baeza, 1490)

Biała i czarna nić do szycia (arroba) 2200 (Baeza, 1489); libra – 90 (Jerez, 1481)

Włóczka brabancka (motek) – 5 (Malaga, 1488); 5,5 (Jerez, 1481)

Czarna damska bielizna – 1150 (Baeza, 1489)

Lniana koszula z lnu bretońskiego – 83 (Baeza, 1489)

Len (wara) – 25 (Baeza, 1489)

351 Ceny podano w maravedi, podstawowej jednostce monetarnej Kastylii i Leónu tamtego okresu. 34 maravedi to 1 real o wartości 0,6 g srebra. Zestawienie na podstawie: M.A. Ladero Qusada, dz. cyt.

352 Quintal to 4 arrobas, czyli 46 kg. 1 arroba to 25 libras, czyli 11,5 kg. 1 libra (funt) to 100 peso, czyli 16 uncji, czyli 0,460 kg. Fanega to miara objętości towarów sypkich odpowiadająca w przybliżeniu półkorcowi, czyli 1,6 buszla, a więc 58 litrom. Natomiast wara odpowiada jednemu jardowi, czyli 3 stopom, a więc około 83,6 centymetra. Z kolei braza odpowiada 5 stopom i 6 calom, co równa się 1,67 metra.

Izabela Kastylijska

Henryk IV

Alfons V Aragoński

Juan Pacheco, markiz Villeny – antagonista Izabeli

Książę Alfons, brat Izabeli Kastylijskiej, niedoszły następca tronu

Ferdynand Aragoński

Ferdynand Aragoński

Książę Jan, syn Ferdynanda i Izabeli

Joanna „La Beltráneja”

Boabdil – ostatni Maur władający Grenadą

Kardynał Pedro Gonzales de Mendoza

Arcybiskup Jimenéz de Cisneros – drugi spowiednik Izabeli Kastylijskiej (szara eminencja na kastylijskim dworze)

Torquemada – pierwszy wielki inkwizytor

Cristóbal Colón – Krzysztof Kolumb

Izabela Portugalska – najstarsza córka Izabeli i Ferdynanda

Joanna Szalona – córka Izabeli i Ferdynanda, żona Filipa I Pięknego, matka Karola V

Toledo. Brama Słońca

Segowia – Alkazar

Alhambra – Patio Lwów

Alhambra – Jeden z dziedzińców

La Ronda i rzeka Tag

Ávila – miasto otoczone słynnym murem

Ávila – katedra

Valladolid – fasada kościoła Świętego Pawła

Hiszpański halabardnik z końca XV wieku

Hiszpański kusznik z końca XV wieku

Broń będąca własnością Boabdila

Bombarda; broń, bez której królowie katoliccy nie odnieśliby zwycięstwa w wojnie o Grenadę

Król w pełnym rynsztunku

Hiszpański rycerz z końca XV wieku

Zbroja hiszpańskiego króla

Monety z okresu zasiadania na tronie Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego

Ávila; sarkofag księcia Jana – syna Izabeli i Ferdynanda

Grenada; katedra, Kaplica Królewska, sarkofagi Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego

Literatura

Al-Maraqqui Ahmad ibn Muhammad, The History of the Muhammedan Dynasties in Spain, t. 1, Oriental Translation Fund, London 1840–1843.

Álvarez Fernández Manuel, Cesarz Karol V, przeł. Jacek Antkowiak, PIW, Warszawa 2003.

Álvarez Fernández Manuel, Izabela Katolicka, przeł. Jacek Antkowiak, PIW, Warszawa 2007.

Attali Jacques, 1492, przeł. E. Bąkowska, M. Pilot, H. Igalson-Tygielska, Czytelnik, Warszawa 1992.

Bernáldez Andres, Memorias del reinado de los Reyes Católicos, red. Manuel Gomez-Moreno, Juan de Mata Carriazo, Madrid 1962.

Carmen Pescador de Hoyo Maria del, Como fue de verdad la Toma de Grenada, [w:] „Al-Andalus” 1955, t. XX.

Carroll Warren H., Izabela Katolicka. Królowa Hiszpanii, przeł. J. Morka, Wektory, Kobierzyce 2012.

Carroll Warren H., Our Lady of Guadalupe and the Conquest of Darkness, Christendom Publications, Front Royal 1983.

Casas Bartolomé de las, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, przeł. K. Niklewiczówna, W Drodze, Poznań 1988.

Colmenares Diego, Historia de la insigne ciudad de Segovia, Imprenta de la Tierra de Segowia, Segowia 1931.

Colón Cristóbal, Diario de bordo, red. Luis Arranz Márquez, Dastin, Madryt 2000.

Colón Hernándo, Historia del Almirante, red. Luis Arranz Márquez, Dastin, Madryt 2000.

Conde don Jose Antonio, Historia de dominacíon arabe en España sacada de varios manuscriptos y memorias arabicas, Biblioteca de Historiadores Españoles, Marin y Compania, Madrid 1874.

Cronica incompleta de los Reyes Católicos (1469–1476) segun un manuscripto anonimo de la epoca, red. Julio Puyol, Madrid 1934.

Danecki Janusz, Arabowie, PIW, Warszawa 2015.

Defourneaux Marcelin, Życie codzienne w Hiszpanii w Wieku Złotym, przeł. E. Bąkowska, PIW, Warszawa 1968.

Dobrzyński Roman, Hiszpania, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.

Doubleday Simon R., The Lara Family. Crown and Nobility in Medieval Spain, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London 2001.

Downey Kirstin, Izabela. Wojownicza królowa, przeł. Piotr Tarczyński, W.A.B., Warszawa 2016.

Edwards John, The Spain of the Catholic Monarchs, 1474–1520, Blackwell, Oxford 2000.

Favier Jean, De l’or et des epices. Naissance de l’homme d’affaires au Moyen Age, Fayard, Paris 1987.

Fischer-Fabian S., Krzysztof Kolumb. Bohater czy łotr, przeł. M. Nowak-Kreyer, Amber, Warszawa 2006.

Huizinga Johan, Jesień średniowiecza, przeł. Tadeusz Brzostowski, PIW, Warszawa 1992.

Jakow Swiet, Kolumb, przeł. Marek Kalisz, PIW, Warszawa 1982.

Jubber Nicholas, Tajemnica Prezbitera. Śladami papieskiego emisariusza z Wenecji do Etiopii, przeł. Maciej Miłkowski, Carta Blanca, Warszawa 2010.

Kamen Henry, Imperium hiszpańskie. Dzieje rozkwitu i upadek, przeł. Tomasz Prochenka, Bellona, Warszawa 2008.

Kamen Henry, Inkwizycja hiszpańska, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, PIW, Warszawa 2005.

Ladero Quesada Miguel Angel, Castilla y la conquista del reino de Grenada, Uniwersidad de Valladolid, Valladolid 1967.

Liss Peggy K., Isabel the Queen: Life and Times, Oxford University Press, New York 1992.

Lunenfeld Marwin, The Council of Santa Hermandad. A Study of the Pacificacion Forces of Ferdinand and Isabella, University of Miami Press, Coral Gables, Florida 1970.

Mały słownik kultury świata arabskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971.

Meyrick Frederick, The Practical Working of the Church of Spain, John Parker, Oxford 1851.

Mez Adam, Renesans islamu, przeł. Janusz Danecki, PIW, Warszawa 1980.

Miłkowski Tadeusz, Machcewicz Paweł, Historia Hiszpanii, Ossolineum, Wrocław 2009.

O’Callaghan Joseph F., Rekonkwista. Krucjaty w średniowiecznej Hiszpanii, przeł. Jan Szkudliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2016.

Palencia Alfonso Fernández de, Cronica de Enrique IV, red. Antonio Paz y Melia red., Madryt 1904–1909, t. 1–3.

Parry J.H., Morskie imperium Hiszpanii, przeł. Stanisław Bławat, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1983.

Pauszer-Klonowska Gabriela, Historie niewymyślone, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1966.

Pinheiro Marques Alfredo, As teorias fantasiosas do Colombo „Português”, Quetzal Editores, Lisboa 1991.

Plunket Ierne L., Isabel of Castile and the Making of the Spanish Nation. 1451–1504, G.P. Putman’s Sons, New York–London 1919.

Prescott William H., History of the Reign of Ferdinand and Isabella the Catholic, t. 1–2, George Routledge and Sons, London–Glasgow–New York 1848.

Purcell Mary, The Great Captain: Gonzalo Fernández de Córdoba, Doubleday and Company, Nowy York 1962.

Rodriguez Valencia Vincente, Isabel la Catolica en la Opinion de Españoles y Extranjeros, Valladolid 1970.

Rosa Manuel, Kolumb. Historia nieznana, przeł. Marta Szafrańska-Brandt, Rebis, Poznań 2012.

Rushdi Salman, Ostatnie westchnienie Maura, przeł. Wojsław Brydak, Rebis, Poznań 2014.

Tajemnica z Puri, przeł. red. i opr. Jan Witold Suliga, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1992.

The History of the Crusades, red. Kenneth M. Setton, Harry W. Hazard, t. III, The University of Wisconsin Press, Madison 1975.

The Spanish Inquisition 1478–1614. An Anthology of Sources, red. i przeł. Lee Ann Homza, Hackett Publishing Company Inc., Indianapolis–Cambridge 2006.

Tuñon de Lara Manuel, Valdeón Baraque Julio, Domínguez Ortiz Antonio, Historia Hiszpanii, przeł. Szymon Jędrusiak, Uniwersitas, Kraków 1997.

Ultimos pactos y correspondencia intima entre los Reyes Católicos y Boabdil, red. Gaspar y Remiro Mariano D., Grenada 1910.

Warszewski Roman, Wezwanie, [w:] Migotania. Kwartalnik Literacki, s. 3–4, 4(57), Gdańsk 2017.

Indeks osobowy

A

Abd-Allah el Zaquir (Boabdil „El Chico”, „Mały”) patrz Muhammad XII Abu Abdallah

Abd ar-Rahman Ibn Abd Allah al-Ghafiki

Abd ar Rahman I

Abd ar Rahman II

Abd ar Rahman III, kalif

Abdul Cazim Abdelmalik, wezyr

Abulcasin el Muleh, doradca Boabdila

Abu Abd-Allah el Zagal „Waleczny”, brat Muley Abu al-Hasana, emir Grenady

Abenamar, Maur

Abencomixa patrz Yusuf Abencomixa

Abravanel Izaak ben Judah

Abu Abdallah patrz Muhammad XII Abu Abdallah

Abu Hasan Ali patrz Muley Abu al-Hasan

Abu Al Hasan patrz Muley Abu al-Hasan

Abu Zahar, Maur

Acuña Alfondo Carrillo de

Acuña Alonso de, kapitan

Aguilar Alonso de

Aischa „La Horra”, matka Boabdila

Alba, hrabia

Albornoz Gil, arcybiskup Toledo

Alemán Rodrigo, rytownik

Alfaquin Pequenni

Alfons, brat Izabeli Kastylijskiej

Alfons, syn Jana II Portugalskiego

Alfons Cnotliwy, syn Fruela

Alfons Waleczny, król Aragonii

Alfons I, król Asturii

Alfons III, syn Ordoña I

Alfons IV, syn Ordoña II

Alfons V, król Portugalii

Alfons VI

Alfons VII, syn Urakki

Alfons VIII

Alfons X Mądry, syn Ferdynanda III,

Alfons XI Mściciel

Algerbi Abraham

Al Ghazeli, sufi

Alhadramyh, syn Boabdila

Al Hakam II, kalif Kordoby

Ali Atar, teść Boabdila „Małego”

Al-Mansur, władca Andaluzji

Almayar Yahyaj, generał El Zagala

Alvaro, książę Bragancy

Álvarez Manuel Fernández, kronikarz

Alvarnáez Clara

Andino Luis de

Anghiera Pietro Martír de, kapelan Izabeli Kastylijskiej

Aragon Alonso de, książę Villahermosa, przyrodni brat Ferdynanda II

Arellano Alonso de, książę Aguilar

Arias Juan, biskup Segowii

Artur Tudor, syn Henryka VII Tudora

Arystoteles

Astorga, markiz

Attali Jacques

Aunon Pedro de

Ávila Gonzalo de

Ávila Pedro de

Awerroes (Ibn Ruszd)

Awicenna (Ibn Sina)

Ayala Pedro de, burmistrz Toledo

B

Baeza Hernándo de, historyk

Barbarossa Hajraddin, admirał imperium osmańskiego

Barrientos Pedro de

Barrinuevo

Bartolomeo patrz Kolumb Bartolomeo

Bazan Sancho y don Juan de

Beatríz, ciotka królowej Izabeli Kastylijskiej, księżna Viséu

Beatríz patrz Bobadilla Beatríz de

Beatrycze patrz Beatríz, ciotka królowej Izabeli Kastylijskiej, księżna Viséu

Behaim Martin

Belálcazar Juan de, książę

Beltrán, brat markiza Kadyksu

Beltrán patrz Cueva Beltrán de la

Beltránica patrz Joanna de Trastámara

Benaqides Gomez de, marszałek

Benavente, hrabia

Berengaria z Nawarry, żona Ryszarda I Lwie Serce

Bermudo II Podagryk, król Leónu

Bernáldez Andrés

Blanka Aragońska (Blanka II z Nawarry), żona Henryka IV

Boabdil patrz Muhammad XII Abu Abdallah

Bobadilla Pedro de, ojciec Beatríz

Bobadilla Beatríz de, przyjaciółka Izabeli Kastylijskiej

Bobadilla Francisco de, komandor

Borges Jorge Luis, poeta

Borja (Borgia) Rodrigo, kardynał następnie papież

Bosch Hieronim, malarz

Burgos Alonso de, biskup Palencii

C

Cabrera Andreas de, mąż Beatríz Bobadilli

Cabra, hrabia

Capsali Moses, rabin

Carbonera Pedro

Carcamo Diego de

Cárdenas Alonso de, mistrz zakonu Świętego Jakuba

Cárdenas Guttiere de, wielki komador Leónu

Carrillo de Acuña Alfonso, arcybiskup Toledo

Carroll Warren H., historyk, pisarz

Casas Bartolomeo de las

Castaneda, książę

Castilla Pedro de

Catalina, patrz Katarzyna Aragońska

Cerda Luis de, książę Medinacelli

Cervantes Miguel de

Chacón Gonzalo, doradca Izabeli Kastylijskiej

Cidi-Cedibona, hrabia

Cifuentes, uczestnik bitwy o Grenadę

Cifuentes Juan da Silva, hrabia

Cisneros Jimenéz, arcybiskup

Cisneros Carlos de

Colmenares Diego de

Colombo Cristoforo patrz Kolumb Krzysztof

Colón Cristóbal patrz Kolumb Krzysztof

Córdoba Diego Fernández de, książę Cabry

Córdoba Gonzalo Fernández de „Gran Capitan”

Córdoba Martín Fernández de

Coronel Fernando Nuñez patrz Seneor Abraham

Cortés Hernán, konkwistador hiszpański

Cortés Martín

Cueva Beltrán de la, książę Albuquerque

Cyd patrz Diaz de Bivar Rodrigo

D

D’Ailly Pierre, teolog francuski

Danecki Janusz, arabista

Defourneaux Marcelin

Destanques Alonso (de Santa Cruz)

Deza Diego de

Diaz Bartolomeo, żeglarz portugalski

Diaz de Bivar Rodrigo „Cyd”, rycerz kastylijski

Diego, brat markiza Kadyksu

Diego, syn Kolumba

Doceles, kasztelan

Dorduks Ali

Downey Kirstin

E

Edward IV, król Anglii

Edwards John

Eleónora Aragońska

Eleonora Austriacka (Kastylijska), córka Joanny Szalonej i Filipa I Pięknego

El-Muley

El Zagal patrz Abu Abd-Allah el Zagal „Waleczny”

Enríquez Alfonso, książę Alba de Liste

Enríquez Fadrique, admirał

Enríquez Juana, druga żona Jana II Aragońskiego

Espes Gaspar

Espes Ramon

Eymeric Nicolas, inkwizytor

F

Fáfila, syn Pelaya

Fajardo Pedro

Fanez Alvaro

Ferdynand, syn Kolumba

Ferdynand II Aragoński, syn Jana II Aragońskiego, mąż Izabeli Kastylijskiej passim

Ferdynand I Sprawiedliwy, brat Henryka Chorowitego

Ferdynand I Habsburg, syn Joanny Szalonej i Filipa I Pięknego

Ferdynand III Święty (Kastylijski), król Kastylii i Leónu

Feria, książę

Fernández, medyk, sojusznik Kolumba

Filip I Piękny, sym Maksymiliana Habsburga, mąż Joanny Szalonej

Fonseka, biskup

Franco Mose

Franco Yuce

Fruela I, król Asturii

Fuensalida Gomez de

G

Gama Vasco da, żeglarz portugalski

Garcia, syn Alfonsa III

Gherardi Paolo

Girón Pedro de,

Girón Rodrigo Téllez

Gonçalves João

Gonzalo patrz Córdoba Gonzalo Fernández de

Granada Fernando de, syn Zorayi

Granada Juan de, syn Zorayi

Guyenne Charles, syn Ludwika XI

Guzman Eleónora

Guzman y Meneses Enrique de, książę Medina-Sidoñia

H

Hamet el Zegri

Henryk II Kastylijski. Król Kastylii i Leónu

Henryk III Kastylijski (Chorowity), syn Jana I

Henryk IV, przyrodni brat Izabeli I Kastylijskiej, król Kastylii i Leónu

Henryk VII Tudor, król Anglii

Henryk VIII Tudor, król Anglii

Henryk z Trastámary patrz Henryk II Kastylijski

Henryk Żeglarz, syn Jana I Dobrego króla Portugalii

Herakliusz, cesarz bizantyński

Hurtado Diego de, książę Santillana

Hurtado Martín, kawalerzysta

I

Infantado, książę

Innocenty VIII, papież

Izabela Habsburg (Elżbieta Austriaczka), córka Joanny Szalonej i Filipa I Pięknego

Izabela I Katolicka (Kastylijska), królowa Kastylii i Leónu, żona Ferdynanda II Aragońskiego passim

Izabela Portugalska, żona Jana II, matka Izabeli I Kastylijskiej

Izabela Portugalska (Izabela z Asturii), córka Izabeli i Ferdynanda

Izabela z Barcelos, babka Izabeli Kastylijskiej

J

Jakub I Zwycięzca (Zdobywca), król Aragonii

Jan Portugalski patrz Jan II Doskonały

Jan I, król Kastylii i Leónu

Jan II Aragoński (Jan bez Czci), ojciec Ferdynanda II

Jan II Kastylijski, syn Henryka III Chorowitego, ojciec Izabeli Kastylijskiej

Jan II Doskonały, syn Alfonsa V

Jan, książę Asturii, syn Izabeli i Ferdynanda

Jan II Trastámara patrz Jan II Kastylijski

Joanna d’Arc, patronka Francji

Joanna de Trastámara „La Beltráneja”, córka Joanny Portugalskiej

Joanna Portugalska, żona Henryka IV

Joanna Szalona, córka Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda II

João II patrz Jan II Doskonały

Juan (el andarin, piechur)

Juana patrz Joanna Szalona

Judge Joseph

Juliusz II, papież

K

Kamen Henry, historyk

Karol V Habsburg, król Hiszpanii, syn Joanny Szalonej

Karol VIII, król Francji

Karol Walezy, brat Ludwika XI

Katarzyna Aragońska, córka Izabeli i Ferdynanda

Katarzyna Lancaster

Kolumb patrz Kolumb Krzysztof

Kolumb Krzysztof

Kolumb Bartolomeo

Kadyksu książę patrz Ponce de León Rodrigo

Kadyksu markiz patrz Ponce de León Rodrigo

Kuryłowicz Arkadiusz

L

La Beltráneja patrz Joanna de Trastámara

Lerin, hrabia

Lopez Rodrigo, skarbnik Izabeli Kastylijskiej

Lucena Ramirez de

Ludwik XI Walezy, król Francji

Luna Alvaro de, doradca Jana II Kastylijskiego

Luna, książę

Lyon Eugene

M

Machiavelli Niccolò, filozof i pisarz polityczny

Mahomet, prorok islamu

Maksymilian I Habsburg, król Niemiec, cesarz rzymski

Małgorzata Habsburg, siostra Filipa I Pięknego

„Mały” (Boabdil) patrz Muhammad XII Abu Abdallah

Manrique, kapitan

Manrique Pedro de, książę Najery i Treviño

Manuel I Szczęśliwy, król Portugalii

Marden Ethel

Marden Luis

Maria Aragońska (Hiszpańska), córka Izabeli i Ferdynanda

Maria z Aragonii, pierwsza żona Jana II Kastylijskiego

Martín Alonso

Martír patrz Anghiera Pietro Martír de

Mata Carriazo Juan de la, historyk

Medinacelli, patrz Cerda Luis de

Medina-Sidoñia patrz Guzman y Meneses Enrique de

Mehmed II, sułtan turecki

Mendoza Alvaro de, książę Castro

Mendoza, hrabia

Mendoza Iñigo de, hrabia Tendilla

Mendoza kardynał patrz Pacheco Diego López

Mendoza Pedro Gonzales de, arcybiskup Toledo

Meneses Fernando Álvarez de

Mexia Rodrigo, kapitan

Miguel, syn Izabeli Portugalskiej córki Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda

Mohammed V z dynastii Nasrydów

Montemayor Martín Alonso de (oraz synowie Juan i Alfonso)

Montero Francisco, kapitan

Morrison Samuel Eliot

Muhammad, emir Kordoby, syn Abd ar-Rahmana II

Muhammad ibn Jusuf ibn Nasr (Muhammad I), założyciel dynastii Nasrydów

Muhammad XII Abu Abdallah (Boabdil, Mały), ostatni emir Grenady, syn Aischy

Muley Abu al-Hasan, władca Grenady

Muley Hasan patrz Muley Abu al-Hasan

N

Nebrija Elio Antonio de, filolog, gramatyk

Nieva, książę

Nino Juan

Nubdhat al-Asr, historyk arabski

Nuñez Cabeza de Vaca Pedro

O

Ocaña Juan de

Olmen Ferdinand van (Fernão d’Ulmo)

Ordoño I, syn Ramira I

Ordoño II, syn Alfonsa III

Oropesa, książę

Ortega Juan de

Osorno, książę

Osuna Bernaldino de

P

Pacheco Juan, faworyt Henryka IV, markiz Villeny

Pacheco Diego López, syn Juana Pacheco, kardynał Mendoza, hrabia Villeny

Padilla Adelantado Pedro López de

Palencia Alfonso,

Paramo Luis de, inkwizytor

Paweł II, papież

Pedro I Okrutny, król Kastylii i Leónu

Pelayo, prekursor walk z Maurami

Pena Francisco, inkwizytor

Peralta Pierres de, konetabl Nawarry

Perez Juan, przyjaciel Krzysztofa Kolumba

Pimental Rodrigo, książę Benavente

Pinelo Francisco, radca z Sewilli

Pinzon Martín Alonzo, żeglarz, sojusznik Kolumba

Pinzon Yañez Vincente

Pius II, papież

Pizarro Francisco

Pizarro Hernándo, brat Francisca

Plasencia, hrabia

Platon, filozof grecki

Ponce de León Rodrigo, markiz Kadyksu, książę Kadyksu, markiz Zahary

Portocarrero Luis

Prescott William

Pulgar Fernando de

Purcell Mary

Q

Quiñones Bernaldino de

Quintanilla Alonso de

R

Rada Rodrigo de, arcybiskup Toledo

Ramiro I, wnuk Alfonsa I

Ramiro II, syn Ordoña II

Ramiro III

Ribas Lope de, biskup Cartageny

Ribera Perafan de, marszałek

Rivadavia, książę

Rivadeneira Pedro de, marszałek

Rodriguez Sebastian, sojusznik Kolumba

Rojas Diego de, książę Denia

Romero Francisco, kapitan

Rosa Manuel de la

Rushdi Salman, pisarz

Ryszard III York, brat Edwarda IV

S

Salcedo

Salinas, książę

Sanchez de Illescu Gonzales

Sanchez Guillen

Sanchez Luis

Sancho IV Otyły

Santángel Luis de, skarbnik i doradca dworu Izabeli

Santillana patrz Hurtado Diego de

Scales, lord

Schasek, pielgrzym

Seneor Abraham, rabin sefardyjski, bankier

Serna Alonso de la

Sese Gracian

Sidi Yahya

Silva Juan de, książę Cifuentes

Siruela, książę

Solis Fernan Gomez de

Solis Isabel de (Isabela), druga żona Mulay Hasana

Solis Sancho Jimenéz de, komandor

Sona Luis de, biskup Malagi

Sotomayor Juan de

Stuniga Francisco de, kapitan

Sulejman Wspaniały, sułtan turecki

Sykstus IV (Francisco della Rovere), papież

T

Talavera Hernándo de, spowiednik Izabeli Kastylijskiej

Tariq ibn Malik Abu Zara

Tarik ibn Zijad ibn Abdullah

Telles Fernão

Tendilli hrabia patrz Mendoza Iñigo de

Toledo Rodrigo de

Torquemada Tomás de, główny inkwizytor

Toscanelli Paolo

Triana Rodrigo de

U

Ureña, książę

Urraka Kastylijska, córka Alfonsa VI

V

Valdivieso Alonso de, biskup Leónu

Valdivieso Maria Isabel del

Valenzuela, paź

Valera Diego de, kronikarz

Velasco Pedro Fernández de, konetabl

Valencia Alonso de, marszałek

Valvieso Alonso de, biskup Valladolid

Venerlis Antonio de, nuncjusz papieski

Villanuno Diego de

Villena patrz Pacheco markiz Villeny

Visconti Ascanio, kardynał Mediolanu

Vivero Juan de

W

Warren patrz Carroll Warren H.

Y

Yusuf, syn Aischy

Yusuf Abencomixa, doradca Boabdila

Z

Zafra Fernando de, sekretarz króla Ferdynanda

Zegri Azaator

Zoraya patrz Solis Isabel de

Zubi

Zurita Jeronimo, inkwizytor

Indeks geograficzny

A

Abra Despeñaperros (Przełęcz Pogromu Niewiernych Psów)

Acklins Island

Afryka Północna

Afryka

Axarquía

Alaejos

Al Andalus emirat

Alaska

Albaicín

Alberche

Albion patrz Anglia

Albuera

Alcaçovas

Álcala de Hénares

Algeciras

Alhama

Alhambra

Aljubarotta

Almeria

Alora

Alpuhara

Ameryka

Ameryka Południowa

Ameryka Środkowa

Andaluzja

Andarax

Anglia

Antequera

Antilla

Antyle

Apeniński Półwysep

Arabskie Morze

Arabski Półwysep

Aragonia

Archidonia

Arévalo

Armilla

Asturia

Ateny

Atlantyk

Atlas Wysoki

Ávila

Azory

B

Baeza

Bagdad

Bahama archipelag

Bajkał

Barcelona

Barcelos

Bardejo

Basków Kraj

Benemaquis

Betlejem

Bigornia przełęcz

Biskajska Zatoka

Bliski Wschód

Brasilia

Bruksela

Buitrago

Burgo de Osma

Burgos

Burgundia

C

Canberra

Cangas de Onís

Cardenosa

Cartagena

Cartama

Castronuño

Chiny

Cholula

Churriana

Cipang (Japonia)

Coin

Covadonga

Crooked Island

Cuéllar

D

Damaszek

Dobrej Nadziei Przylądek (Przylądek Burz)

Dueñas

Duero

Dżabal al-Tarik patrz Gibraltarska Cieśnina

E

Egipt

El Quintar

El Temblaque

Estremadura

Etiopia

Europa

F

Fez

Flandria

Florencja

Fortune Island

Francja

G

Galicja

Gandawa

Genezareth jezioro

Gibraltar

Gibraltarska Cieśnina

Gomera

Grecja

Grenada passim

Guadarrama góry

Guadix

H

Hiszpania passim

Huéjar

Huelva

Huescar

I

Iberia patrz Hiszpania

Iberyjski Półwysep

Illora

Indie,

Indie Zachodnie

Indyjski Ocean

Islamabad

Italia patrz Włochy

J

Jaén

Jamajka

Jardin de la Reina

Jedwabny Szlak

Jerozolima

K

Kair

Kanaryjskie Wyspy

Kantabryjskie Góry

Karaibskie Morze

Kastylia (królestwo Kastylii)

Kataj patrz Chiny

Katalonia

Konstantynopol

Kordoba

Kordobański kalifat

Kordobańska kraina

L

La Española (Haiti)

La Guardia

La Mancza

Langwedocja

Lanjarón

Las Navas de Tolosa

Las Zubias

Lecrin

León

Lepia

Lima

Lizbona

Logroño

Loja

Lojarón

Londyn

Long Island

Lubia

Lucena

Ludlow

Luzytania patrz Portugalia

M

Machu Picchu

Madrigal de las Altas Torres (Poranna Pieśń Wysokich Wież)

Madryt

Maghreb

Malaga

Marbella

Maroko

Medina del Campo

Mekka

Meksyk

Mezopotamia

Moclín

Moguera

Moguncja

Mojacar

Montefrío

Montilla

Murcja

N

Najera

Nawarra

Neapol

Niderlandy

Nil

Nowy Świat

O

Ocaña

Olmedo

Orbigo

Orihuela

Otranto

Oviedo

P

Palestyna

Palos

Pampeluna

Paria zatoka

Paryż

Patagonia

Peru

Pireneje

Pogromu Niewiernych Psów Przełęcz patrz Abra Despeñaperros

Poitiers

Polska

Portugalia

Półwysep patrz Iberyjski Półwysep

Puerto Rico (San Juan)

R

Ronda

Roussillon

Rzym

S

Sagrajas

Sagres

Salado

Salamanka,

Samaná Cay

Samarkanda

San Salvador (Guanahani)

Santa Fé

Santa María de Guadalupe

Santiago de Compostela

Santo Domingo

Santo Domingo de la Calzada

São Tomé

Saragossa

Segowia

Sekwana

Seteníl

Sewilla

Shropshire

Sierra de Gredos

Sierra de Guadarrama

Sierra de la Virgen (Góry Błogosławionej Dziewicy)

Sierra Morena

Sierra Nevada

Simancas

Solobreña

Suza

Sycylia

Syria

Szwajcaria

Ś

Śródziemne Morze

T

Tabuk

Tag

Tarifa

Tlaxcala

Toledo

Tordesillas

Toro

Toros de Guisando

Trastámara

Trujillo

Trynidad

Tudela

Tunis

Turcja

U

Ubeda

V

Valdejunquera

Val de Lozoya

Valencia de Alcántara

Valladolid

Veléz-Blanco

Veléz-Malaga

Veléz-Rubio

Vera

Villarrubia de los Ojos (Miasto Dziewczyny o Jasnych Oczach)

Vizcaya

W

Walencja

Watlinga wyspa

Watykan

Wenecja

Włochy

X

Xenil

Y

Yepes

Z

Zamora

Zahara

Ziemia Święta

Złociste Wzgórze

Zujar

W popularnonaukowej serii pt. „Historyczne bitwy” ukazały się ostatnio:

J. Wojtczak, Minnesota 1862 • Ł. Burkiewicz, Aleksandria 1365 • K. Plewako, CAMBRAI 1917 • M. Kuczyński, WOJNA CZU Z HAN 209–202 P.N.E. • L. Wyszczelski, LWÓW 1920 • M.A. Piegzik, HOLENDERSKIE INDIE WSCHODNIE 1941–1942 • W. Polakiewicz, LIMANOWA 1914 • A. Lorbiecki, M. Wałdoch, CHOJNICE 1939 • M. Leszczyński, pomorze 1945 • G. Lach, IPSOS 301 p.n.e. • R. Warszewski, KONGO 1965 • A. Toczewski, FESTUNG KÜSTRIN 1945 • J. Wojtczak, CALLAO 1866 • R. Dzieszyński, KRAKÓW 1768–1772 • T. Jarmoła, KRETA 1941 • R.F. Barkowski, CROTONE 982 • Z. Stąpor, BERLIN 1945 • S. Kaliński, BOLIMÓW 1915 • W. Zawadzki, POMORZE 1920 • A. Zieliński, MALTA 1565 • M. Grzeszczak, IGNACEWO 1863 • R.F. Barkowski, POŁABIE 983 • D. Kupisz, PSKÓW 1581–1582 • J. Wojtczak, FILIPINY 1898–1902 • S. Rek, MANZIKERT 1071 • R. Rabka, MACEDONIA–EPIR–ALBANIA 1912–1913 • R.F. Barkowski, POITIERS 732 • S. Rek, KOSOWE POLE 1389 • R. Warszewski, KUBA 1958–1959 • J. Dobrzelewski, INDIE–PAKISTAN 1971 • P. Krukowski, NAD WIEPRZEM 1920 • R.F. Barkowski, LECHOWE POLE 955 • M.A. Piegzik, MORZE KORALOWE 1942 • W. Włodarkiewicz, WOŁYŃ 1939 • T. Romanowski, Massilia 49 p.n.e. • A.A. Majewski, MOSKWA 1617–1618 • T. Greniuch, NATAL 1899–1900 • R.F. Barkowski, KRUCJATA POŁABSKA 1147 • T. Kubicki, GETTO WARSZAWSKIE 1943 • R. Marcinek, KANAŁ SUESKI 1956 • J. Wojtczak, La Plata 1806–1807 • Robert F. Barkowski, SYBERIA 1581–1697 • D. Kupisz, SMOLEŃSK 1632–1634 • T. Fijałkowski, Północny Atlantyk 1914–1918 • J. Wojtczak, BOSWORTH 1485 • P. Rochala, NIEMCZA 1017 • R. Dzieszyński, BYCZYNA 1588 • Ł. Czarnecki, KONSTANTYNOPOL 626 • R. Warszewski, Little Big Horn 1876 • R.F. Barkowski, Budziszyn 1002–1018 • R. Warszewski, CHOLULA 1519 • T. Romanowski, BRYTANIA 55–54 P.N.E.• J. Rłachnio, KRAŚNIK 1914.• J. Lizut, OPERACJA HO CHI MINH 1975 • G. Gołębiewski, PŁOCK 1920 •

W przygotowaniu: K. Słodowy, Smoleńsk 1609–1611