Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Przedmowa

Węgrzy w Europie – przybycie, dyplomacja, konflikty

Reformy militarne Henryka I

Najazdów węgierskich ciąg dalszy, rebelie w Niemczech

Teatr działań wojennych

Wstęp do kampanii węgierskiej w 955 roku

Działania wojenne Węgrów od lipca do początku sierpnia

Oblężenie Augsburga, 8–9 sierpnia

Otto I Wielki nadchodzi z odsieczą

Zmagania bojowe 10 sierpnia

Dramatyczna ucieczka Węgrów, 11–12 sierpnia

Podsumowanie

Wykaz skrótów

Mapy

Ilustracje

Bibliografia

Okładka

Zapraszamy na strony
www.bellona.pl, www.ksiegarnia.bellona.pl

Dołącz do nas na Facebooku
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Nasz adres:
Bellona Spółka Akcyjna
ul. Bema 87
01-233 Warszawa
Dział Wysyłki tel.: 22 457 03 02, 22 457 03 06, 22 457 03 78
faks: 22 652 27 01
Internet: www.bellona.pl
e-mail: biuro@bellona.pl

Ilustracja na okładce: Marek Szyszko
Redaktor prowadzący: Zofia Gawryś
Redaktor merytoryczny: Miłosz Niewierowicz
Redaktor techniczny: Beata Jankowska
Korekta: Teresa Kępa, Grażyna Ćwietkow-Góralna

© Copyright by Robert F. Barkowski, 2016
© Copyright by Bellona Spółka Akcyjna, Warszawa 2016

ISBN 978-83-11-15573-2

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Mojemu synowi Patrykowi

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Ebookpoint.pl KOPIA DLA: Sebastian Pajak spconv@gmail.com

Przedmowa

Niniejsza publikacja omawia w sposób popularnonaukowy przyczyny, przygotowania, przebieg oraz skutki bitwy stoczonej 10 sierpnia 955 roku na Lechowym Polu pomiędzy rycerstwem zjednoczonych księstw niemieckich (wspomaganych przez dwa legiony czeskie) a węgierskimi wojownikami. Hufce lekko- i ciężkozbrojnej jazdy dowodzone przez niemieckiego króla Ottona I starły się z konnymi łucznikami i piechotą z węgierskim wodzem Bulcsú na czele. Po stronie niemieckiej walczyli germańscy Sasi, Bawarczycy, Frankowie i Szwabowie, słowiańskie legiony z Czech oraz oddziały z podbitych plemion południowego Połabia. Po przeciwnej stronie stanęła elitarna konnica węgierska posiłkowana piechotą złożoną z ludów Kotliny Panońskiej.

Bitwa przeszła do historii jako jedna z ważniejszych w dziejach Europy, i to z wielu przyczyn. Bitwa zakończyła sześćdziesięcioletni okres węgierskich najazdów na Europę Zachodnią. Niektórzy historycy zadali sobie trud i na podstawie przekazów obliczyli liczbę węgierskich najazdów na obszary wschodniofrankijskie w latach 900−955: było ich 32. Batalia na Lechowym Polu stała się wielkim triumfem Ottona Wielkiego; rozgromiona została większa część wojsk węgierskich, a ich główni wodzowie wpadli w ręce Ottona. Jeszce na polu bitwy upojeni sukcesem rycerze okrzyknęli go cesarzem, imperatorem, na wzór późnoantycznych legionów rzymskich. Rzeczywiście w 962 roku w Rzymie Otto I został koronowany i namaszczony na cesarza, do czego nie doszłoby bez zwycięstwa na Lechowym Polu. Morale armii wzrosło do tego stopnia, że Otto prosto z pola bitwy udał się z wojskiem na Połabie, gdzie nad Reknicą stoczył zwycięską batalię z koalicją obodrycko-wielecką.

Bezpośrednim skutkiem bitwy na Lechowym Polu było założenie biskupstwa w Merseburgu. Dla rzesz zwykłych mieszkańców królestwa zwycięstwo nad Węgrami oznaczało nadejście spokojniejszych czasów. Ale i dla najeźdźców bitwa ta była kluczowa w dziejach ich państwa. Węgrzy przeobrazili się z ludu półkoczowniczego w społeczeństwo osiadłe. Pod wpływem klęski na Lechowym Polu węgierscy przywódcy zdecydowali się na radykalną zmianę społeczną i polityczną – doprowadzili do chrystianizacji kraju w obrządku rzymskokatolickim i stworzyli silne wczesnofeudalne królestwo w Europie.

Pod określeniem „bitwa na Lechowym Polu” kryje się cały ciąg krwawych starć zbrojnych. W sumie trwały pięć dni, od 8 do 12 sierpnia. Przez pierwsze dwa dni toczyły się zmagania o Augsburg. Potężna armia węgierska przystąpiła do oblężenia i szturmów na mury tego miasta. Idąca z odsieczą armia niemiecka dotarła pod Augsburg 10 sierpnia, i tego samego dnia doszło do walk trwających od świtu do późnego wieczora. Przeciwnicy starli się na południowy zachód od miasta, na obszarze pomiędzy rzekami Wertach i Lech, zwanym Lechowym Polem. Szczęście początkowo sprzyjało Węgrom, ale ostatecznie zwycięstwo przypadło w udziale stronie niemieckiej. Wojsko Ottona Wielkiego pokonało przeciwników nie liczebnością, lecz zdyscyplinowaną realizacją mistrzowskiej taktyki; pomogła mu także pogoda. Wciągu dwóch następnych dni, 11 i 12 sierpnia, dopełnił się ostatni akt dramatu węgierskiej armii. Odwrót Węgrów – zamierzony czy pozorowany – zamienił się w chaotyczną i paniczną ucieczkę w strugach deszczu przez zalaną powodziami Bawarię. To właśnie wtedy armia węgierska została doszczętnie zniszczona przez oddziały bawarskie i czeskie, które zastawiały na uchodzących Madziarów niezliczone pułapki i organizowały zasadzki.

Węgrzy rzucili do bitwy na Lechowym Polu wszystkie siły, którymi dysponowali. Liczebność ich armii szacuje się na ponad 40 tys. wojowników (w tym co najmniej 20 tys. konnicy), większość poległa na polu walki, a ściśle rzecz biorąc, podczas katastrofalnego odwrotu 11−12 sierpnia. Niemcy przystąpili do bitwy z ośmioma legionami: trzy saskie tworzyły korpus królewski Ottona I, ponadto były jeszcze trzy bawarskie, dwa szwabskie, frankoński i czeski. W sumie wojsko Ottona liczyło około 15−20 tys. rycerzy, znaczną część armii stanowiła jazda pancerna. Ciekawostką był znajdujący się w saskim ugrupowaniu hufiec słowiańskiej jazdy z plemienia Chudziców (południowe Połabie) z księciem Kuchawicą na czele. W ostatniej fazie zmagań bojowych 11 i 12 sierpnia do walki włączyły się też kolejne hufce jazdy czeskiej z księciem Bolesławem Srogim na czele, które zniszczyły większą część znajdującej się w odwrocie armii węgierskiej. Strona niemiecka straciła w tej bitwie ponad 1/3 stanu liczebnego.

Na początku publikacji opisano stronę węgierską, poczynając od wkroczenia Węgrów do Kotliny Panońskiej i rozpoczęcia najazdów na obszary państw zachodnioeuropejskich. Od końca IX wieku Węgrzy cyklicznie najeżdżali obszary państwa wschodniofrankijskiego (przyszłych Niemiec) i zachodniofrankijskiego oraz Italii. W czasie najazdów na te ziemie uprowadzano w niewolę ludność, grabiono, mordowano i niszczono wsie. Armie, które próbowały się przeciwstawić najeźdźcom, były – z nielicznymi wyjątkami – doszczętnie rozgramiane. Rycerstwo zachodniej Europy było ze swą strategią walki dłuższy czas bezradne wobec sztuki wojennej Węgrów. Głównymi atutami węgierskimi w walce były szybkie i wytrzymałe konie oraz łuki refleksyjne.

Następnym tematem tej publikacji będzie krótki zarys dziejów Królestwa Niemieckiego pod panowaniem Henryka I i Ottona I Wielkiego z opisem trudności, z jakimi borykali się obaj królowie. Mowa tu zarówno o buntach i zamieszkach wstrząsających państwem od wewnątrz, jak i zagrożeniach zewnętrznych. W latach pięćdziesiątych X wieku najpoważniejszymi zagrożeniami były twardy opór Słowian na okupowanych terenach Połabia oraz najazdy węgierskie. Opisane zostaną także niebagatelne dokonania Ottona w dziedzinie wojskowości, w dużej części inspirowane właśnie licznymi zagrożeniami dla państwa.

W następnych rozdziałach zostanie ukazany początek i przebieg kampanii węgierskiej w 955 roku oraz mobilizacja wojsk przez Ottona. Główną część książki zajmie przedstawienie zmagań bojowych 8−12 sierpnia, łącznie z wyczerpującym opisem tytułowej bitwy.

Pisząc tę książkę, korzystałem ze źródeł pisanych i opracowań współczesnych historyków. Do najważniejszych źródeł należy Żywot świętego Ulryka (Vita Sancti Uodalrici) biskupa Augsburga, który dowodził obroną oblężonego miasta 8 i 9 sierpnia. Żywot napisał prepozyt augsburskiej katedry imieniem Gerhard, który był naocznym świadkiem wydarzeń – obserwował wszystko z korony murów obronnych. Drugim źródłem jest kronika mnicha Widukinda z Korbei Res gestae Saxonicae. Oba źródła zawierają szczegółowe relacje z przebiegu zmagań bojowych, jednak z pewną różnicą. Gerhard opisuje dwa dni oblężenia i niektóre szczegóły ucieczki Węgrów 11−12 sierpnia. Widukind zaś skupia się na samej bitwie 10 sierpnia, a o ucieczce Węgrów formułuje własne opinie. Mamy zatem dwie obfite (jak na czasy średniowiecza) relacje, które się wspaniale uzupełniają i nawzajem potwierdzają. Oprócz tego istnieje wiele źródeł pisanych, również wykorzystanych w tej publikacji, w których informacje dotyczące bitwy to zaledwie jedno lub parę zdań (np. żywot Brunona).

Na oddzielną wzmiankę zasługuje też dzieło, z którego korzystałem przy pisaniu tej książki: dwutomowa kronika Szymona z Kezy (Simon Kézai) Gesta Hunnorum et Hungarorum, napisana w XIII wieku (naukowcy przyjmują, że w latach 1282−1283). Szymon był notariuszem na dworze węgierskiego króla Władysława IV Kumańczyka i jemu też zadedykował swe dzieło. Jest to bardzo cenna kronika, której autor oparł się zarówno na źródłach włoskich, francuskich i niemieckich, jak i na zagubionych kronikach węgierskich oraz przekazach ustnych. Jak sam przyznał, starał się jak najwierniej i w zgodzie z prawdą przekazać dotychczasowe dzieje Węgier. Tu muszę podkreślić, że jego kronika nie ma nic wspólnego z dziełem o podobnym tytule, Gesta Hungarorum, napisanym w XII wieku przez anonimowego autora zwanego Anonimem Węgierskim, notariusza na dworach królów węgierskich Béli II i Béli III.

Niezależnie od opisu samej bitwy na Lechowym Polu wykorzystałem wiele źródeł pisanych w celu przedstawienia wydarzeń przed bitwą. Drugą grupę stanowią publikacje znakomitych historyków, do których sięgnąłem, aby zapoznać się ze świetnymi analizami bitwy i różnymi punktami widzenia na sporne zagadnienia. W moim przekonaniu na temat bitwy na Lechowym Polu bez wątpienia publikacją na skalę światową jest praca amerykańskiego historyka Charlesa R. Bowlusa – dodam tylko, że chyba jako jedyny podjął się trudnego i po części nowatorskiego rozpatrzenia tak ważnych aspektów bitwy, jak: warunki pogodowe, geografia i geologia terenu czy zagadnienia ekologiczne. Na przykład: jaka musiałaby być powierzchnia pastwisk niezbędnych do wyżywienia określonej liczby koni? Był to problem kluczowy dla planujących dalekie wyprawy Węgrów, którego rozwiązanie może przybliżyć realną liczbę węgierskiej konnicy biorącej udział w bitwie.

Mam nadzieję, że zaciekawię Szanownych Czytelników nie tylko samą bitwą, ale i nakreślonym przeze mnie szerokim tłem epoki. Chciałbym też, aby ta publikacja przyczyniła się do popularyzacji historii i pobudziła do dyskusji.

Węgrzy w Europie – przybycie, dyplomacja, konflikty

Na początek mały wybór relacji i przekazów na temat Węgrów, tak jak ich widzieli ówcześni kronikarze lub tak jak ich widzieć chciano, skrajnie negatywnie i tendencyjnie: „Lud węgierski jest niezwykle dziki i przewyższa okrutnością wszystkie dzikie zwierzęta. Nie żyją na sposób ludzi, lecz jak bydło. Odżywiają się mianowicie surowym mięsem, piją krew i jako medycyny używają kawałków pociętych serc swych jeńców” – tak pisał kronikarz Regino z Prüm (840−915) w Reginonis abbatis Prumiensis Chronicon cum continuatione Treverensi. Można zapytać, skąd Regino czerpał informacje na temat Węgrów – jego opactwo znajdujące się w Ardenach raczej nie miało z nimi ożywionych kontaktów. W istocie plagą opactwa w Prüm byli wikingowie, którzy najechali klasztor dwukrotnie – w latach 882 i 892. Jednak podałem ten przykład, by uświadomić czytelnikom, że propaganda posługująca się nieprawdziwymi informacjami była znana już we wczesnym średniowieczu. Tylko naoczni świadkowie mogli przekazać potomnym wiadomości zasługujące na uwagę. Jednym z nich był Gerhard z Augsburga, który miał okazję widzieć Węgrów przynajmniej raz, podczas oblężenia Augsburga w 955 roku: „Mieli [Węgrzy] brązowożółte twarze, głęboko osadzone oczy i wygolone głowy oprócz trzech zwisających warkoczy. Ich ochrypłe głosy czyniły ich język jeszcze bardziej niezrozumiałym [...]. Umarłych palili. [...] Ich broń nie była piękna, ale praktyczna, funkcjonalna. Główną bronią był łuk z rogu zwierzęcego, za pomocą którego wystrzeliwali stosunkowo długie strzały zakończone żelaznymi grotami. Równie ważną bronią był oszczep z żelaznym grotem. Pod grotem powiewała mała chorągiewka, podobno po to, by zatrwożyć konie przeciwnika. Miecza rzadko używali, dlatego niewielu Węgrów go posiadało. Zamiast miecza chętniej używali fokosa [rodzaj toporka, ciupagi – R.F.B.], oprócz tego swoistego rodzaju buzdygana. Zamiast pancerza używali skórzanych hełmów i napierśnika. Wodzowie używali metalowej półzbroi, która wśród Niemców dopiero w drugiej połowie X wieku zaczęła wchodzić w użycie. Nogi chroniły wysokie aż po kolana skórzane buty”[1].

Około połowy IX wieku plemiona węgierskie zamieszkiwały kraj nazywany w ich języku Etelköz, czyli międzyrzecze; podobnego określenia użył w swym sprawozdaniu z 950 roku cesarz bizantyjski Konstantyn VII Porfirogeneta (905−959): „ziemia pomiędzy rzekami”. Twórcy dokumentu, zwanego Geografem Bawarskim, w 845 roku znali już Węgrów pod łacińską nazwą Ungare.

Przyjmuje się, że Etelköz leżał na północny zachód od Morza Czarnego i na wschód od Karpat, pomiędzy dolnym Dunajem a dolnym Donem[2], na terenach dzisiejszej południowej Ukrainy.

Według przekazów i legend Węgrzy byli podzieleni na siedem plemion, co manifestowało się również w ustawieniu taktycznym na polu bitewnym – blok środkowy, trzy kolumny po prawej i trzy po lewej stronie, w sumie siedem[3]. Na ich czele stało dwóch równolegle rządzących książąt: jeden z tytułem kende, a drugi – gyula. Oprócz nich istniał trzeci urząd o równie wysokich kompetencjach, horka[4].

Od 862 roku Węgrzy podejmowali z Etelköz pierwsze wyprawy w kierunku zachodnim, wchodząc w kontakty z Cesarstwem Bizantyjskim, Bułgarami, Frankami i Morawianami. Najczęściej byli wynajmowani, za sutą opłatą, przez którąś z wymienionych potęg jako sprzymierzeńcy w toczących się na zachodzie wojnach i grach politycznych. Ten zwyczaj należy szczególnie mocno podkreślić, gdyż będzie on kontynuowany również po osiedleniu się Węgrów w Kotlinie Panońskiej. Stanowił on najważniejszy czynnik węgierskiej egzystencji w Europie od 895 roku (przekroczenie Karpat i zajmowanie Kotliny Panońskiej) do tytułowej bitwy na Lechowym Polu w 955 roku. W wymienionym okresie węgierski system organizacji politycznej, tryb życia, militaryzm oraz struktury społeczne były związane z najazdami na sąsiednie państwa, pobieraniem od nich trybutów oraz opłat za napadanie na ich wrogów. Osławiona węgierska jazda, konni łucznicy, stała się w tej części Europy najbardziej poszukiwaną armią do wynajęcia. Ich pierwsze starcia zbrojne z wschodniofrankijskim rycerstwem, do których dochodziło sporadycznie w 862 i 881 roku pod Wenia czyli dzisiejszym Wiedniem, zakończyły się porażkami rycerstwa. Na początku lat dziewięćdziesiątych IX wieku, gdy Węgrzy przebywali jeszcze w Etelköz, dwóch węgierskich przywódców, kende Kurszán (zm. 904) i gyula Arpad (845−907), zawarło porozumienia z czołowymi potęgami ówczesnej Europy, które w decydujący sposób wpłynęły na dalsze dzieje Węgier. Pierwsze porozumienie zawarto w 892 roku z królem wschodniofrankijskim Arnulfem z Karyntii (850−899) w celu wspólnej walki przeciwko Państwu Wielkomorawskiemu[5]. Drugie zawarte w 894 roku z Bizantyjczykami było paktem o współpracy wojskowej. Węgrzy mieli gnębić Bułgarów prowadzących wojnę z Bizancjum – w zamian Konstantynopol zobowiązał się trzymać w szachu Chazarów, odwiecznych wrogów węgierskich plemion. Aby uprzytomnić sobie, jak ciekawi świata byli węgierscy jeźdźcy, należy dodać, że ich zainteresowania nie koncentrowały się jedynie na kierunku zachodnim. W Powieści minionych lat pod rokiem 898 znajduje się informacja, jak pod Kijowem niespodziewanie pojawiły się zagony węgierskie (Ugrowie), szokując przyzwyczajonych już niemal do wszystkiego wareskich wojowników, którzy nie odważyli się na walkę z nimi.

W tym czasie na południowo-wschodniej flance Etelköz doszło do niepokojów, ponieważ pojawili się tam Pieczyngowie. Ten zlepek koczowniczych plemion wypełznął z głębin Azji Środkowej i spychany ustawicznie w kierunku zachodnim dotarł na obszary między Morzem Kaspijskim i Uralem. Stamtąd przegonili ich w 983 roku tureccy Uzowie, grabiąc stada i dobytek. Zdesperowani Pieczyngowie wynieśli się dalej na zachód i po przekroczeniu Wołgi dotarli aż nad Don, na obrzeża Etelköz, stając się potencjalnym zagrożeniem dla plemion węgierskich.

Tymczasem wojna pomiędzy Bizancjum i Bułgarią się zaostrzyła. W 985 roku bułgarskie wojska pod wodzą Symeona I Wielkiego (866−927) przystąpiły do oblężenia Konstantynopola. W tej sytuacji cesarz bizantyjski Leon VI Filozof (866−912) postanowił wykorzystać do walki Węgrów na podstawie zawartego uprzednio porozumienia o współpracy wojskowej. Bizantyjska flota podpłynęła do ujścia Donu, załadowała wielką węgierską armię i wyładowała ją po drugiej stronie rzeki, już na bułgarskim terytorium. Dla Bułgarów było to uderzenie w plecy, które rzuciło ich na kolana: niespodziewanie kilkutysięczna węgierska armia konna pod wodzą syna Arpada, imieniem Levente, zaatakowała bułgarskie pozycje na tyłach frontu. Bułgarzy ponieśli dotkliwe klęski w dwóch bitwach – jedną z nich była batalia pod Silistrą nad Dunajem, gdzie w dobrze bronionym grodzie schronił się sam car Symeon. W tej sytuacji Bizantyjczycy nie mieli trudności z przymuszeniem bułgarskiego władcy do zawarcia niekorzystnego dla niego pokoju.

Symeon nie zapomniał, komu zawdzięcza klęskę, i już w 896 roku zawarł sojusz z Pieczyngami skierowany przeciwko Węgrom. W rezultacie Pieczyngowie zaatakowali wszystkimi siłami węgierskie osady i obozowiska w Etelköz, wykorzystując pomyślne dla nich okoliczności, gdyż w tym czasie prawie wszystkie wojska węgierskie znajdowały się na kampaniach poza granicami: Arpad z 20 tys. wojowników w Kotlinie Panońskiej walczył przeciwko Morawianom, a do kraju nie powróciły jeszcze siły wysłane w 895 roku do Bułgarii. Pieczyngowie byli bezlitośni, zginęli prawie wszyscy pozostali w kraju wojownicy, a kobiety i dzieci uprowadzono w niewolę. Gdy wojska Arpada wróciły do Etelköz, zastały opuszczoną i zrujnowaną krainę. Węgierski władca bez namysłu zarządził więc opuszczenie Etelköz i przeniesienie się na wschodnie obszary Kotliny Panońskiej, gdzie dalej toczył walki z Morawianami.

Kotlina Panońska od stuleci przyciągała różne ludy, plemiona i szczepy z wielu regionów, najliczniej z Azji oraz wschodniej i północnej Europy. W czasach klasycznego antyku międzyrzecze Dunaju i Cisy zamieszkiwali indoeuropejscy Ilirowie. W VI wieku na te tereny zaczęli napływać Słowianie. Wcześniej i w tym samym okresie przez obszar ten przetoczyło się dziewięć rozmaitych szczepów germańskich: Markomanowie znad Łaby, Kwadowie (Swebowie), Longobardowie znad Łaby, Wandalowie, Rugiowie, Goci wschodni i zachodni, Herulowie i Gepidowie. Wśród nadchodzących z Azji ludów wymienić należy Hunów i Awarów.

Na koniec nadeszli Węgrzy. Moment ten, wielka migracja Węgrów w 896 roku, nazwany został Zajęciem Ojczyzny (węg. honfoglalás). Prowadzone przez Arpada szczepy węgierskie, cała ludność cywilna oraz wojsko, przekroczyły w 896 roku Przełęcz Werecką w Karpatach Wschodnich i zaczęły się osiedlać, najpierw nad środkowym Dunajem i Cisą. Węgrów było około 400 tys. Tymczasem całą Kotlinę Panońską zamieszkiwało w tym czasie około 200 tys. miejscowej ludności, przeważnie Słowian i resztek zasymilowanych z nimi Awarów. Zajęcie kotliny przez Węgrów nie odbyło się wyłącznie pokojowo, jak chcą kroniki. W wielu miejscach doszło do walk, a nawet zdobywania poszczególnych grodów. Później rozpoczął się szybki proces asymilacji, z dużą korzyścią dla Węgrów. Ci, będąc koczownikami, przejęli władzę nad miejscową ludnością zajmującą się głównie rolnictwem, co przyspieszyło później, w szczególności po bitwie na Lechowym Polu, przejście Węgrów na osiadły tryb życia.

Obszar Kotliny Panońskiej składał się z trzech części, były to (od wschodu): Wielka Nizina Węgierska, Kraj Zadunajski w centrum i Mała Nizina Węgierska na zachodzie, obejmująca część historycznej Panonii i austriacką Marchię Wschodnią (Marchię Austriacką lub z niemiecka Ostmark). W bardzo krótkim czasie, po rozbiciu państwa wielkomorawskiego, Węgrzy zajęli niemal całą Kotlinę Panońską, po czym rozpoczęli słynne najazdy na państwa Europy Zachodniej. O ich niebywałych sukcesach decydowały cztery czynniki, z którymi zachodnioeuropejska sztuka wojenna długo nie mogła sobie poradzić: strategia najazdów, taktyka na polu walki, konie i łuki refleksyjne.

WĘGIERSKA SZTUKA WOJENNA

Węgierskie konie nie były duże, ale za to silne i wytrzymałe, co zawdzięczały wypasaniu na pastwiskach porośniętych trawą bogatą w składniki mineralne i odżywcze. Tak było w Etelköz, a Kotlina Panońska również obfitowała w rozległe pastwiska podobnego rodzaju. Konie te mogły obejść się bez paszy ziarnistej. Dlatego armie węgierskie nie musiały się troszczyć o paszę dla nich, wystarczyły naturalne pastwiska na obszarach objętych operacjami militarnymi. Dosiadając takich koni, zdyscyplinowani i perfekcyjnie wyszkoleni jeźdźcy węgierscy byli zdolni do niebywałych manewrów na polu bitwy: gonitw, nawrotów, ucieczek, zataczania łuków, nagłych przegrupowań. Pozwalały na to szybkość wierzchowców i umiejętności wojowników. Lekki węgierski łucznik mógł galopować o wiele dłużej niż ciężkozbrojny europejski rycerz, i to bez wyraźnych oznak zmęczenia konia.

Drugim ważnym elementem przyczyniającym się do sukcesów wojsk węgierskich była ich główna broń – łuk refleksyjny. W porównaniu ze zwykłym łukiem miał on następujące zalety: większe przyspieszenie lotu strzały, większą siłę przebicia, możliwość strzelania na dłuższy dystans – nawet do 800 m, ale efektywna siła rażenia nie przekraczała 500 m. Zalety łuku refleksyjnego dawały się poznać, gdy łucznikom udało się wystrzelić w stronę przeciwnika z odpowiedniej odległości salwy śmiercionośnych strzał. Kilka takich chmur, liczących po kilka, kilkanaście tysięcy strzał, zamieniało pole walki w cmentarz – stosy trupów wojowników i koni pośród jęków poranionych. Ważne było oddanie salw z odpowiedniej odległości – nie za daleko i nie za blisko. 8 tys. wojowników wystrzeliwujących co osiem sekund po jednej strzale pod kątem 45° mogło na teren zajęty przez przeciwnika w ciągu minuty wystrzelić 56 tys. strzał[6]. Nie dziwi zatem, że niektórzy kronikarze nazywali łuki refleksyjne cudowną bronią – chociaż trzeba też wspomnieć o ich wadach, jak: mała odporność na deszcz i zwiększoną wilgotność powietrza (rozklejanie się poszczególnych części łuku) oraz koszty produkcji. Według Bowlusa na wyprodukowanie jednego łuku refleksyjnego potrzeba było co najmniej roku, a mowa tu o podstawowej wersji i najniższej jakości. Wyprodukowanie egzemplarzy o wyższych walorach wymagało trzech do pięciu lat, a tych najlepszych – nawet dziesięciu lat[7].

Można sobie teraz wyobrazić, jak efektywne były oddziały węgierskich łuczników dysponujące przedstawionymi walorami. Wyobraźmy sobie dwie armie ustawione naprzeciwko siebie: zachodnioeuropejskiej jazdy i węgierskich łuczników konnych. Dopóki przeciwnik stał w szyku bojowym, węgierscy łucznicy słali salwę za salwą w masę rycerstwa i koni, przyjmując przy tym dogodne pozycje, np. wyginając linię w półksiężyc (lub podkowę, jak kto woli), i zwiększając w ten sposób nie tyle liczbę wystrzelonych strzał, co efektywne pole rażenia. Przeciwnik musiał w końcu zareagować, by nie dać się wystrzelać: albo uciec, albo przejść do szarży. Kiedy rycerstwo europejskie przechodziło do ataku, Węgrzy mogli jeszcze wypuścić jedną salwę. Nie więcej, gdyż wraz ze zmniejszającym się dystansem pomiędzy nimi a ścianą prącego na nich żelaza zmniejszała się błyskawicznie efektywność i celność ich łuków[8]. Każda następna salwa zwiększała ryzyko bezpośredniego starcia z ciężkozbrojnymi rycerzami, w którym Węgrzy nie mieli praktycznie szans. Chyba że uczyniliby to celowo, aby związać większość sił przeciwnika w bitewnej plątaninie. Wtedy na dany sygnał zdyscyplinowani węgierscy wojownicy niespodziewanie i szybko opuszczali pole bitwy, rzucając się do udawanej ucieczki, albo rozdzielali się na boki, dołączając do tych „ramion” formacji podkowy, które nie wdały się w bitewny rozgardiasz, by wspólnie rozpocząć ponowny śmiertelny ostrzał zdezorientowanych rycerzy europejskich, nadal skłębionych pośrodku. W przypadku udawanej ucieczki gnaliby tak długo, aż konie przeciwnika zmęczyłyby się. Wtedy, w zależności od rzeźby terenu i innych taktycznych niuansów, uciekinierzy zawróciliby nagle i rozpoczęli ponowny ostrzał z łuków. W tej fazie bitwy często dołączały do nich posiłki poukrywane dotychczas za pagórkami, drzewami itp.[9].

Korzystając z powyższego opisu, łatwiej zrozumieć, że wobec takiej taktyki rycerstwo zachodnioeuropejskie było, przynajmniej dłuższy czas na początku, całkowicie bezradne. Dlatego w pierwszych latach węgierskich najazdów dochodziło do straszliwych klęsk armii wschodniofrankijskich, później niemieckich, italskich czy zachodniofrankijskich. Przynajmniej dopóty, dopóki stratedzy i taktycy zachodniej Europy nie opracowali efektywnych przeciwdziałań, o których szerzej w dalszych rozdziałach, jak taktyka głęboko cofniętej obrony, absolutna dyscyplina na polu walki i wykorzystanie warunków pogodowych. To nie żart – podczas deszczu czy chociażby zbyt wysokiej wilgotności powietrza węgierskie łuki refleksyjne rozklejały się i nie można było z nich strzelać.

Dla Europejczyków pojawienie się Węgrów i związane z tym najazdy było niespodziewane. Ostatnim niebezpieczeństwem grożącym od strony Kotliny Panońskiej byli Awarowie, o których, prócz zapisów w kronikach, nikt już nie pamiętał. Od zniszczenia kaganatu awarskiego w 803 roku przez Karola Wielkiego minęło ponad 90 lat, a tu nagle z tego samego regionu i w podobnym stylu nadeszło nowe niebywałe zagrożenie. Węgrzy napłynęli do Kotliny Panońskiej ze wschodu, osiedlili się w tym samym miejscu, gdzie znajdował się awarski kaganat, a ich brutalne oddziały konnych wojowników – wszystko to skłoniło ówczesną zachodnioeuropejską opinię do przekonania, że Węgrzy są niczym innym, jak ponownym wcieleniem diabelskich Awarów. Dlatego w ówczesnych źródłach pisanych najczęstszym określeniem Węgrów, obok „Ungri”, było „Awari”. Bizantyjscy kronikarze nie byli lepsi od swych zachodnioeuropejskich kolegów, najczęściej określając Węgrów słowem „Turki”. Z drugiej strony trzeba przyznać, że np. Szymon z Kezy z dumą podkreślał i starał się udowodnić, iż Węgrzy jak najbardziej mieli wiele wspólnego z Awarami.

Ale czy sukcesy węgierskich najazdów wynikały tylko z ich kunsztu wojennego? Wielu historyków sądzi, że do niebywałych węgierskich sukcesów w początkach najazdów przyczyniły się dwa czynniki. Pierwszym niezaprzeczalnie były wymienione aspekty militarne, ale, jak się później okazało, same nie wystarczyły. Drugim zjawiskiem sprzyjającym rozkwitowi najazdów była sytuacja w Italii i państwach frankijskich. Chodzi przede wszystkim o podziały wśród możnowładztwa w walkach o władzę, przywileje, urzędy, ziemie. Rozdrobnienie władzy centralnej na drobne enklawy zainteresowane wyłącznie lokalną polityką. Animozje i wrogości książąt szczepowych. W rezultacie bardzo złe rządy, brak silnego aparatu władzy zdolnego skutecznie przeciwdziałać węgierskim najazdom. Zawrotna szybkość konnych zagonów węgierskich, niezabezpieczenie alpejskich przełęczy i przejść, brak czynnika ponadlokalnego zdolnego do ogłoszenia powszechnej mobilizacji lub dokonania niezbędnych reform wojskowości – to tylko najważniejsze bolączki zachodniej Europy w tym czasie. Chaos potęgowały wojny domowe, zarówno w dawnej monarchii karolińskiej rozpadającej się na rywalizujące pomiędzy sobą mniejsze organizmy, jak i w Italii, gdzie lokalni książęta unicestwiali się nawzajem w bratobójczych walkach. W Italii dochodził jeszcze chwiejący się w posadach Konstantynopol, starający się utrzymać na Półwyspie Apenińskim, ale nieznajdujący na to skutecznych środków. Wszystkie te wzajemnie zwalczające się frakcje i ugrupowania, zamiast przeciwdziałać węgierskiemu zagrożeniu, wolały, kierując się własnym interesem, wynajmować Węgrów do gnębienia najbliższego przeciwnika, nie zauważając, jak na tym cierpi ludność, infrastruktura i byt państwa. Pokrótce sytuację polityczną Europy Zachodniej w przeddzień węgierskich najazdów można scharakteryzować następująco: Italia, Niemcy i państwo zachodniofrankijskie przeżywały bardzo trudne chwile. W Italii właśnie rozpoczynał się konflikt króla Berengara I z Ludwikiem z Prowansji, kolejnym pretendentem do tronu. Jednocześnie nasiliły się najazdy muzułmanów na środkową Italię (region Lacjum), a ich zagony docierały nawet do Toskanii. U Niemców, czyli jeszcze Franków wschodnich, królował paroletni chłopiec, Ludwik Dziecię, pozbawiony silnych doradców, za to otoczony małostkowymi wasalami, którzy zwalczali się nawzajem.

Węgrzy szybko rozpoznali bolączki zachodniej Europy. Nie bez powodu na samym początku porozsyłali licznych posłów i dyplomatów do wszystkich zakątków Europy. Dzięki ich szpiegowskiej pracy nieobce im były polityczne niuanse, wewnętrzne wojenki czy lokalne partykularyzmy; wiedzieli, gdzie znajdują się bogate miasta i kościoły, ustalili sieć najlepszych połączeń drogowych. I nigdy nie atakowali całą masą swej armii naraz. Najazd węgierski polegał na wnikaniu na wrogi teren małych grup, działających pozornie samodzielnie. Dopóki w okolicy nie pojawiły się żadne godne uwagi siły przeciwnika, węgierscy wojownicy mogli spokojnie grabić, palić i łupić, puszczając z dymem gospodarstwa, osady, miasta, kościoły, klasztory. Czasu mieli pod dostatkiem, ich szybkie i nagłe przybycie nie zapowiadało szybkiej kontrreakcji lokalnych garnizonów. Nieraz wystarczała setka konnych łuczników, aby całkowicie sterroryzować i złupić spory teren. Na wypadek zagrożenia czujni Węgrzy potrafili bardzo szybko zmienić taktykę. Za pomocą dymów i sygnałów akustycznych wszystkie pozornie rozproszone po okolicy pojedyncze oddziały potrafiły sprawnie się przegrupować i zebrać w miejscu ustalonej poprzednio koncentracji. Teraz wszystko zależało od paru okoliczności. Jeżeli właściwości terenu, stan pogody i forma wojowników na to pozwalały, to Węgrzy przechodzili do ofensywy. Wiązali przeciwnika opisanymi poprzednio metodami, a następnie stosowali któryś z wypróbowanych forteli. Udawana ucieczka z nagłym nawrotem lub ucieczka i wciągnięcie w przygotowaną zawczasu pułapkę – nieważne, na który wariant zdecydowali się zdyscyplinowani i przeszkoleni jeźdźcy węgierscy, w każdym przypadku przewaga była po ich stronie. Dlaczego? Ponieważ mogli gnać na swych konikach do woli, na pewno nie męczyły się prędzej od goniących ich ciężkich rumaków bojowych, dźwigających na dodatek ciężkich (ze względu na broń i pancerze) rycerzy. A jednocześnie w trakcie ucieczki zadawali goniącym nieustanne straty, strzelając po mistrzowsku z łuków do tyłu. Poza tym w trakcie gonitwy uciekający Węgrzy doskonale sterowali rozpiętością swej linii, którą mogli w pełnym pędzie rozciągać i zawężać – reagujący na to goniący automatycznie rozciągali i rozrzedzali swoje szyki, które przecież i tak było trudno utrzymać w pełnym pędzie, a do tego z głową zaprzątniętą emocjami walki. Gdy Węgrzy uznawali, że sytuacja do tego dojrzała, zmieniali nagle kierunki, przegrupowywali się i oddziały przeciwnika znajdywały się otoczone grubym wieńcem łuczników wstrzeliwujących się nieustannie w skłębioną masę wroga. Tak wyglądała bitwa w węgierskiej koncepcji. Natomiast do zwarcia w polu, kiedy Węgrzy zmuszeni byli walczyć na sposób rycerzy europejskich i bez możliwości zastosowania własnych manewrów taktycznych, dochodziło bardzo rzadko.

SOJUSZ Z PAŃSTWEM FRANKÓW WSCHODNICH

Zajmijmy się teraz węgierskimi najazdami. Początkowe kontakty z Frankami wschodnimi były przyjazne. Interesy frankijskie i węgierskie łączyła wspólna walka przeciwko znakomitym militarnie wojskom Wielkich Moraw. Pod rządami Świętopełka I Wielkiego (844−894) państwo wielkomorawskie osiągnęło największy rozkwit terytorialny i polityczny, tworząc środkowoeuropejskie mocarstwo słowiańskie, obejmujące również dużą część Kotliny Panońskiej. Armie Franków okazały się bezsilne wobec Morawian. Świętopełk wygrał niemal wszystkie z licznych bitew przeciwko prącym na Morawy zastępom frankijskiego rycerstwa dzięki wyższości jego jazdy pancernej nad jazdą frankijską. Zdesperowany król wschodniofrankijski (od 896 roku cesarz) Arnulf z Karyntii zdecydował się nakłonić Węgrów do wspólnej walki przeciwko Morawianom. Sojusz zawarto w 982 roku. O tym, jak bardzo Frankom zależało na węgierskiej pomocy, niech świadczą osobliwe szczegóły towarzyszące zawieraniu umowy. Obie strony musiały złożyć uroczystą przysięgę na psa, inaczej Węgrzy nie chcieli słyszeć o dalszych pertraktacjach. Dokładny opis tego wydarzenia zawdzięczamy biskupowi Theotmarowi (Dietmarowi) z Salzburga, który również musiał przysięgać, choć nie do końca był przekonany na co: „Przysięgaliśmy uroczyście na ścierwo jakiegoś psa, wilka lub innej bestii pogańskiej” (z listu Theotmara do papieża w 900 roku, Epistola Theotmari).

Początkowo Węgrzy okazali się niezwykle pomocni i faktycznie doprowadzili do upadku Wielkich Moraw, choć początki ich działalności w antymorawskiej koalicji były mało obiecujące. Do pierwszej wspólnej akcji Franków i Węgrów doszło w lipcu 892 roku. W obliczu przeważających sił koalicji wojsko morawskie schroniło się w dobrze umocnionych grodach i wyprawa przeciw nim nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Jedynym sukcesem było zajęcie grodu na północ od Dunaju, nazwanego później Bratysławą. Jednak niebawem Węgrom zaczęło sprzyjać szczęście. W 894 roku umarł Świętopełk, a Wielkie Morawy pogrążyły się w chaosie: o władzę zaczęli walczyć synowie i następcy Świętopełka, co bardzo osłabiło państwo i jego siłę bojową. Wykorzystali to Węgrzy, którzy zajęli dużą część jego terytoriów. Tymczasem Arnulf, oczarowany efektywnością węgierskich łuczników, nie omieszkał wykorzystać ich w następnym konflikcie, tym razem w Italii. Chętni do współpracy Węgrzy dopomogli mu w zajęciu wielu miast na Nizinie Padańskiej, być może niektóre oddziały towarzyszyły mu w triumfalnym wjeździe do Rzymu w 896 roku.

Sytuacja zmieniała się jednak diametralnie po śmierci Arnulfa w 899 roku. To, że zawarł z Węgrami sojusz wojskowy w 892 roku, nie pozostało bez echa w opiniach kronikarzy. Liutprand z Cremony nie szczędził Arnulfowi gorzkich słów i wyrzutów. Zarzucał mu, że błędną polityką wobec Moraw sprowadził Węgrów do Europy, „otwierając zapory przeciwko fali sztormowej”[10]. Podobnie twierdził Widukind, który ganił Arnulfa za „otwarcie drogi do zbezczeszczenia Europy”. Sprowadzenie niespodziewanego sprzymierzeńca, aby wspólnie pokonać nieokiełznanego przeciwnika, jest dobrze znane z historii. Nie trzeba daleko szukać, wystarczy spojrzeć na Kotlinę Panońską w VI wieku. W zmaganiach o nią pomiędzy Longobardami i Gepidami król longobardzki Alboin w 566 roku wezwał do pomocy koczowniczy lud Awarów. Przybyli z niezbadanych głębin Azji Awarowie dopomogli w zniszczeniu państwa Gepidów, po czym zwrócili się przeciw swoim dotychczasowym sojusznikom. W krótkim czasie Longobardowie zrezygnowali z walki i już w 567 roku przenieśli się do Italii, pozostawiając Panonię we władaniu Awarów. I znany polskim Czytelnikom przykład z własnego podwórka: gdy książę Konrad Mazowiecki wezwał Krzyżaków do pomocy przeciwko pogańskim plemionom pruskim. Jak wiemy, bracia zakonni chętnie i zręcznie obrócili oręż przeciwko polskim książętom.

NAJAZDY WĘGIERSKIE

Towarzysząc Arnulfowi w jego zbrojnych wyprawach do Italii, Węgrzy mieli okazję przyjrzeć się bogactwom i przepychowi miast na Półwyspie Apenińskim, zapoznać się z sytuacją polityczną, ocenić wartość bojową tamtejszych sił zbrojnych. Po śmierci Arnulfa nie czuli się już zobowiązani do sojuszu, a pakt z 892 roku uznali za nieważny. Tym samym nic nie stało na przeszkodzie, by rozpocząć wojenne wyprawy na państwa zachodnioeuropejskie, na początek na tereny wschodniofrankijskie i północnej oraz środkowej Italii. W sierpniu 899 roku przez Alpy przeszła wielka armia węgierska i spustoszyła północną Italię, niszcząc Weronę i dochodząc do Pawii. Król Italii Berengar I (po 840−924) zareagował szybko wobec tego nowego nieznanego zagrożenia i nakazał mobilizację rycerstwa. Po zebraniu 15 tys. jazdy wyruszył w pole, chcąc przymusić Węgrów do bitwy. Lecz ci, obładowani łupami i jeńcami, zmęczeni dotychczasowymi trudami wyprawy i dysponując wycieńczonymi końmi, ani myśleli o podjęciu walki. Próbowali negocjować, byli gotowi nawet oddać część zdobyczy. Na to nie chciał się zgodzić Berengar, pewny swej przewagi militarnej. Po krótkiej potyczce pod Weroną Węgrzy wycofali się jak najszybciej w kierunku przejść alpejskich, lecz italskie wojsko dopadło ich ponownie niedaleko miejscowości Brenta. Tam 24 września 899 roku doszło do wielkiej i rozstrzygającej bitwy. Węgrzy, zdesperowani nieugiętością przeciwników, niespodziewanie zaatakowali pierwsi, zasypując ich gradem strzał. Ostrzał zniweczył większość italskiej armii, która nawet nie podjęła prób kontrnatarcia. Jak się okazało, powodem biernej reakcji wojsk Berengara w obliczu spadających na nich śmiercionośnych strzał były kłótnie między rycerstwem, a w rezultacie brak dyscypliny, posłuchu i zdecydowanych rozkazów. Dumna armia północnej Italii poniosła w tej bitwie niewyobrażalne straty, z 15 tys. rycerzy mało kto się uratował, wśród poległych znalazło się wielu grafów i biskupów.

Ale na tym nie koniec. Po tej bitwie Węgrzy, upojeni wielkim zwycięstwem, nabrali ochoty na dalsze najazdy. Odesławszy zdobycze i jeńców do Kotliny Panońskiej, po krótkim wypoczynku powrócili na Nizinę Padańską, teraz dopiero rozpoczynając na całego grabież i mordy. Północna Italia została utopiona we krwi. Najazd ciągnął się wiele miesięcy, do roku 900. Nie ostała się żadna osada ani miasto z niewystarczająco wysokimi murami. Po kolei padały: Bergamo, klasztor w Nonantola, gdzie w płomieniach przepadła większość manuskryptów i ksiąg, Reggio Emilia, Modena, wielka katedra San Sabino w Canossie. 24 czerwca 900 roku w ręce Węgrów wpadł umykający z Vercelli biskup Liutward wraz z ogromnym skarbem. Najeźdźcy dotarli w okolice Wenecji. Zasłyszawszy o bogactwie tego miasta, postanowili je zdobyć. Aby przetransportować do miasta wojsko, pobudowali mnóstwo tratw poobijanych skórami. Lecz naprzeciw wypłynęła wenecka flota, dowodzona przez dożę Pietra Tribuna, i 29 czerwca 900 roku doszło do bitwy, może nie morskiej, ale jedynej chyba w historii węgierskich najazdów w Europie stoczonej na wodzie. Po zaciętej walce obie strony, będąc pod wrażeniem męstwa przeciwnika i pod wpływem ogromnych strat własnych, przerwały walkę. Węgrzy opuścili Italię i powrócili do Kotliny Panońskiej przez Panonię, czyli austriacką Marchię Wschodnią (Marchia Orientalis, Ostmark[11]), objuczeni wielkimi bogactwami, prowadząc tłumy zniewolonej ludności. Jakby im było mało, nie omieszkali przy okazji spustoszyć również Ostmarku, rozpoczynając w ten sposób konflikt z Frankami wschodnimi. Pierwszy wielki najazd na Europę Zachodnią opłacił się Węgrom sowicie.

Po powrocie Węgrzy dowiedzieli się od zwiadowców, że po śmierci Arnulfa królem wschodniofrankijskim został Ludwik IV Dziecię (893−911). Byli przekonani, że królestwo rządzone przez siedmioletniego chłopca nie reprezentuje zbyt dużej wartości bojowej i politycznej. Węgrzy natychmiast wysłali do Bawarii posłów z nieoficjalnym zadaniem wybadania stosunków i nastrojów panujących wśród Franków. Oficjalnie zaś próbowali wymusić na nich roczny trybut i uznanie praw do Ostmarku, obiecując w zamian nie podejmować wypraw łupieżczych. Frankowie na to nie przystali. Ale widocznie tajne raporty i donosy węgierskich dyplomatów okazały się przekonujące na tyle, że jeszcze w 900 roku Węgrzy przystąpili do następnego najazdu, tym razem na Ostmark. Po przekroczeniu rzeki Aniza (Enns) zaczęli plądrować ziemie nad dolnym biegiem rzeki Traun aż po Pasawę. Tam zniszczyli klasztor Świętego Floriana, po czym wycofali się, zanim Bawarczycy podjęli jakiekolwiek środki zapobiegawcze. Na tym jednak węgierski najazd się nie zakończył. Grupa grasująca wokół Pasawy miała tylko odwrócić uwagę Bawarczyków od głównej kolumny wojsk idących wzdłuż lewego brzegu Dunaju w kierunku zachodnim. Przebiegłość Węgrów trafiła tym razem na bawarską przezorność i fortel się nie udał. W pogoń za najeźdźcami udała się naprędce zorganizowana armia z margrabią Luitpoldem i biskupem Ryszardem z Pasawy na czele. Bawarczycy dopadli Węgrów 20 listopada. Bitwa zakończyła się pełnym zwycięstwem rycerstwa bawarskiego, po stronie węgierskiej zginęło ok. 1200 wojowników, wielu potonęło podczas ucieczki w wezbranej toni Dunaju[12]. Zaraz po bitwie Bawarczycy szybko wybudowali nad Anizą warownię Ennsburg, przewidując, że to dopiero początek nieszczęść.

W następnym roku Bawarczycy powtórzyli sukces i w bitwie stoczonej 11 kwietnia nad rzeką Fischa, prawym dopływem Dunaju, rozproszyli powracające z łupieżczej wyprawy oddziały węgierskie. Te pierwsze sukcesy bawarskich sił zbrojnych nie mogły jednak powstrzymać rosnących apetytów stepowych łuczników. Nie odstraszyły Węgrów od dalszych napadów na Bawarię, przeprowadzanych rokrocznie, równolegle do wypadów na północne prowincje Italii. Ostmark, czyli frankijska część historycznej Panonii, znalazł się praktycznie w rękach Węgrów, aczkolwiek jeszcze nieoficjalnie. Całkowicie pod ich panowaniem znalazło się za to Księstwo Błatneńskie[13]. W 904 roku Bawarczycy, gorączkowo szukający środków na powstrzymanie fal węgierskich najazdów, uciekli się do krwawego podstępu. Zaprosili najwyższego rangą władcę węgierskiego kende Kurszána wraz z liczną świtą na uroczystą ucztę, mającą zapoczątkować nawiązanie pokojowych pertraktacji. Podczas biesiady lub w trakcie przygotowań do niej (kroniki są niezgodne) wszyscy Węgrzy z Kurszánem na czele zostali zamordowani. Przebiegli Bawarczycy przeliczyli się jednak, zakładając, że wskutek tej niechlubnej akcji zlikwidują węgierskie niebezpieczeństwo. Zamordowanie Kurszána doprowadziło bowiem do zmian na szczycie węgierskich elit rządzących o dalekosiężnym znaczeniu historycznym.

ARPAD

Władzę przejął dotychczasowy wódz naczelny armii (gyula), charyzmatyczny Arpad, który od razu wprowadził jedynowładztwo. Według węgierskiej kroniki Gesta Hungarorum już ojciec Arpada, wielki książę imieniem Almosz, (węg. Álmos), dokonał czynu wiekopomnego, gdy zjednoczył siedem węgierskich plemion w jeden lud. Podobno poszczególni książęta zawarli wtedy pakt, regulujący wzajemne stosunki i powinności wobec wielkiego księcia.

Arpad z pomocą swych pięciu synów zlikwidował wszelką wewnętrzną opozycję, przede wszystkim popleczników Kurszána, zaprowadził żelazne porządki i zreorganizował armię. Przygotowywał Węgry na wielkie podboje, zacząwszy od zaprowadzenia porządków w Kotlinie Panońskiej. Co prawda, już za Kurszána Węgrzy rozgaszczali się na dobre w nowej ojczyźnie, do pełnego szczęścia pozostało jeszcze wyparcie wszystkich Franków z Panonii i ostateczne zlikwidowanie Państwa Wielkomorawskiego. Tych zadań podjął się Arpad i przeprowadził je po mistrzowsku, zaczynając od Moraw.

Wystraszony takim rozwojem sytuacji ostatni władca morawski, książę Mojmir II (871−902/906), w 901 roku zawarł z Bawarią pokój i jednocześnie pakt przeciwko Węgrom. Jednak na nic się to zdało. Po dwóch ciężkich bitwach, w 905 pod Nitrą i w 906 roku, Państwo Wielkomorawskie przestało istnieć, a ich Terytorium podzielili między sobą głównie Czesi i Węgrzy.

Czesi nie zaryzykowali konfliktu z Węgrami i ułożyli stosunki na przyjacielskiej płaszczyźnie. Rezultatem tego było otwarcie dla węgierskich wypraw nowego szlaku, wiodącego przez zachodnie Czechy i tereny plemion południowego Połabia (Dalemińcy nad środkową Łabą, Milczanie), prosto na Turyngię i Saksonię. Nie dziwi zatem, że już 24 czerwca 906 roku pierwsze węgierskie zagony wtargnęły do Saksonii, szarpiąc straszliwie spanikowane oddziały saskie pod dowództwem młodego Henryka (876−936), syna grafa Ottona, przyszłego pierwszego saskiego króla Franków wschodnich, który przeszedł do historii jako Henryk I Ptasznik.

W międzyczasie Bawarczycy zbierali siły i odwagę do przeciwuderzenia. Pod świeżo wybudowaną warownię w Ennsburgu zaczęły nadciągać kontyngenty jazdy z całej Bawarii, prowadzone przez grafów i biskupów. Tym razem postanowiono nie czekać na ponowne pojawienie się Węgrów, lecz przejść do ofensywy i odbić stracone ziemie Marchii Wschodniej. Na czele armii stanął Luitpold (zm. 907), margrabia Karyntii i Górnej Panonii. Na początku lata 907 roku armia bawarska złożona z trzech kolumn wkroczyła na węgierską ziemię. Tam dołączyły do nich ostatnie hufce egzystującej jeszcze morawskiej jazdy – po upadku ich państwa nie wszyscy morawscy rycerze pouciekali z kraju, wielu schroniło się po mniejszych, ciężko dostępnych warowniach. Do rozstrzygającej bitwy doszło 4 i 5 lipca 907 roku pod dzisiejszą Bratysławą (niem. Pressburg). Armia węgierska, prowadzona do boju przez Arpada, zastosowała swą tylekroć sprawdzoną taktykę, bazującą na dyscyplinie i sprawności konnych wojowników oraz efektywności łuków refleksyjnych. Chmara węgierskich łuczników wdała się początkowo w potyczkę z czołowymi szykami bawarskiej jazdy, wciągając je w pozorowaną walkę. Do bitwy dołączały kolejne bawarskie hufce, gdy niespodziewanie Węgrzy zaprzestali walki i rzucili się do ucieczki. W tym momencie rozjuszone rycerstwo bawarskie rzuciło się za nimi w pogoń, niepomne na przestrogi dowódców. Niebawem znaleźli się pod gęstym ostrzałem z łuków – tysiące strzał nadlatywały ze wszystkich stron, z odległości prawie 0,5 km, salwy były wystrzeliwane w krótkich odstępach czasu. Wkrótce cała bawarska armia została otoczona i niemal całkowicie wybita. Oprócz samego margrabiego Luitpolda w bitwie zginęło 19 grafów, arcybiskup Theotmar z Salzburga (ten sam, który w 892 roku składał przysięgę na psa w celu potwierdzenia frankijsko-węgierskiego przymierza) oraz biskupi: Udo z Freisingu i Zachariasz z diecezji Bolzano-Bressanone. Dla Arpada to zwycięstwo było ukoronowaniem jego panowania. Węgrzy zapobiegli ostatniej próbie narzucenia im zwierzchności przez obce państwo, utrwalili swe zdobycze w Kotlinie Panońskiej i utwierdzili ostatecznie swą obecność w Europie. Dla Franków, oprócz doraźnych strat w rycerstwie i wśród możnych, klęska pod Bratysławą odsunęła na zawsze marzenia o władztwie aż po Balaton i dalej. Marchia Panońska, Ostmark, została stracona na wiele lat, a nowa granica pomiędzy Węgrami i Niemcami przebiegała teraz wzdłuż Anizy. Pobocznym efektem tej bitwy było całkowite zniknięcie z historii resztek państwa wielkomorawskiego i mrzonek o jego restytucji. Jednak bitwa pod Bratysławą nie zakończyła zmagań Węgrów z Europą Zachodnią, lecz je zaogniła.

Następcy Arpada, który zmarł w 907 roku, rządzili Węgrami jako królewska dynastia do 1301 roku i stworzyli silne chrześcijańskie państwo średniowiecznej Europy.

KONTYNUACJA NAJAZDÓW

Następna wyprawa węgierska była skierowana na południową Saksonię i wschodnią Turyngię, trasa wiodła przez tereny zaprzyjaźnionych z Węgrami plemion słowiańskich Połabia. Naprzeciw wyszła im mieszana armia złożona z rycerstwa Turyngii i Frankonii. Starcie odbyło się 3 sierpnia 908 roku niedaleko miejsca, gdzie później wzniesiono zamek Wartburg (w pobliżu dzisiejszego miasta Eisenach). Bitwa zakończyła się kompletną klęską wojsk wschodniofrankijskich, podobną do tej sprzed roku pod Bratysławą. Zginęła nie tylko większość rycerstwa, ale i wszyscy dowódcy, elita możnowładztwa, w tym graf w strefie przygranicznej z południowymi Słowianami połabskimi (Limes Sorabicus, niem. Sorbenmark) i jednocześnie margrabia oraz książę Turyngii (dux i marchio Thuringorum) imieniem Burchard, biskup Rudolf z Würzburga, graf Egino z Badanachgau. W roku 909 Węgrzy zapuścili się nieco dalej niż zwykle: po zwyczajowym spustoszeniu Bawarii pognali dalej na zachód i dotarli do Szwabii. 4 lipca wpadli do siedziby biskupiej w mieście Freising, niszcząc doszczętnie kościoły Święgego Stefana i Święgego Wita. Jedynie katedra, wzniesiona na górze i otoczona wysokim murem, oparła się węgierskim najeźdźcom. Dopiero po sześciu dniach, 4 sierpnia, Węgrzy opuścili Freising obładowani zdobyczami i jeńcami. Lecz tym razem spotkała ich niespodzianka – nowy książę Bawarii Arnulf I Zły (zm. 937) przygotował na nich zasadzkę nad rzeką Rott pomiędzy Eggenfelden a Pfarrkirchen i 11 sierpnia przetrzebił okrutnie, zabijając wielu węgierskich wojowników, w tym wodza imieniem Szabolcs.

Najwyraźniej Węgrzy nie przejmowali się zanadto drobnymi porażkami, gdyż w 910 roku wyruszyła na Bawarię i Szwabię następna wielka wyprawa. Ale i królestwo wschodniofrankijskie postanowiło odpowiedzieć i ogłosiło mobilizację. Pod królewską chorągiew siedemnastoletniego Ludwika Dziecięcia przybyło rycerstwo z Bawarii, Szwabii i Frankonii, zabrakło natomiast Sasów i Turyngów. Do bitwy doszło nad rzeką Lech pod Augsburgiem – dokładnie tam, gdzie 45 lat później rozegra się tytułowa bitwa tej publikacji. Batalia rozegrała się w dwóch starciach w odstępie dziesięciu dni. Pierwszy bój, stoczony 12 czerwca, zakończył się dla Franków totalną katastrofą: zginęła większość wschodniofrankijskiego rycerstwa, w tym palatyn Gozbert – aczkolwiek kroniki nadmieniają, że rycerze walczyli mężnie aż do samego południa i dopiero potem dali się nabrać Węgrom na starą sztuczkę z pozorowaną ucieczką. Następne starcie 22 czerwca również zakończyło się zwycięstwem węgierskiego oręża. Jedynie podczas spokojnego odwrotu szczęście nieco zawiodło Węgrów; pod Neuching doszło do utarczki, gdzie Arnulf I Zły rozprawił się z jedną kolumną węgierską.

W roku 911 na tron wschodniofrankijskiego królestwa wstąpił Konrad I (881−918), dzierżący dotąd dziedziczny urząd księcia Frankonii, pierwszy niekaroliński władca. Jego stosunkowo krótkie panowanie do 918 roku wypełnione było m.in. ciągłymi najazdami węgierskimi, tyle że Konrad, skłócony z Arnulfem Złym, pozostawił obronę Bawarii temu ostatniemu. W 913 roku najazd węgierski zakończył się klęską najeźdźców pobitych przez zjednoczone siły Bawarii i Szwabii pod wodzą Arnulfa i szwabskiego palatyna Erchangera – z bitwy stoczonej nad rzeką Inn uratowało się podobno zaledwie 30 węgierskich wojowników[14]. Z dotychczasowych opisów wynikałoby, że tylko bitwy, wojny i utarczki wypełniały codzienność bawarsko-węgierskiego pogranicza. Jednak nie do końca, o czym świadczą wypadki z 914 roku. Otóż Arnulf Zły, po nieudanym powstaniu przeciwko królowi Konradowi, wykorzystał istniejące najwyraźniej dobre powiązania dyplomatyczne z Węgrami i schronił się u nich przed nadciągającymi siłami królewskimi. Wtedy też zawarł z Węgrami pakt o nieagresji – ale dotyczący tylko Bawarii – który przetrwał przez następne trzynaście lat.

Tymczasem po śmierci Konrada w 918 roku zaszły radykalne zmiany i stosunki węgiersko-niemieckie[15] weszły w nową fazę.

1 Gerhard von Augsburg, Vita Sancti Uodalrici. Die älteste Lebensbeschreibung des heiligen Ulrich, red. W. Berschin, A. Häse, Heidelberg 1993.

2 Dokładna lokalizacja tego obszaru nie jest do końca zbadana, inna równie popularna wersja umieszcza Etelköz pomiędzy Dniestrem, Dnieprem i Seretem.

3 G. Györffy, König Stephan der Heilige, Budapest 1988, s. 27.

4 Kende – wielki książę, książę sakralny węgierskiego systemu. Gyula – urząd głównego wodza na Węgrzech, drugi w hierarchii węgierskich dostojników. Horka – urząd najwyższego sędziego na Węgrzech, trzeci w hierarchii węgierskich dostojników.

5 Państwo Wielkomorawskie – państwo słowiańskie w środkowej Europie istniejące od końca VIII wieku do 907 roku.

6 C.R. Bowlus, Die Schlacht auf dem Lechfeld, Ostfildern 2012, s. 63.

7 Ibidem, s. 54.

8 Na tę interesującą zależność wraz z wyjaśnieniem zwrócił uwagę C.R. Bowlus w Die Schlacht…, op. cit., s. 52–64.

9 E. Dümmler, Die letzten Karolinger, Geschichte des Ostfränkischen Reiches, Leipzig 1888, s. 507, przypis 3.

10 Die Werke Liudprands von Cremona, Antapodosis, red. Josef Becker (MGH SS rer. Germ. 41), Leipzig 1915, I, 13, oraz I, 36.

11 W odróżnieniu od saskiej Marchii Wschodniej na Połabiu, powstałej za czasów Ottona I w 937 roku, zwanej również Ostmark.

12 Die Werke Liudprands von Cremona, Antapodosis, op. cit., II, 2.

13 Księstwo Błatneńskie – istniejące od drugiej połowy IX wieku państwo słowiańskie w zachodniej części Kotliny Panońskiej, na południe od jeziora Balaton, znajdujące się w zależności wasalnej na przemian od Morawian i Franków. Zdobyte i zajęte w roku 900 przez Węgrów.

14 E. Dümmler, Die letzten Karolinger…, op. cit., s. 592.

15 W tej publikacji nazwę „Frankowie wschodni” po 918 roku zastąpi określenie „Niemcy”.

Reformy militarne Henryka I

Henryk (876−936) zwany Ptasznikiem poznał smak walki z Węgrami w 906 roku jeszcze jako młody człowiek. Jego ojciec saski graf Otton I Dostojny (przed 866−912)[16]wysłał go z ekspedycją wojenną na słowiańskie plemię Dalemińców, zamieszkujące południowo-wschodnie Połabie. Wyprawa zakończyła się fiaskiem, gdyż Dalemińcy wezwali na pomoc oddziały zaprzyjaźnionych z nimi Węgrów. Henryk musiał uciekać, a na dodatek rozochoceni powodzeniem Węgrzy nie omieszkali przy okazji dwoma zagonami spustoszyć Saksonii. Nabrawszy jeńców i łupów, powrócili bez przeszkód, nienękani przez nikogo, do Kotliny Panońskiej. Problem regularnych węgierskich napadów na ziemie niemieckie nie ustał i ciągnął się w następnych latach.

W tym czasie w królestwie Franków wschodnich[17], Francia orientalis, doszło do zmian dynastycznych o doniosłym znaczeniu politycznym i historycznym. Jak wspomniano, po wymarciu dynastii karolińskiej w 911 roku na tron wstąpił pierwszy niekaroliński władca, książę Frankonii Konrad I (881−918). Nie zdobył on uznania i poparcia większości możnowładztwa, czego skutkiem było znaczne osłabienie władzy królewskiej i jawne oznaki niezadowolenia, przeradzające się w otwarte bunty. W rezultacie na rzecz królestwa zachodniofrankijskiego odpadła Lotaryngia i Alzacja, stracono też wpływy w Burgundii. Następnie w latach 917−918 spod kontroli królewskiej uwolniły się księstwa Szwabii i Bawarii. Również Saksonia na czele z grafem Ottonem Dostojnym i jego synem Henrykiem toczyła nieprzerwane i zacięte utarczki z Konradem. Tenże Henryk, po śmierci Konrada, w 919 roku wybrany zostanie nowym wschodniofrankijskim królem jako Henryk I. Rozpoczął tym samym nie tylko niebywałą karierę saskiej dynastii, ale i nowy rozdział w dziejach Europy.

Jednak władza nowego króla wciąż była słaba – wyniesienia Henryka na tron dokonała i zaakceptowała jedynie arystokracja Saksonii, Frankonii i Turyngii. Silne księstwa Szwabii i Bawarii pozostawały dość niezależne. Książę Bawarii Arnulf I Zły poszedł jeszcze dalej – w 920 roku elity bawarskie obrały go swoim królem[18]. Przy tej okazji warto wspomnieć, że tytułowano go władcą w królestwie Bawarii: in regno teutonicorum[19]. W tym momencie państwo wschodniofrankijskie miało de facto dwóch koronowanych władców. Jak widać, Henryk stanął przed wieloma problemami: umocnienie władzy królewskiej, konsolidacja państwa pod jednym berłem, zapobieżenie zagrożeniom zewnętrznym, czyli najazdom wikingów od północy i Węgrów z południowego wschodu. Z sytuacją wewnętrzną poradził sobie po mistrzowsku, skuteczną dyplomacją wypracował model koegzystencji z udzielnymi książętami szczepowymi. Nawet Arnulf Zły zarzucił dynastyczne dążenia i na podstawie zawartego w 921 roku w Ratyzbonie porozumienia uznał zwierzchnią władzę królewską Henryka. W tym miejscu chciałbym wyjaśnić, że od tego momentu będę się posługiwał nazwą „Niemcy” zamiast królestwo (państwo) wschodniofrankijskie, ponieważ Henryk, wywodzący się z germańskiego plemienia Sasów, zjednoczył pod swym berłem wszystkie zachodnie plemiona germańskie pomiędzy Renem a Łabą.

Król niemiecki mógł teraz poświęcić się polityce zagranicznej, a przede wszystkim zająć się najazdami węgierskimi. A ten problem był wciąż bardzo istotny. Już w pierwszych latach rządów nowego króla Węgrzy wielokrotnie najeżdżali ziemie należące do państwa niemieckiego. W roku 924 Henryk doznał haniebnej porażki na terenach położonych na lewym brzegu Muldy, próbując się przeciwstawić plądrującym jego ziemie oddziałom węgierskim. Zdesperowany król zebrał wojsko i uderzył na Węgrów, mimo że ci mieli przewagę liczebną. Bitwa zakończyła się klęską Sasów i pobity Henryk schronił się w pobliskim grodzie, zwanym przez miejscowych Słowian Biegań, a przez Niemców – Bichnia (dzisiejsze Püchau)[20].

Szczególnie ciężkie czasy przyszły dla Niemców i ludów zamieszkujących inne obszary Europy Zachodniej na wiosnę 926 roku. Węgrzy przekroczyli Ren, przeszli przez Lotaryngię i zaatakowali terytorium Franków zachodnich[21]. Rozlali się po Szampanii, paląc kościoły i klasztory, z których próbowano ratować, co się dało, wywożąc do Reims[22]. Niebawem pojawiła się następna grupa, która najechała Szwabię, Frankonię i Saksonię. Ze szczególną gorliwością najeźdźcy szukali domów bożych, spodziewając się tam największych łupów. Tylko w Górnej Szwabii ich ofiarą padło wiele klasztorów wraz przyległymi do nich wioskami, które zostały ograbione, a następnie doszczętnie spalone. Splądrowane zostały Baustetten, Laupheim, Oberbalzheim, Waldsee i wiele innych. Podobnie działo się w innych regionach. Z bardziej znanych klasztorów wymienić można Benediktbeuern, Herford i Sankt Gallen. Z najazdu na Sankt Gallen, do którego doszło 1−2 maja 926 roku, zachował się obszerny raport mnicha Ekkeharda IV (oprócz niezależnej relacji zawartej w klasztornych rocznikach): „Gdy tylko opat Engilbert dowiedział się o nowym napadzie Węgrów na Szwabię, rozkazał uzbroić się co silniejszym z braci zakonnych i dodał odwagi słabszym. Sam zaś przywdział zbroję pancerną i narzuciwszy na nią sutannę rozkazał pozostałym mnichom czynić to samo. [...] Przygotowano pęki oszczepów, zgromadzono pancerze z grubej skóry i proce, z twardych desek i koszy porobiono tarcze, zaostrzono w szpic kije i pałki. Tak przygotowani mnisi udali się na bardzo wąskie przejście górskie i usypali wał obronny, tworząc w ten sposób dobrze chronioną barykadę. W klasztorze pozostali tylko nieliczni [...] [jednym słowem, opuścili klasztor i schowali się, uzbrojeni po zęby, w pobliskich górach – R.F.B.]. A wtedy nadeszli Węgrzy, grupami i pojedynczo, zaatakowali okoliczne miasteczka i wsie, złupili, co się dało, a resztę spalili [...] tylko kamienne sarkofagi zostawili w spokoju, nauczeni z poprzednich napadów, że nie znajdą tam nic oprócz kości i popiołu. [...] Dwóch Węgrów wdrapało się na kościelną wieżę z zamiarem zdjęcia z jej szpicy blaszanego koguta, myśląc, że on ze złota zrobiony. Jeden z nich, w momencie gdy już sięgał ręką po tego koguta, spadł z wieży i roztrzaskał się na dole. Drugi wdrapał się na najwyższy punkt wschodniej wieży i chcąc okazać pogardę świętemu miejscu, zaczął tam opróżniać żołądek, gdy raptem, pośliznąwszy się i przechyliwszy za bardzo do tyłu, spadł na dół i zginął podobnie jak ten pierwszy. [...] Następnie napastnicy zebrali się na klasztornym dziedzińcu i rozpoczęli ucztę. Zajadali przy tym na wpół surowe mięso, całe części zwierząt, bez noży, samymi tylko zębami wszystko rozszarpując. Po tym zaczęli się obrzucać dla żartu obgryzionymi właśnie kościami. Również wina nie żałowali sobie, każdy popijając z beczki ustawionej pośrodku. Upici niemieszanym winem zaczęli wrzeszczeć głośne i przerażające w dźwięku śpiewy do swych bogów. Jakiegoś księdza, którego ciągnęli ze sobą jako jeńca, zmusili do wspólnego z nimi śpiewania”[23]. Przytoczony fragment jest przykładem tego, jak żywe i plastyczne opisy zawdzięczamy starym kronikom. Z dalszego tekstu wynika, że Węgrom udało się w klasztornej kaplicy powyrywać srebrne płyty zwisające nad ołtarzem.

Niektóre miasta, na przykład Augsburg, potrafiły się obronić przed najazdem. Tam obroną kierował biskup Ulryk, ten sam, który za niecałe 30 lat, w 955 roku, ponownie odznaczy się bohaterską postawą podczas oblężenia miasta przez Węgrów. Na drodze najeźdźców znalazł się też klasztor Reichenau, znajdujący się na wyspie, który próbowano podpalić. Nic z tego nie wyszło, gdyż zarówno kościół, jak i przyległe budynki wykonane były z solidnego kamienia. Następnie Węgrzy zaatakowali Konstancję, gdzie obrócili w zgliszcza biskupią rezydencję. Dopiero pod Säckingen[24] udało się częściowo zatrzymać jedną z ich kolumn – sklecone naprędce oddziały lokalnego rycerstwa dowodzone przez niejakiego Hirmingera z Frick i jego synów zadały napastnikom poważne straty. Dzięki cytowanemu Ekkehardowi z Sankt Gallen zachował się interesujący opis poczynań Hirmingera, który sam nie będąc znaczącym feudałem, błysnął przywódczym talentem. Węgrzy, którzy zamierzali zaatakować znajdujący się na wyspie klasztor w Säckingen, rozłożyli się obozem niedaleko wyspy i nacieszywszy się nagromadzonymi łupami, rozpoczęli pijatykę. Po jakimś czasie wielu z nich, zmęczonych napitkiem, zaczęło się układać do snu. W tym momencie z trzech stron uderzyli na nich zbrojni Hirmingera, zabijając niemal wszystkich. Nielicznym udało się wpław dostać na drugi brzeg Renu.

Po tym zwycięstwie Hirminger starał się nakłonić miejscowe rycerstwo do ofensywy i zaatakowania Węgrów po drugiej stronie Renu. Jednak Węgrzy opuścili niegościnny teren i ruszyli w głąb Alzacji (niem. Elsass), by dalej rabować. Sporadyczne akty bohaterskiego oporu niektórych lokalnych sił zbrojnych nie powstrzymały Węgrów na długo, tym bardziej że w tym roku w najeździe brało udział więcej grup, każda wielkości sporej armii, operujących oddzielnie. Główne ich siły złożone z kilku takich grup, przemieszczających się w okolicach Jeziora Bodeńskiego (niem. Bodensee), zadały sobie wiele trudu, by stamtąd przedostać się do Alzacji. W tym celu, mając do dyspozycji nieograniczoną ilość drewna ze Schwarzwaldu, wybudowali odpowiednią liczbę łodzi do pokonania wodnych przeszkód. W Alzacji stoczyli ciężką, lecz zwycięską bitwę z siłami grafa Liutfrieda, po czym dotarli aż do Burgundii[25].

Pożoga węgierskich najazdów ogarnęła cały kraj Niemców oraz obszary państwa zachodniofrankijskiego. Również w Saksonii nikt nie mógł stanąć im na drodze, a król Henryk musiał ponownie haniebnie szukać schronienia: „[...] watahy węgierskie pociągnęły przez Saksonię, paląc zamki i miasta, czyniąc przy tym krwawe rzezie, tak że groziło całkowite wyludnienie”[26]. W dalszej części cytowanego opisu Widukind przedstawia ucieczkę Henryka do grodu Werle. Ważne w tej relacji są wyjaśnienia dotyczące niemocy króla. Z wywodu kronikarza wynika, że Henryk w nadchodzącej konfrontacji z węgierskimi konnymi łucznikami nie ufał swym niewyszkolonym i nieuzbrojonym odpowiednio wojownikom. Ale w trakcie starć, do których jednak doszło gdzie indziej, rycerzom Henryka udało się schwytać jednego ze znaczniejszych węgierskich wodzów i przyprowadzić związanego przed oblicze króla. Wydarzenie to wpłynęło decydująco na zmianę sytuacji. Najwidoczniej pojmany wiele znaczył dla swych rodaków, gdyż u Henryka bardzo szybko pojawili się posłowie węgierscy, oferując za jeńca wielką ilość złota i srebra. Król nie zgodził się na to, odrzucając pokusę łatwego zarobku. Zaproponował inne, alternatywne rozwiązanie: wypuści ich wodza za cenę dziewięcioletniego rozejmu, dorzucając do tego roczny trybut[27]. Węgrzy chętnie zgodzili się na propozycję, a wyczuwając, że Niemcom bardzo zależy na zawieszeniu broni, podwyższyli sumę trybutu. Henryk kupił w ten sposób wymarzone lata pokoju, które postanowił z pożytkiem wykorzystać. Rok później podobny układ z Węgrami udało się zawrzeć Arnulfowi I Złemu[28]. Oznaczało to wytchnienie dla całych Niemiec.

Przykład niemiecki nie był odosobniony, podobnie postępowali władcy w innych regionach zachodniej Europy, zawierając z Węgrami[29] czasowe rozejmy kosztem stosunkowo wysokich opłat rocznych. Najwięcej płacił prawdopodobnie król północnej Italii Berengar I, który już w początkach X wieku zobowiązał się do niebotycznego wręcz rocznego trybutu około 375 kg srebra równowartości 30 kg złota, wypłacanego do 950 roku[30].

Wracając do rozejmu zawartego przez Henryka, król na zjeździe w Wormacji powiadomił wszystkich o zawarciu czasowego pokoju z Węgrami. Przez pierwsze trzy lata całe społeczeństwo królestwa pracowało na realizację pierwszej części ułożonego przez Henryka i jego doradców misternego planu. Postanowiono stworzyć przemyślny system głębokiej obrony, na wzór podobnego funkcjonującego miejscami w Bawarii. Był to bowiem jedyny do tej pory skuteczny sposób na oparcie się, przynajmniej po części, węgierskim najazdom. Dla mieszkańców królestwa, zarówno biednych, jak i bogatych, oznaczało to przede wszystkim łożenie wielkich ilości srebra do królewskiego skarbca, z których Henryk finansował jednocześnie podjęte reformy i płacenie wysokiego trybutu Węgrom.

TAKTYKA GŁĘBOKO COFNIĘTEJ OBRONY

Koncepcja taktyki głęboko cofniętej obrony znana była już antycznym ekspertom i teoretykom sztuki wojskowej. Polegała w pierwszej fazie na wciągnięciu przeciwnika w głąb własnego terytorium pozorowanym brakiem odpowiednich sił do obrony i przeciwstawienia się najazdowi. Upojone łatwością napadu hordy rozlewały się po danym obszarze w poszukiwaniu łupów. Tymczasem wszystkie siły zbrojne napadniętego kraju chowały się po grodach, zamkach, miastach i mniejszych kasztelach odpowiednio przystosowanych do obrony dzięki systemom wałów i murów oraz specjalnie w tym celu utworzonych i przeszkolonych garnizonów, składających się z lokalnej ludności. Gdy obładowane zdobyczą i umęczone wyprawą oddziały napastników szykowały się do opuszczenia najechanego kraju, blokowano im drogi powrotu i atakowano specjalnie w tym celu przeszkoloną jazdą, zarówno lekko-, jak i ciężkozbrojną, wyczekującą na ten moment we wspomnianych warowniach.

Tak z grubsza przedstawiały się założenia tzw. taktyki głęboko cofniętej obrony. Jednak w 926 roku w Saksonii[31] i Turyngii przygotowania do niej znajdowały się dopiero w powijakach, a jej wprowadzenie wymagało ogromu pracy i poświęceń – słowem, reformy systemu wojskowości. Pierwszym krokiem na tej drodze był wyhandlowany z Węgrami w 926 roku dziewięcioletni rozejm, bez którego Henryk nie miał szans na wprowadzanie i realizowanie kolejnych punktów owej reformy. Następnie przystąpiono do jej wykonania.

Rozbudowano system miejsc nadających się do obrony; w całej wschodniej i południowej Saksonii oraz Turyngii ruszyły zakrojone na szeroką skalę prace renowacyjne, modernizujące istniejącą już sieć grodów, miast i innych ośrodków. Tam gdzie wymagała tego konieczność, wzniesiono nowe grody, przeważnie jednak rozbudowano i przystosowano już istniejące. Czynnikiem rozstrzygającym było ich znaczenie strategiczne podyktowane położeniem wzdłuż najbardziej uczęszczanych szlaków handlowych i transportowych, takich jak: mosty, brody rzeczne, drogi prowadzące przez tereny bagniste, przełęcze górskie, trakty leśne. Mniejsze twierdze pełniły wyłącznie funkcje obronne. Duże ośrodki były jednocześnie miejscami schronienia dla okolicznej ludności wraz z dobytkiem.

Następnie zabrano się za prace fortyfikacyjne. Pracami tymi objęto duże miasta, ale też większe lub mniejsze grody, pojedyncze niewielkie kasztele, klasztory i kościoły, a nawet wieże chroniące mosty i ważne szlaki. Wszystkie te ośrodki otoczono umocnieniami, wałami, murami, odpowiednio mocnymi i wysokimi, by zapobiec wtargnięciu do nich najeźdźczych hord. Tam gdzie zachodziła potrzeba, wzniesiono nowe systemy obronne, w innych miejscach wystarczyło podreperować te zniszczone. To był pierwszy element reformy niemieckiego króla.

Same umocnienia na nic się jednak nie zdadzą, jeżeli nie obsadzi się ich wojskiem, które będzie w stanie odeprzeć ewentualne szturmy. W tym celu Henryk wprowadził w życie drugi punkt reformy: stworzenie oddziałów garnizonowych wypełniających zadania wyłącznie defensywne, w tym najważniejsze, jak służba na wałach i murach oraz prace przy ich utrzymaniu i reperacji. Pisał o tym Widukind[32]: spośród ludności wiejskiej, z okolicznych wsi i osad służebnych oraz podgrodzi, zdolnej do służby wojennej, tzw. agrarii milites, wybrano co dziewiątego mężczyznę i zakwaterowano wewnątrz systemu obronnego. Grupa taka miała wypełniać zadania militarne związane z obroną miasta. Na utrzymanie każdego co dziewiątego człowieka (prowiant, uzbrojenie) pracować musiało pozostałych ośmiu, którzy, co prawda, też musieli walczyć, ale tylko w wypadku bezpośredniego zagrożenia, a garnizon pełnił służbę stałą. Henryk nie wymyślił niczego nowego, podobną reformę przeprowadził już Karol Wielki. Z tą różnicą, że u Franków trzech wieśniaków musiało utrzymać i wyposażyć czwartego, za co mogli pozostać w domostwach nawet w czasie działań wojennych. Henryk nieco zmodyfikował reformę Karola, objął nią dziesięć procent ludności wiejskiej.

Te dwa punkty reformy militarnej dotyczyły zagadnień defensywnych, pozostał jeszcze aspekt związany z ofensywą. Należało stworzyć duże kontyngenty lekkiej i ciężkiej jazdy. Oddziały lżej uzbrojonej kawalerii, rozstawione w warowniach, wyczekiwałyby momentu, gdy wojska węgierskie po napadzie będą wracały do Kotliny Panońskiej lub podzielone na mniejsze grupy będą grasowały po okolicy w poszukiwaniu prowiantu. Jazda garnizonowa wypadałaby wtedy znienacka z miasta lub z urządzonej w odpowiednim miejscu zasadzki na objuczone łupami i zmęczone oddziały węgierskie, niszcząc je w potyczce, odbierając zdobycz, odbijając jeńców. Metoda ta sprawdziła się już w trakcie najazdów węgierskich w Bawarii. Jazda ciężka, loricati, miała służyć do bezpośredniego uderzenia na wroga w starciu bitewnym. Poza tym obydwa rodzaje jazdy stanowiłyby trzon armii podczas wypraw ekspedycyjnych poza granice regionu czy państwa. W ciągu trzech lat Henryk zmobilizował dużą liczbę wojowników, tworząc z nich ofensywne oddziały konne; znaczną ich część stanowiła jazda pancerna.

Równocześnie prowadzone przez króla Niemiec reorganizacje wojskowe doprowadziły do stworzenia efektywnego systemu, zarówno defensywnego, jak i ofensywnego. System ten jednak nie był doskonały: liczna jazda była mało zdyscyplinowana i nie miała dostatecznego wyszkolenia bojowego ani doświadczenia w walce konno. Ponadto społeczeństwo było niezadowolone, bo trzy lata wytężonych reform i płacenia Węgrom rokrocznie wielkiego trybutu wyczerpały cierpliwość i wytrzymałość poddanych Henryka. Król stanął w obliczu nowych problemów: wyszkolenia jazdy i zdobycia środków na węgierski trybut bez ryzykowania wewnętrznej rewolty.

I znalazł rozwiązanie dla obu. Była nim agresja na Połabie rozpoczęta pod koniec 928 roku: „I gdy w końcu ludność [Niemiec] do nowych rozporządzeń i dyscypliny [reformy wojskowości] została przygotowana, napadł on [Henryk I] niespodziewanie na Słowian”[33]. Rozpętana pożoga wojenna ogarnęła całe Połabie i wszystkie plemiona słowiańskie osiadłe na wschód od rzek Łaby i Soławy. Słowianie połabscy stali się dla Niemców obiektem mającym przynieść zyski i zapewnić wyszkolenie bojowe saskiej jazdy. Dzieje wojen Słowian połabskich z Niemcami stanowią obszerny temat, bardzo ciekawy, gdyż wydarzyło się wtedy wiele batalii, bitew i potyczek. Zainteresowanego tym Czytelnika odsyłam do moich publikacji szczegółowo opisujących te zmagania rozpoczęte na przełomie 928 i 929 roku[34]. Tu należy tylko nadmienić, że walki Henryka na Połabiu przeciągnęły się do roku 934, a zakończyły za jego panowania najazdem na plemię Wkrzanów. Ważne z punktu widzenia Niemców było pokonanie plemienia Dalemińców, bo przez ich tereny często ciągnęły wyprawy węgierskie kierujące się na Saksonię. Dlatego Sasi z furią wpadli na tereny tego plemienia. Prowadząc taktykę zniszczonej ziemi, zagony saskie dotarły pod główną twierdzę Dalemińców, zwaną Gana lub Jania, położoną około 170 km na południowy wschód od Brenny (Brandenburga). Henryk, nie podejmując jakichkolwiek pertraktacji, nakazał natychmiastowy szturm na wały grodu. Rozgorzała zacięta walka, ataki Sasów trwały trzy tygodnie. Ale na nic się zdała bohaterska obrona Słowian broniących własnej ziemi i wolności, i gród padł. Henryk zezwolił swym oddziałom, mającym nabierać doświadczenia wojennego, na rzeź obrońców. Wybito wszystkich dorosłych, nie tylko tych mogących unieść oręż. Ocalałe z pogromu dzieci rozdzielono pomiędzy żołnierzy saskiej armii, by mogli ich potem sprzedać na targach niewolników.

Lata walk na Połabiu przyniosły oczekiwany przez Niemców efekt. Przez doraźny rabunek, nakładane na Słowian świadczenia oraz sprzedaż jeńców wojennych i ludności cywilnej w niewolę Henryk zdobył wystarczającą ilość srebra, by opłacić trybut Węgrom i utrzymywać uposażenie wojsk. Jednocześnie jazda pancerna i inne niemieckie formacje nabrały dużego doświadczenia bojowego i potrafiły skutecznie i zdyscyplinowanie stosować manewry taktyczne.

Po takich przygotowaniach Henryk mógł nareszcie rozegrać konflikt z Węgrami na swój sposób, i tym razem z korzyścią dla swego państwa. Pozostało jeszcze nakłonić poddanych, aby zaakceptowali zaniechanie wypłaty trybutu Węgrom, co z pewnością sprowokuje ich do wojny. Inaczej mówiąc, król musiał przekonać wszystkich, że rozpoczęcie wojny z Węgrami jest koniecznością. Dzięki przekazowi Widukinda wiadomo, że Henryk wystąpił przed zgromadzonym tłumnie rycerstwem i ludnością cywilną z płomienną, przejmującą przemową na ten temat[35]. Król przekonywał m.in. o nieuchronności takiej wojny i braku innego rozwiązania, gdyż w przeciwnym razie trzeba będzie nadal płacić rujnujący państwo trybut, na który nie ma już środków. Henryk starał się zmobilizować społeczeństwo[36] do wojny ofensywnej przeciwko Węgrom. Król przyznał z pokorą, że dotychczas musiał z wszystkich poddanych zdzierać ostatni grosz, zabierać rodzinne rezerwy i zapasy, a nawet rekwirować dobra kościelne i majątki duchowieństwa. Przemowa odniosła zamierzony skutek i wszyscy zadeklarowali zgodnie gotowość do walki z Węgrami.

Idąc za ciosem, król na zwołanym w Erfurcie 1 czerwca 932 roku synodzie ogłosił oficjalnie zaprzestanie płacenia rocznego trybutu Węgrom[37]. Ci, zaniepokojeni brakiem tegorocznej wypłaty, a może powiadomieni przez szpiegów o buńczucznych nastrojach panujących wśród Niemców, wysłali do Henryka posłów, by zasięgnąć informacji z pierwszej ręki. Węgierska delegacja zawitała na królewski dwór do Quedlinburga. Tam wszystkie wątpliwości zostały rozwiane – król Henryk I oficjalnie odmówił uiszczania jakichkolwiek świadczeń i, aby poniżyć posłów, zamiast worów ze srebrem rzucono im pod nogi psa[38]. Po takim zachowaniu na reakcję dumnych Węgrów nie trzeba było długo czekać. Już na początku 933 roku na Saksonię i Turyngię ruszyła wielka armia węgierska, aby przywołać Niemców do porządku.

BITWA POD RIADE[39]

Siły węgierskie napadły Turyngię od południowego wschodu i tam podzieliły się na dwie niezależnie operujące kolumny nazwane przez Widukinda „armią wschodnią i zachodnią”[40]. Kolumna zachodnia pociągnęła dalej przez całą Turyngię wzdłuż Unstruty, pomiędzy Lasem Turyńskim a górami Harzu, by następnie wpaść do Saksonii od południowego zachodu na wysokości Wezery. Kolumna wschodnia natomiast pozostała we wschodniej Turyngii i stamtąd zamierzała uderzyć na Saksonię, poruszając się po obu stronach Soławy. Zamiary Węgrów stały się jasne: uderzyć na ośrodki władzy dynastii niemieckiej rozlokowane głównie w królewskich palatynatach i ważniejszych miastach nad Soławą i wokół gór Harzu – Quedlinburg, Merseburg, Gernrode, Gröna, Werla. Lecz wszystkie miasta były doskonale przygotowane na taką ewentualność dzięki opisanej reformie wojskowości. Prawie każdy ośrodek otaczały wysokie i masywne kamienne mury, obstawione licznymi i wyszkolonymi garnizonami.

Pierwsza uległa zagładzie zachodnia kolumna wojsk węgierskich. Po wkroczeniu do Saksonii wyszła jej naprzeciw armia konna złożona z rycerstwa Turyngii i Saksonii. Doszło do bitwy – niektórzy historycy uważają, że było to na wschód od Korbei, gdzie niebawem miał żyć i pisać słynną kronikę mnich Widukind – zakończonej straszliwą klęską węgierskich najeźdźców. Poległ w niej nie tylko wódz, ale i większość konnych łuczników. Reszta zmarła podczas ucieczki z wycieńczenia, głodu lub chłodu (był przecież środek zimy). Wschodnia kolumna Węgrów walczyła nieco dłużej. Najpierw najeźdźcy próbowali zdobyć jakiś gród, licząc na olbrzymie łupy. Mieszkała tam bowiem przyrodnia siostra króla Henryka, która „ponoć na skarbie wielkim siedziała”. Grodu bronił jej mąż, królewski szwagier imieniem Wido[41]; walczył on tak mężnie, że węgierskie szturmy na wały zostały odparte, a następnego dnia w okolicy pojawiła się saska armia z Henrykiem na czele.

Sasi rozbili obóz w miejscu zwanym Riade[42], nieco na zachód od Merseburga. Węgrzy dowiedzieli się od przesłuchiwanych jeńców o królu nadchodzącym z odsieczą i natychmiast wysłali zwiadowców, aby zlokalizowali niemiecką armię. Niezwłocznie dali też sygnały do powrotu rozsianym po okolicy oddziałom, gromadząc wszystkie siły do uderzenia na Henryka. Do rozstrzygającej bitwy doszło 15 marca 932 roku, w dzień świętego Longina. Wiele wskazuje na to, że król Henryk specjalnie wybrał ten dzień, ponieważ trzymana przez niego w walce włócznia świętego Maurycego, najważniejsza relikwia bojowa Niemców, była ściśle powiązana ze świętym Longinem. Zgodnie z tradycją bowiem to on był owym pogańskim rzymskim legionistą, który włócznią przebił bok Jezusa Chrystusa. Później nawrócił się i zginął męczeńską śmiercią, ścięty mieczem na rozkaz Piłata. Użyta przez niego włócznia, naznaczona krwią Chrystusa, trafiła później w ręce świętego Maurycego, legionisty i dowódcy oddziału Legii Tebańskiej.

Rozpoczynając bitwę, Henryk zastosował stary fortel, znany zapewne od początku prowadzenia wojen, na który Węgrzy, mistrzowie pułapek i uników, o dziwo, dali się nabrać. Otóż Sasi wysłali w pole najpierw lekką kawalerię i parę towarzyszących jej oddziałów pieszych, dla niepoznaki słabo uzbrojoną i sprawiającą wrażenie zdezorientowanej. Przynęta przekonująco i umiejętnie udała popłoch, po czym rzuciła się do ucieczki, pozornej. Węgrzy pognali za nimi całą konnicą, pewni zwycięstwa. Gdy węgierscy wojownicy już dosięgali orężem uciekających Sasów, znaleźli się oko w oko z ustawionymi do szarży liniami saskiej jazdy pancernej. Na krótko przedtem Henryk przemówił do swych rycerzy: „Niech żaden z was nie usiłuje na początku ataku wysuwania się do przodu, nawet gdyby miał szybszego konia. Ochraniajcie się nawzajem tarczami i tym sposobem wytrzymajcie pierwszą salwę z łuków. Po tym macie przyspieszonym galopem zaszarżować dalej do przodu tak szybko, by nieprzyjaciel nie zdążył wystrzelić drugiej salwy strzał, a następnie wbijcie się w niego, by poczuł waszą broń”[43]. Były to bardzo precyzyjne wskazówki taktyczne, wymagające wielkiej dyscypliny i dobrego wyszkolenia oddziałów. Węgrzy rzeczywiście zdążyli oddać tylko jedną salwę z łuków, po czym, hamując konie, próbowali zawrócić. W tym czasie spadła już na nich nawała niemieckiej jazdy, ale tylko nieliczni dostali się pod pierwsze szeregi pancernych Henryka. Zwrotność ich koni i zachowanie resztek dyscypliny pozwoliły Węgrom na wykonanie manewru wycofania i większość wyrwała się jednak z pola bitwy. Jazda niemiecka ścigała ich przez 12 km[44]. Precyzyjne instrukcje taktyczne zabraniały dalszego pościgu na zmęczonych koniach w terenie, w którym, być może, przeciwnik zastawił pułapki. Sasi zdobyli opuszczone węgierskie tabory z łupami i uwolnili jeńców.

Mimo że większości Węgrów udało się ostatecznie spod Riade ujść z życiem, bitwa uważana jest za punkt zwrotny niemiecko-węgierskich konfrontacji militarnych. Co prawda, do bitwy w otwartym polu nie doszło (oprócz opisanego starcia), a i straty węgierskie były minimalne, ale saski władca po raz pierwszy triumfował, a Niemcy już nigdy nie musiały płacić Węgrom trybutu. Ironią losu jest, że Niemcy pokonali Węgrów stosując ich taktykę – pozorowanie ucieczki w celu wciągnięcia przeciwnika w pułapkę należało przecież do kanonu sztuki wojennej Węgrów. Zwycięstwo Henryka natychmiast po bitwie zostało upamiętnione wielkim obrazem namalowanym na ścianie w rezydencji królewskiej w Merseburgu – szkoda, że nie zachowało się dla potomnych. Za życia Henryka I zagony węgierskie nigdy więcej nie odważyły się zaatakować ziem królestwa. Węgrzy dostali nauczkę i na jakiś czas woleli nie ryzykować konfrontacji ze świetnie przygotowanymi Niemcami. By sobie powetować straty, poprawić mocno nadszarpnięty prestiż i przede wszystkim poszukać nowych źródeł trybutów, skierowali zainteresowanie w stronę bogatych krain na południu. Rok po bitwie pod Riade armia węgierska wespół z Pieczyngami najechała Cesarstwo Bizantyjskie, zahaczając niektórymi kolumnami o zewnętrzne przedmieścia Konstantynopola i biorąc w niewolę wielką liczbę jeńców[45]. Aby ich wykupić, cesarz nie żałował środków pieniężnych.

Jeśli zaś chodzi o najazdy na ziemie niemieckie, w 937 roku, za rządów Ottona I, Węgrzy znów ponieśli klęskę, a batalia zakończyła się masakrą ich wojowników. Następne wielkie najazdy wydarzyły się dopiero w 954 roku i były zapowiedzią wielkiego finału na Lechowym Polu rok później.

Bitwa pod Riade, wielki sukces niemieckiego oręża i potwierdzenie słuszności reform militarnych podjętych przez króla Henryka I wysunęły na pierwszy plan podstawową teraz jednostkę taktyczną armii: jazdę pancerną. Nadszedł czas, aby zapoznać się z ofensywnymi siłami zbrojnymi Niemców. Wprawdzie do bitwy na Lechowym Polu pozostały jeszcze 22 lata, ale przez ten czas w dziedzinie niemieckiej wojskowości nie doszło do rewolucyjnych zmian.

OFENSYWNE SIŁY ZBROJNE NIEMCÓW – JAZDA

Ofensywne siły niemieckie składały się z kawalerii – lekkiej i ciężkiej. W Saksonii za Henryka I zostały zorganizowane od podstaw. Dzięki kampaniom na Połabiu oraz bitwie z Węgrami w 933 roku niemieccy jeźdźcy osiągnęli wysoki poziom wyszkolenia. Wspomniał o tym Widukind, zarówno w rozdziale dotyczącym walk Niemców ze Słowianami połabskimi: „A ponieważ teraz po tych walkach król miał nareszcie wyćwiczonych i zaprawionych w boju wojowników [konnych]”[46], jak i przy okazji opisu bitwy pod Riade „ponieważ zostali wyszkoleni w walce konnej”[47].

Oddziały konne mogli tworzyć jedynie ludzie mający dochód. Spójrzmy na wykaz kosztów zakupu niektórych elementów uzbrojenia[48], jakie musiał ponieść przeciętny rycerz w czasach Henryka I i Ottona I:

– żelazna kolczuga: 12 szelągów[49] = dwa ogiery

– miecz z pochwą: 7 szelągów = siedem krów

– hełm: 6 szelągów = jeden ogier

– para wczesnej odmiany nagolenic: 6 szelągów = sześć krów

– miecz bez pochwy: 3 szelągi = trzy krowy

– włócznia z drewnianą tarczą: 2 szelągi = jeden byk.

Dlatego konnicę tworzyli przedstawiciele stabilizującej się właśnie warstwy feudalnej arystokracji – świeckiej i duchownej. Każdy, kto miał dochody z posiadanej ziemi, lasów, wód, z eksploatacji złóż mineralnych czy z różnych ceł na swym terytorium, zobowiązany był do stawienia się konno, w pełnym rynsztunku i uzbrojeniu, na wezwanie swego feudalnego zwierzchnika , którym był graf, margrabia, książę, opat, biskup czy arcybiskup. Ci zaś, po zebraniu swych kontyngentów jazdy, stawali w określonym miejscu na wezwanie króla (później cesarza).

Rycerze jazdy pancernej chronieni byli kolczugami, rzadziej zbrojami lamelowymi lub kombinacją tych obu. Za broń ofensywną służyły im: miecz, włócznia, długi nóż i kiścień[50] (broń niemieckich rycerzy w X wieku) z dwoma lub nawet trzema bijakami, każdy zawieszony na oddzielnym łańcuchu. Miecz, ulubiona broń Sasów, miał długość 75 – 100 cm, był dwusieczny i zaokrąglony z przodu. Stosowane w tym czasie przez jazdę pancerną drewniane włócznie z żelaznym grotem długim na 80 cm trzymano na wyciągniętym ramieniu albo uniesione nad głową. Długość włóczni wynosiła od 2 do 2,5 metra. Bronią defensywną była okrągła tarcza, wzmocniona na obrzeżu żelaznym pierścieniem, obita skórą, z metalowym, kopulastym umbem pośrodku. Tarcze jazdy miały o 20 cm mniejszą średnicę niż tarcze piechoty i charakteryzowały się dużą wypukłością. Głowy były chronione hełmem żebrowym. Hełmy Sasów wyróżniały się jednym elementem: ich czuby były fantazyjnie podkręcone pod niewielkim kątem. Nazywano to stylem fryzyjskim. Budowa hełmów używanych przez niemieckich rycerzy w X wieku była prosta: cztery żelazne blachy znitowane razem w formę stożka i połączone ze sobą u dołu za pomocą żelaznej obręczy. Do obręczy przymocowany był nosal zwisający aż do czubka nosa. W sumie były to proste hełmy, zarówno w budowie, jak i wykończeniu.

16 Był najbardziej wypływowym i znaczącym grafem wśród możnowładców wschodniej Saksonii (Ostfalii), wysokim urzędnikiem w monarchii karolińskiej. Tytuł księcia całej Saksonii (Herzog) nadał mu samowolnie w swej kronice Widukind z Korbei, Res gestae Saxonicae/Die Sachsengeschichte, Stuttgard 1981 (I, 21), chcąc przysporzyć splendoru opisywanej dynastii Ludolfingów (Ottonów). Wyjaśnienie tego w kontekście tytułu dux w G. Althoff, Die Ottonen. Königsherrschaft ohne Staat, Stuttgart 2000, s. 21–25.

17 Lotaryngia oraz ziemie położone na wschód od Renu obejmujące plemiona Sasów, Turyngów, Franków wschodnich, Szwabów i Bawarów.

18 Salzburger Annalen – Annales Iuvavenses qui dicuntur maximi, red. Harry Bresslau (MGH SS 9, XXX/II), Berlin 1934, a. 920: Arnolfo duci et regnare ei fecerunt in regno teutonicorum.

19 Salzburger Annalen – Annales Iuvavenses…, a. 920.

20 Thietmar, Kronika Thietmara, tłum. i red. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, I, 15; Jahrbücher des Deutschen Reiches unter König Heinrich I, red. Georg Weitz, Leipzig 1886, s. 77.

21 Adam z Bremy, Hamburgische Kirchengeschichte, Essen–Stuttgart 1986 I, s. 57.

22 Flodoard von Reims, Annales a. 919–966, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 3, XXXIX), Hannover 1839, a. 926, s. 376.

23 G.M. von Knonau, Ekkeharts IV. Casus Sancti Galli nebst Proben aus den übrigen lateinisch geschriebenen Abtheilungen der St. Galler Klosterchronik, Leipzig 1925, s. 80−84.

24 Ekkehard IV von St. Gallen, Casus Sancti Galli continuatio, red. D.I. von Arx (MGH SS 2, Hannover 1829, c. 63, s. 110.

25 Flodoardvon Reims, op. cit., s. 376; Ekkehard IV von St. Gallen, op. cit., s. 64.

26 Widukind, op. cit., I, 32.

27 W. Giese, Heinrich I. Begründer der ottonischen Herrschaft (Gestalten des Mittelalter und der Renaisance), Darmstadt 2008, s. 95; Widukind, op. cit., I, 32; M. Lintzel, Die Schlacht von Riade und die Anfänge des deutschen Staates, Berlin 1961, s. 102−104.

28 H. Einsle, Die Ungarnschlacht im Jahre 955 auf dem Lechfeld – Ursachen und Wirkungen, Augsburg, 1979, s. 50.

29 I nie tylko z Węgrami – celem przypomnienia, roczne trybuty płacone wikingom w IX i X wieku na terenie całej zachodniej Europy, nie tylko w Anglii, zwane danegeld.

30 G. Györffy, König Stephan der Heilige, op. cit., s. 40.

31 Mowa tu o południowej i południowo-wschodniej Saksonii.

32 Widukind, op. cit., I, 35; M. Becher, Otto der Große, Kaiser und Reich. Eine Biographie, München 2012, s. 94.

33 Widukind, op. cit., I, 35.

34 Robert F. Barkowski, Słowianie połabscy. Dzieje zagłady, Warszawa 2015, oraz Połabie 983, Warszawa 2015, obie publikacje wydane w wydawnictwie Bellona.

35 Widukind, op. cit., I, 38.

36 Dzisiaj nazwano by to zdobywaniem poparcia opinii publicznej.

37 Jahrbücher des Deutschen…, op. cit., s. 145−147; M. Becher, op. cit., s.102; G. Mühlpfordt, Rätsel Riade, Die Ungarnschlacht von 933 und Deutschlands Einung, Halle 2009, s. 92.

38 G. Mühlpfordt, op. cit., s. 92. Związana jest z tym historia, jakoby w herbie Quedlinburga umieszczono psa w celu upamiętnienia tego wydarzenia.

39 Bitwa zwana jest często w literaturze polskiej bitwą nad Unstrutą, aczkolwiek zarówno historycy niemieccy, jak i angielscy używają zgodnie określenia bitwa pod Riade. Riade to w źródłach miejsce, w którym obozowało wojsko Henryka I przed bitwą, gdzieś na zachód od Merseburga, być może (ale niekoniecznie) w okolicach rzeki Unstruty.

40 M.G. Kellner, Ungarneinfälle im Bild der Quellen bis 1150. Von der „Gens detestanda” zur „Gens ad fidem Christi conversa”, München 1997, s. 158−130; G. Mühlpfordt, op. cit., s. 96; C.R. Bowlus, Die Schlacht…, op. cit., s. 106; Widukind, op. cit., I, 38.

41 Zdrobniała forma popularnego wtedy saskiego imienia Widukind.

42 Miejsce to do dzisiaj pozostaje niezidentyfikowane.

43 Die Werke Liudprands von Cremona, Antapodosis, II, 31, s. 51.

44 G. Mühlpfordt, op. cit., s. 99−100.

45 Johannes Skylitzes, Byzanz – wieder ein Weltreich, Das Zeitalter der makedonischen Dynastie, przekł. i red. Hans Thurn, Graz 1983, s. 27−28.

46 Widukind, op. cit., I, 37.

47 Ibidem, I, 38.

48 K. Köstler, Die Ungarnschlacht auf dem Lechfelde, am 10. August 955 und die Folgen der Ungarnkriege überhaupt, Gräfenhainichen 1884, s. 8.

49 Inna nazwa złotego solida, do końca X wieku głównej monety handlowej Bizancjum, rozpowszechnionej w Europie Zachodniej; w niemieckiej literaturze historycznej znana pod nazwą Schilling.

50 Rodzaj broni obuchowej w średniowieczu, zbudowanej z drewnianego trzonka, z umocowanym na końcu jednym lub paroma łańcuchami zakończonymi bijakiem lub bijakami, czyli ołowianymi kulami naszpikowanymi żelaznymi kolcami.

Najazdów węgierskich ciąg dalszy, rebelie w Niemczech

Następcę Henryka I Ottona I od pierwszych dni panowania spotykały trudności, ale w większości przypadków sam był za nie odpowiedzialny, wywołując je zachowaniem i stylem rządzenia. Już w dniu koronacji w 936 roku zapowiedział zebranym na uroczystości możnym królestwa, że nadchodzą nowe czasy[51]. Oświadczył, że zamierza skończyć z polityką „płaskiej hierarchii”, którą uprawiał jego ojciec, pozwalając książętom szczepowym i tytularnym na daleko idącą niezależność oraz samowolę. Nie będzie również tolerował wygórowanych ambicji możnowładztwa i nielojalności członków rodziny królewskiej.

Otto pozwolił się namaścić na króla przez dwóch arcybiskupów jednocześnie, a książęta Bawarii, Frankonii, Lotaryngii i Szwabii służyli mu podczas uczty ceremonialnymi posługami[52]. Ich rola miała się sprowadzić do posłusznych wykonawców jego woli. Swych braci odsunął od stanowisk i tytułów. Wprowadził zamieszanie w ustalone zwyczaje i tradycje, mianując według własnego uznania kandydatów na wysokie urzędy w królestwie i przydzielając tytuły. Na rezultat tych działań nie trzeba było długo czekać. Już w 937 roku w różnych częściach kraju przeciwko jego panowaniu wybuchły rebelie[53], które przeciągnęły się do 941 roku – a mowa tu tylko o pierwszej fali buntów. Walk wewnątrz królestwa nie omieszkali wykorzystać niektórzy sąsiedzi Niemiec: Słowianie połabscy, Czesi i Węgrzy na wschodniej i południowej granicy.

W pierwszych dniach 937 roku Węgrzy pojawili się ponownie na ziemiach niemieckich targanych wojną domową[54]. Podobno był to próbny najazd, którego zadaniem było przetestowanie możliwości nowego króla i wystawienie na próbę jego odwagi[55]. Być może dodatkową motywacją był otwarty konflikt z Niemcami księcia czeskiego Bolesława I Srogiego. Rok wcześniej Bolesław ukarał – srodze i okrutnie, zgodnie ze swym przydomkiem – niektóre słowiańskie plemiona serbskie kolaborujące z Niemcami. Następnie prewencyjnie najechał Turyngię i południową Saksonię, kompletnie niszcząc w bitwie osławiony Legion Merseburski, elitarną jednostkę saskiej jazdy pancernej złożonej z ułaskawionych przez Ottona łotrów, morderców i bandytów[56]. Legion ten został stworzony jeszcze przez Henryka I w czasie jego wojen przeciwko Słowianom połabskim na początku lat trzydziestych X wieku. Król dał wyjętym spod prawa łotrom szansę rehabilitacji, jeżeli zobowiążą się do walki ze Słowianami, za co otrzymali od niego ziemie wokół Merseburga i pełne bojowe wyposażenie, agri et armae[57]. Ten legion jazdy pancernej odgrywał bardzo ważną rolę w niemieckim systemie głęboko cofniętej obrony, jego zadaniem była ochrona jej merseburskiego odcinka. Wyeliminowanie tak ważnego elementu w niemieckim systemie było dla Węgrów dodatkowym bodźcem do skierowania konnicy właśnie tam, tym bardziej że odcinek merseburski był po drodze na ziemie rodowe Ottona w Saksonii.

Węgrzy poszli starą, wypróbowaną trasą, prowadzącą przez obrzeża Czech, a następnie tereny Milczan i Dalemińców do granic wschodniej Turyngii i południowo-wschodniej Saksonii. Dotarłszy tam, próbowali ataku na tereny położone za Soławą, gdzie trafili nie tylko na świetnie przygotowany system głębokiej obronny, ale i znajdujące się w gotowości bojowej wojsko niemieckie na czele z królem Ottonem I. Niemcy ustawili się za Soławą na linii twierdz otaczających Merseburg, ale nie atakowali[58]. Zagrodzili jedynie Węgrom drogę dalej na północ; był to manewr spełniający wymagania taktyczne głębokiej obrony. Dzięki niemu rzeka węgierskich najeźdźców została skierowana tam, gdzie chciano, aby podążyła, czyli coraz dalej w głąb niemieckich ziem. Liczono, że w poszukiwaniu pożywienia oddziały węgierskie bardziej się rozproszą, a im dalej się zapędzą, tym bardziej zmęczeni będą wojownicy i konie. Drogi powrotu bardzo się wydłużą, co będzie bardzo niekorzystne dla wracających wojowników, obładowanych zdobyczami i prowadzących jeńców. Jednocześnie zaś ludność na drodze przemarszu Węgrów kryła się po okolicznych warowniach, zabierając ze sobą dobytek, zapasy prowiantu i zwierzęta.

Węgrzy warowni zdobyć nie mogli, okolice sprawiały wrażenie opustoszałych, brakowało łupów, jeńców i prowiantu. Gdy jakiś oddziałek oddalił się nieopatrznie zbyt daleko od głównej kolumny, natychmiast był atakowany i niszczony przez jazdę niemiecką stacjonującą w najbliższej warowni.

Tak więc kolumny węgierskiej konnicy pędziły dalej na zachód, zagłębiając się w przemyślany system obrony stworzony przez Henryka I. Po przejechaniu Turyngii węgierskie wojsko dotarło do Frankonii, gdzie podzieliło się na parę niezależnie operujących kolumn. Jedna z nich skierowała się do Szwabii, inna próbowała zaatakować Saksonię od południowego zachodu. Tam jednak znów czekała na nich armia Ottona I, która rzuciła się do ataku na Węgrów. Doszło do pościgu i Niemcom udało się zmusić Węgrów do bitwy na prawym brzegu Renu, na wysokości Wormacji. Starcie zakończyło się klęską najeźdźców, a umykające z pola bitwy oddziały Niemcy ścigali aż do Metzu. Mimo to większości armii węgierskiej, ocalałej z bitwy i pogoni, udało się przedostać na lewy brzeg Renu. Tam się przegrupowała i zaatakowała oddzielnymi kolumnami Alzację, Lotaryngię i terytoria Franków zachodnich.

Niektóre oddziały kolumny północnej skierowały się na miasto Reims, dotarły do brzegów Oceanu Atlantyckiego i zawróciwszy, dołączyły do grupy, która 24 marca 937 roku zaatakowała Sens, siedzibę zachodniofrankijskiego arcybiskupstwa[59]. Tymczasem mieszkańcy objętych najazdem terenów chronili się za murami najbliższych miast. Jednocześnie garnizony wychodziły w pole, by związać Węgrów walką i dać ludności czas na ucieczkę. Do krwawych bojów doszło pod Orleanem, gdzie w walce na pierwszej linii zginął opat Abbo z klasztoru w Dole.

Niebawem chmary węgierskiej konnicy, uskrzydlone wygranymi potyczkami, zalały niemal całą Galię, a po przekroczeniu Loary również tereny południowe, w tym Akwitanię. Gdzie tylko pojawili się najeźdźcy, horyzont znaczyły smugi dymów z płonących kościołów i klasztorów. Po jakimś czasie Węgrzy opuścili obszary zachodniofrankijskie, przez Burgundię południowo-zachodnimi przejściami alpejskimi przedostali się do północnej Italii i rozlali wzdłuż zachodniego wybrzeża półwyspu.

Ich pojawienie się w tamtych okolicach zbiegło się w czasie z toczonym na Półwyspie Apenińskim konfliktem między cesarzem bizantyjskim Romanem I Lekapenem (870–948) a nieposłusznymi mu książętami Benewentu, Kapui i Salerno. Sprzymierzeńcem Romana był król północnej Italii Hugo I z Arles (887–947), który nie zawahał się wynająć znajdujących się akurat pod ręką Węgrów do najazdu na ziemie zbuntowanych księstw. Węgrzy niczym huragan zaatakowali wybrane miasta, których garnizony zostały kompletnie zaskoczone. Tylko w Kapui spędzili dwanaście dni, spustoszyli Benewent, wybrzeże neapolitańskie i klasztor na Monte Cassino. Tam zastosowali stary i skuteczny sposób na szybkie wzbogacenie się, wypróbowany na wielu dotychczasowych wyprawach rabunkowych. Sposób ten w pierwszej fazie polegał na chwytaniu jak największej liczby jeńców – zarówno biednej ludności, jak i możnych. Ale podczas dalekich wypraw wleczenie ze sobą do Kotliny Panońskiej licznych jeńców nie wchodziło w grę z prostych powodów: za duży balast dla węgierskich wojowników na wypadek kontruderzenia, ograniczenie ich ruchliwości i szybkości przemieszczania się, prawdopodobieństwo, że po drodze jeńcy pouciekają. Dlatego Węgrzy gnali masy jeńców pod mury najbliższego miasta czy klasztoru, sprawiającego zamożne wrażenie, proponując władzom miasta wykup zniewolonej ludności. Otrzymawszy odpowiednią sumę pieniędzy i kosztowności, wypuszczali jeńców. W myśl tej zasady podprowadzili pod mury Monte Cassino tłum ludności schwytanej w pobliskich wioskach, będącej poddanymi klasztoru i pracującej na jego utrzymanie. Dla mnichów byłoby tragedią stracić tych ludzi, którzy stanowili podstawę egzystencji ekonomicznej klasztoru. Dlatego opat Monte Cassino wykupił ich z niewoli za cenę przekazania Węgrom kosztowności kościelnych o równowartości 200 złotych solidów. Na liście wydanych Węgrom skarbów znalazły się złote i srebrne przedmioty, a także przebogato zdobione szaty liturgiczne[60].

Gdy Węgrzy wracali na północ przez Apeniny, szczęście przestało się do nich uśmiechać. Zorganizowana naprędce armia rycerstwa z księstwa Spoleto zaatakowała ich, pobiła w bitwie i odzyskała większość zagrabionego mienia. Pozostałościom węgierskiej armii, która na początku 937 roku rozpoczęła najazd od Turyngii i Saksonii, udało się, po spustoszeniu większości zachodniej Europy, powrócić przez północno-wschodnią Italię do Kotliny Panońskiej.

W 938 roku Węgrzy ponownie pojawili się w Saksonii i Turyngii[61]. Założyli obóz u podnóża gór Harzu nad rzeczką Bode, lewym dopływem Soławy, i stamtąd po okolicy rozpuścili konne zagony. Jedna z tych kolumn dotarła w okolice grodu Steterburg położonego niedaleko warowni Wolfenbüttel. Na nieszczęście dla umęczonych forsowną jazdą węgierskich wojowników, na krótko zanim podjęli próbę napaści na Steterburg, nad tym terenem nastąpiło oberwanie chmury. W strugach lejącej się z nieba wody zawiodły ich łuki refleksyjne, ponieważ elementy łuków zaczęły się rozklejać. Na osłabionych Węgrów, pozbawionych swej najważniejszej broni, wypadł nagle garnizon grodowy i zaatakował ich z wielka furią. Wywiązała się bitwa, w której zginęło wielu Madziarów, a reszta rzuciła się do chaotycznej ucieczki. Rycerze ze Steterburga zdobyli w tej potyczce wiele koni i węgierskie sztandary bojowe. Reszta umykających z pola bitwy Węgrów wpadała w ręce czających się wszędzie żołnierzy garnizonów z warowni znajdujących się wzdłuż trasy ucieczki. Ostatecznie schwytano wodza tej części armii węgierskiej i wrzucono do głębokiego dołu wypełnionego gliną, w którym poniósł śmierć.

Nie lepszy los spotkał drugą część węgierskiej armii, która z obozu nad Bode skierowała się na północ. Prowadzący ich miejscowy słowiański przewodnik okazał się zdrajcą na usługach Niemców i wprowadził niczego niepodejrzewających Węgrów w zastawioną pułapkę[62]. W miejscu tym, zwanym Drömling (niedaleko miasta Helmstedt), siły węgierskie zostały otoczone przez jazdę niemiecką i wybite, z pola walki uciekł tylko przywódca z małą grupką wiernych mu wojowników. Jednak i on został niebawem schwytany i musiał się wykupić za olbrzymią sumę pieniędzy. Na wieść o tym pozostałe węgierskie oddziały zgromadzone w obozie nad Bode w bezładnym odwrocie opuściły jak najszybciej Saksonię.

W tym miejscu muszę zwrócić uwagę Czytelników na kwestię datowania dwóch opisanych najazdów z 937 i 938 roku. Otóż część zapisów rocznikarskich i relacji kronikarskich łączy oba pod rokiem 937, z czego by wynikało, że Węgrzy najechali Saksonię i Turyngię dwa razy w ciągu tego roku. Akceptując te informacje źródłowe, część historyków obstaje przy tej wersji. Istnieją jednak źródła pisane, które najazdy na Saksonię i Turyngię rozdzielają na dwa lata, 937 oraz 938. Również ta wersja cieszy się poparciem niemałej części historyków.

W 941 roku Otto I uporał się wreszcie z pierwszą falą buntów w królestwie. Nie zapominajmy, że podczas toczących się w Niemczech wojen domowych w granice państwa wkraczały obce armie, nie tylko Węgrów, ale również Słowian połabskich i wikingów z Danii. Mimo chaosu król Otton I zdecydował się na interwencje zbrojne poza granicami swego królestwa, jak chociażby na wyprawy na Połabie lub na terytoria Franków zachodnich.

Niezależnie od tego, trwałym skutkiem najazdów w 937 i 938 roku (lub tylko w 937 roku) było to, że Węgrzy już nigdy nie zaatakowali Saksonii i Turyngii. Nie znaczy jednak, że zarzucili swą dotychczasową strategię wymuszania trybutów najazdami, lecz czasowo przenieśli swe zainteresowanie na inne regiony Europy. Dlatego następna fala węgierskich najazdów, które rozpoczęły się w 940 roku, kierowała się w stronę Italii. Mimo to ich oddziały, opuszczając Kotlinę Panońską na nowe wyprawy, często zahaczały o tereny alpejskie, gromadząc tam wojska na ostatnie wypasy przez wkroczeniem na Półwysep Apeniński. Siłą rzeczy poszczególne kolumny oddzielały się na jakiś czas od głównych sił, pustosząc okoliczne tereny. Dlatego węgierskie zagony pojawiły się po 940 roku na terenie dzisiejszej Szwajcarii[63], wynurzywszy się niespodziewanie z doliny Rodanu (co oznacza, że przedtem grasowały gdzieś na południowy zachód od Szwajcarii). O tym najeździe kroniki przekazały tylko tyle, że spustoszone zostały tereny biskupstwa w Chur.

Dodatkowym powodem, dla którego Węgrzy zainteresowali się Italią, były szalejące tam konflikty między zwaśnionymi książętami, królem na północy a cesarzem bizantyjskim. W tej sytuacji każda ze stron bardzo chętnie zapraszała Węgrów do walki pod swoimi sztandarami – naturalnie za olbrzymią opłatą. Po 936 roku zaostrzył się konflikt pomiędzy wspomnianym Hugonem I z Arles, królem Italii w latach 926−946, a Berengarem II, margrabią Ivrei. Panowanie despotycznego Hugona było niezwykle brutalne. Władca ten utrzymywał wielki harem na wzór muzułmański, szafował nieroztropnie urzędami państwowymi, przeciwników usuwał z niesłychanym okrucieństwem; na przykład w 931 roku oślepił przyrodniego brata. W 932 roku poślubił słynną Marozję (892−932/936), matkę papieża Jana XI. Nic dziwnego, że poszczególni możnowładcy zbuntowali się przeciwko Hugonowi. Berengar II nie zawahał się wezwać do pomocy Węgrów, wynagradzając ich sowicie. Dla Madziarów sytuacja zaczęła się rozwijać w niezwykle korzystnym i interesującym kierunku, kiedy również Hugon wynagrodził ich, nie mniej sowicie od Berengara, byleby tylko zaskarbić sobie ich przychylność.

Lecz niełatwo odwieść tysiące konnych łuczników przybyłych z Kotliny Panońskiej od plądrowania i zdobywania sławy wojennej. Same okupy nie wystarczały. Hugon zatem skierował ich dalej na zachód, przydzielając przewodników i umożliwiając wolny przemarsz. Miał zamiar rzucić wojowniczych Węgrów na gniazda muzułmańskich rozbójników rozsiane na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Tu zatrzymajmy się na chwilę i pokrótce wyjaśnijmy obecność muzułmanów w tej części Europy. W 926 roku Hugon I zaprosił ich do walki ze swymi przeciwnikami w północnej Italii. Wiemy z licznych przykładów w historii, czym się kończy sprowadzanie na rodzimą ziemię obcych i drapieżnych „sojuszników”[64]. Muzułmanie szybko przestali pomagać Hugonowi i rozpoczęli działalność na własną rękę, sprawnie zdobywając coraz rozleglejsze przyczółki. W 934 i 935 roku najechali i spustoszyli Genuę i La Spezię, w 942 roku Niceę. Po zwycięstwach nad Burgundami zdobyli w latach 942−965 Sabaudię, a w latach 952−960 okupowali część dzisiejszej Szwajcarii (przypominają o tym niektóre nazwy szwajcarskich miejscowości, np. Saratz – od Saracen).

Nie wiemy, czy doszło do walk Węgrów z muzułmanami, ale z kronik wynika, że nierzadko operowali na tych samych terenach. Warto w tym kontekście przypomnieć wspomniany najazd węgierski w 940 roku na biskupstwo Chur – w tym samym roku nieszczęsne biskupstwo najechały również oddziały muzułmanów, które przedtem splądrowały Sankt Gallen[65]. Jakby nie było, hojność europejskich władców i możnowładców próbujących wykorzystać zalety bojowe Węgrów dla własnych celów, wychodziła Madziarom na dobre. Otrzymywali sute opłaty, trybuty, a ponadto plądrowali wybrane obszary. Italia w tym kontekście przedstawiała się o wiele korzystniej, niż dobrze przygotowane do obrony Niemcy z bojowo nastawionym wojskiem.

Raz tylko w Italii Węgrzy doznali porażki. Trasy ich przemarszów wiodły przez wschodnie Alpy i przedgórza. W trakcie jednej z takich wypraw, w 943 roku, gdzieś na obszarach dzisiejszej Górnej Austrii, armia węgierska nieopatrznie za bardzo zbliżyła się do granicy z Bawarią. Armią niemiecką dowodził książę Bawarii Berthold (900−947), brat Arnulfa I Złego. Berthold, który od 926 roku był grafem Karyntii[66], w 938 roku został nagrodzony przez Ottona I nadaniem mu księstwa Bawarii. W 943 roku zwiadowcy donieśli mu o dużej węgierskiej armii zbierającej się do następnego najazdu. Podejrzenia Bawarczyków opierały się na tym, że węgierscy wojownicy zbierali się na rozległych pastwiskach w okolicach Wels (dzisiaj miasto w Austrii), zwanych Welser Heide (Wrzosowisko Wels), nad rzeką Traun. To oznaczało tylko jedno – Węgrzy wypasają konie przed najazdem. Dlatego Niemcy postanowili przejść do ofensywy.

Gdy tylko Berthold zebrał odpowiednio liczną armię złożoną z rycerstwa wschodniej Bawarii i Karyntii, wyruszył w kierunku niespodziewających się niczego Węgrów. Niemcy niepostrzeżenie podeszli pod węgierski obóz i znienacka uderzyli. 12 sierpnia 943 roku odbyła się jedna z większych i bardzo krwawych bitew w historii węgierskich najazdów na zachodnią Europę – tyle że tym razem to Węgrzy zostali napadnięci. Jazda Bertholda przetoczyła się po węgierskich wojownikach niczym brona po polu, zostawiając stosy poległych, a źródła pisane piały z zachwytu nad tak doniosłym dla niemieckiego oręża zwycięstwem: „Niewielu Węgrów umknęło z pola bitwy”, „Na Welser Heide Węgrzy zostali pokonani po raz pierwszy w ten sposób przez naszych rycerzy”, „Cała węgierska armia została zniszczona”[67]. Doniosłość tej bitwy dostrzegli zarówno ówcześni kronikarze, jak i współcześni historycy. Widukind wychwalał zwycięstwo Bertholda równie entuzjastycznie jak późniejszy triumf Ottona I na Lechowym Polu[68]. Pewien znany badacz historii Kościoła niemieckiego uważał, że: „Zwycięstwo księcia Bertholda w 943 roku na Welser Heide stało się punktem zwrotnym. Był to największy dotychczasowy sukces niemieckiego oręża. Długo jeszcze pokazywano olbrzymi kopiec usypany, aby pochować poległych, a miejscowa ludność szeroko opowiadała o okrutnej walce Bawarów nad rzeką Traun, gdzie pokonano Węgrów. Od tego momentu Bawarczycy przeszli do ofensywy i już w 948 roku nadeszło kolejne zwycięstwo”[69]. Z punktu widzenia Bertholda i Niemców zwycięstwo nad rzeką Traun było bezsprzecznie znaczące, ale pobite przez nich wojsko węgierskie zbierające się na Welser Heide było tylko jedną z kilku grup szykujących się tamtego roku do najazdu na Italię.

W latach trzydziestych i czterdziestych X wieku najazdy węgierskie stały się rzadsze i nabrały cech bardziej przemyślanych kampanii. Książęta i przywódcy węgierscy zmieniali strategię i taktykę – nauczyły ich tego dotychczasowe walki, ponadto musieli zareagować na przeobrażenia zachodzące u ich sąsiadów. Dlatego ich wyprawy były staranniej zaplanowane, zadbano też o alternatywne rozwiązania na wypadek niepowodzenia. Teraz bardziej chodziło o efektywność. Przeciwnik osłabiony sporami wewnętrznymi lub zagrożony zewnętrznie (jak możni w Italii) stanowił bardziej interesujący cel ataku niż wojska zdyscyplinowane i stosujące przemyślaną taktykę (jak w państwie Henryka I i Ottona I). Sukces lub niepowodzenie węgierskich wypraw zależne było także od innych czynników, jak chociażby warunki pogodowe czy najzwyklejszy zbieg okoliczności. Nie zmienia to faktu, że Węgrzy zaczynali dostosowywać się do gry politycznej toczonej na europejskiej arenie, byli gotowi na daleko idące zmiany (chrystianizacja, przejście na system feudalny itp.). To było oznaką integracji ze społecznościami zachodniej Europy.

Następne relacje o aktywności węgierskich wojowników pojawiają się w kronikach[70] dopiero w 947 roku, cztery lata po sromotnej klęsce na Welser Heide. Tym razem armia węgierska dowodzona przez wnuka Arpada księcia Taksony[71] dotarła aż do krańców Apulii. Węgrzy, po spustoszeniu miasta Otranto, wymusili na Berengarze II[72] (900−966) odnowienie wypłacania im rocznego trybutu, na który zgodził się jeszcze jego ojciec na początku X wieku.

Do następnych walk niemiecko-węgierskich doszło w 948 roku. Zakończyły się ponownie niemieckim zwycięstwem, co było zasługą księcia Bawarii Henryka, młodszego brata króla Ottona. Henryk z niebywałą zawziętością zwalczał swojego królewskiego brata w latach 937–941, lecz mimo że został wielokrotnie pokonany, Otto wybaczał mu. Nie bez winy w tym konflikcie była ich matka Matylda (895−968), która uporczywie namawiała[73] Henryka do buntu, uważając go za właściwego następcę tronu, Ottonowi zarzucała, że zdobył koronę mieczem i gwałtem. Ostatecznie bracia się pogodzili, a Henryk w 948 roku został mianowany księciem Bawarii. Od tej pory stał się zagorzałym poplecznikiem Ottona, wiernym jego polityce, rzetelnym wykonawcą królewskich zamierzeń.

W 948 roku, zaraz po objęciu księstwa Bawarii, Henryk zaatakował Węgrów, po raz pierwszy przenosząc działania wojenne poza granice Niemiec. Celem ataku stały się tereny położone na południe od rzeki Güns (węg. Gyöngyös), a do zwycięskiej dla Niemców bitwy doszło pod grodem Kőszeg. Sukcesy Niemców dowodziły, że nadeszła zmiana w dotychczasowym układzie sił: Węgrzy przegrywali coraz więcej bitew i nie potrafili zapobiec wkroczeniu wojny na swoje tereny. W 949 roku, idąc za ciosem, Henryk ponownie wkroczył na zachodnie obszary Węgier, prowadząc ze sobą zastępy bawarskiego rycerstwa. Zmuszeni do defensywy Węgrzy zdecydowali się na stoczenie bitwy niedaleko Sopron, pod grodem Lövő (ad Lova)[74]. Tym razem starcie, mimo początkowych sukcesów wojsk Henryka, zakończyło się zaciętą i nierozstrzygniętą bitwą, w której Bawarczycy ponieśli dotkliwe straty. Były one na tyle duże, że nie udało im się na stałe przenieść wojny na węgierską ziemię.

Niezrażony tym Henryk w 950 roku dwukrotnie najechał ziemię węgierską. Wyprawy te były ściśle skoordynowane z planami jego królewskiego brata, który chciał zdobyć władzę w królestwie Italii. Do interwencji Ottona na Półwyspie Apenińskim doszło już w 951 roku, a wcześniejsze węgierskie wyprawy Henryka miały przygotować do tego grunt. Przeciwnikiem Ottona w zmaganiach o koronę Italii był Berengar II, który, nie wahając się, ponownie wezwał Węgrów na pomoc, tak jak to czynił już wielokrotnie w przeszłości. Tym razem jednak Niemcy okazali się sprytniejsi i przewidziawszy posunięcia Berengara, podjęli środki zapobiegawcze. Wiedząc, że Węgrzy mogą się przedostać do północnej Italii jedynie trasami przez alpejskie przełęcze, postanowili zablokować je i zabezpieczyć dla przemarszu własnych wojsk w obu kierunkach oraz wysłać prewencyjne ekspedycje przeciwko Węgrom. Oba te zadania wypełnił Henryk. Przy zajęciu alpejskich przełęczy działał jeszcze ręka w rękę z synem Ottona Ludolfem, ale wyprawy przeciw Węgrom przeprowadził już sam. Jego najazdy na terytorium węgierskie w 950 roku zostały zapamiętane jako szczególnie okrutne – oczywiście niemieccy kronikarze prześcigali się w hymnach pochwalnych na cześć Henryka[75]. Zastępy bawarskich rycerzy napadły węgierskie obozy usytuowane w miejscach dogodnych do wypasu koni. Węgrzy zostali kompletnie zaskoczeni, a Niemcom udało się zagarnąć wielkie łupy oraz porwać w niewolę mnóstwo kobiet i dzieci.

W 951 roku, gdy Otto I wkroczył z wojskiem do północnej Italii w celu rozprawienia się z Berengarem, Henryk znów starł się z Węgrami idącymi prawdopodobnie na pomoc Berengarowi. Wskazywałoby na to miejsce stoczonej bitwy – pod Ticino (w dzisiejszej Szwajcarii), czyli dokładnie na jednej z tras, którą Węgrzy szli do Italii.

Kolejne pojawienie się Węgrów na niemieckiej ziemi w 954 roku spowodowane już było wybuchem buntów możnowładztwa przeciwko Ottonowi, które przerodziły się w wojnę domową.

WĘGRY W CZASIE WOJNY DOMOWEJ W NIEMCZECH W LATACH 953−955

Jak doszło do kolejnej wojny domowej w Niemczech? Wydawało się, że król Otto I zażegnał niebezpieczeństwo rebelii, zdusiwszy ostatnie ogniska niepokoju w 941 roku. Od tego czasu obsadził strategiczne urzędy państwowe i administracji terytorialnej wiernymi i oddanymi sobie ludźmi. Najważniejsze stanowiska objęli członkowie jego dynastii, spokrewnieni z nią lub ludzie cieszący się nieograniczonym zaufaniem króla. I tak księciem Bawarii został jego brat Henryk, księciem Szwabii jego syn i następca tronu Ludolf, księciem Lotaryngii – jego zięć Konrad Czerwony, margrabią Marchii Wschodniej wierny niczym pies Gero. Otto zadbał też o krnąbrnych i ustawicznie niezadowolonych przedstawicieli rodu Luitpoldingów w Bawarii (iich popleczników), zranionych dogłębnie tym, że na rzecz Henryka odsunięto ich od godności książęcej. Starał się ich ułaskawić nadawaniem najbardziej prominentnych stanowisk i tytułów świeckich oraz duchownych, na przykład ich przywódca Arnulf został palatynem, a Herhold arcybiskupem Salzburga.

Spokój trwał dziesięć lat, do 951 roku. Objawy pierwszych niepokojów zaczęły się pojawiać, gdy Otto z rozmachem przystąpił do realizacji ekspansywnej polityki w Italii. Nastąpiły one z dwóch powodów. Pierwszym była rywalizacja pomiędzy Ludolfem a Henrykiem o wpływy i znaczenie, wspólna granica ich księstw potęgowała animozje. W kampanii Ottona z 951 roku obaj spisali się wzorowo. Ludolf zajął dla ojca przejścia w Alpach i towarzyszył mu w pochodzie po północnej Italii, biorąc udział między innymi w zajęciu Pawii 23 września 951 roku. Henryk parokrotnie poturbował Węgrów, trzymając ich z dala od Italii i uniemożliwiając ewentualną pomoc Berengarowi II. Następnie wtargnął z wojskiem w głąb ziem Berengara, uwolnił piękną, młodą i bajecznie bogatą Adelajdę, a następnie doprowadził ją bezpiecznie do swego brata. Otto natychmiast ją poślubił, uzyskując tym koronę Italii. Za te czyny Henryk został sowicie wynagrodzony: otrzymał w posiadanie wszystkie marchie północno-wschodniej Italii. Tym samym jego władztwo rozszerzyło się na tereny od Dunaju na północy do wybrzeża Adriatyku na południu, obejmując wschodnią część Alp wraz z przejściami przez góry. Jednym słowem, został o wiele szczodrzej nagrodzony przez króla niż Ludolf. Tak w skrócie wyglądał rozwój wydarzeń – teraz postaram się ukazać więcej szczegółów.

Na pewno nie uszły uwadze Ottona niesnaski między jego synem i bratem. Mimo to król poprowadził swą armię przez przełęcz Brenner do Werony. Stamtąd wyruszył na opuszczoną tymczasem przez Berengara II Pawię. Wkroczył tam na czele swej armii 23 sierpnia 951 roku. Był to jego wielki triumf, gdyż Pawia od paru stuleci była stolicą królestwa Italii, oficjalną siedzibą longobardzkiego króla. Trzeba zauważyć że wielka armia, złożona głównie z saskiego rycerstwa, którą Otto ciągnął ze sobą przez Alpy, pokonała w ciągu dwóch miesięcy ponad tysiąc kilometrów.

W Pawii na początku października Otto poślubił Adelajdę, wdowę po zmarłym niedawno młodym królu Italii Lotarze. Przerażony tym Berengar II, pozbawiony dodatkowo spodziewanej węgierskiej pomocy, czmychnął do swoich zamków. Tymczasem italskie elity, będąc pod wrażeniem sukcesów Ottona i jego armii, podążały do Pawii, aby ukorzyć się przed nim i okazać mu szacunek. 9 października 951 roku Otto I włożył na głowę żelazną koronę Longobardów, łącząc tym samym pod swym berłem dwa królestwa jako władca rex Francorum et Langobardorum, co w innych królewskich dokumentach uwieczniono jako rex Francorum et Italicorum. Nie inaczej kazał się tytułować Karol Wielki, gdy niecałe 200 lat wcześniej zdobył państwo Longobardów w północnej i środkowej Italii. Następnym krokiem Ottona było wysłanie z Pawii do Rzymu wysoko postawionych urzędników w roli posłańców, którzy mieli zapoczątkować rozmowy z papieżem na temat wywyższenia króla do godności cesarskiej. Lecz papież nie poparł planów Ottona i odmówił koronacji na cesarza.

Jak zareagował Ludolf na wyczyny swego ojca? Nieskrywaną wściekłością. Nie mówiąc już o zaszczytach, którymi został obdarowany Henryk. Wraz z ożenkiem z Adelajdą doszedł nowy, o wiele groźniejszy dla Ludolfa problem. Małżeństwo prawie czterdziestoletniego Ottona z młodszą o 20 lat Adelajdą okazało się związkiem niezwykle płodnym. Młoda królowa zaczęła rodzić jednego chłopca za drugim: w 952 roku Henryka, w 953 roku Brunona i w 955 roku Ottona. Ani ona, ani jej jurny i pełen nowego wigoru małżonek nie kryli przy tym, że oto pojawiają się dla Ludolfa konkurenci do tronu. Dla niego, dotychczas jedynego i oficjalnie uznanego następcy Ottona I, to było zbyt wiele. Nie dość, że wuj Henryk intrygował przeciwko niemu i zbierał laury, to jeszcze macocha chciała go wyzuć z praw do tronu. W czym zresztą znalazła poparcie Henryka, gdyby bowiem nagle coś się stało Ottonowi, to Henryk, gdyby odsunąć Ludolfa i wprowadzić na tron któregoś z synów pochodzących z małżeństwa Ottona z Adelajdą, mógł liczyć na regencję nad małoletnim następcą.

Jeszcze w Italii, gdy wszyscy cieszyli się nowo zdobytą koroną, młodą królową i pomyślnym dla Ottona rozwojem sytuacji, Ludolfowi puściły nerwy. Oliwy do ognia dolało królewskie rozporządzenie, w którym odebrano mu grafostwo Chur na rzecz tamtejszego biskupa Hartberta. Doprowadzony do ostateczności (jeszcze) następca tronu pospiesznie opuścił w gniewie ojcowski dwór w Pawii i pognał przez Alpy do Niemiec. Pociągnął za sobą arcybiskupa Fryderyka z Moguncji, a o swoim wyjeździe nie powiadomił ojca[76]. W Saalfeld nad Saale zorganizował z wielką pompą uroczystości Bożego Narodzenia 951 roku, na które zaprosił możnowładztwo z całego królestwa. Postępując w ten sposób, zachował się jak udzielny władca, zignorował stanowisko ojca. Na taki brak respektu król zareagował natychmiast: szybko opuścił Pawię i wrócił do Niemiec.

Ludolf rozejrzał się po królestwie i znalazł więcej prominentnych osobistości, mających swoje powody do rebelii przeciwko królowi. Należał do nich na pewno Konrad Czerwony, którego kariera została raptem przerwana sukcesami Henryka. Książę Bawarii zastąpił księcia Lotaryngii na pozycji królewskiego zausznika i pierwszego doradcy (secundus a rege), a to dla zięcia Ottona był powód do niezadowolenia. Chętni do natychmiastowej zwady byli członkowie rodu Luitpoldingów z Bawarii z palatynem Arnulfem na czele. Również wśród saskich możnowładców potworzyły się grupki niezadowolonych z autorytarnych rządów Ottona, o wiecznym rebeliancie Wichmanie Młodszym i jego bracie Ekbercie Jednookim nie wspominając. Nie zabrakło skorych do buntu wśród najwyższych dostojników Kościoła, z arcybiskupem Moguncji Fryderykiem na czele. To tylko główne postacie rodzącego się buntu.

Do przesilenia doszło w marcu 953 roku, gdy Ludolf i Konrad publicznie zbuntowali się przeciw Ottonowi w Ingelheim nad Renem[77]. Ludolf wraz z poplecznikami planowali zamach na Ottona, najpewniej by go uwięzić i wymusić dogodne dla siebie zmiany. Do zamachu miało dojść właśnie w Ingelheim nad Renem, ale Otto wyczuł niebezpieczeństwo i ukrył się w Moguncji. Tam też podążyli rebelianci, tuszując poprzednie zachowanie chęcią pojednawczych rozmów. Otto przystał na ich propozycje, podpisując nawet podobno niektóre wiążące dokumenty, ale tak naprawdę to chodziło mu o wyrwanie się cało i zdrowo z Moguncji. Tym bardziej że wyczuł, iż również arcybiskup Fryderyk sprzyja Ludolfowi. W tej sytuacji Otto gotów był pójść na każde ustępstwo, byleby tylko nie sprowokować rozgorączkowanych rebeliantów do uwięzienia go. Z Moguncji udał się szybko statkiem do Kolonii, lecz, nie czując się tam bezpiecznie, pospiesznie pojechał dalej, do Dortmundu i Quedlinburga. Dopiero tam odwołał wszystkie podpisane w Moguncji dokumenty, tłumacząc się, że do ich podpisania został przymuszony. Jednocześnie ogłosił, że Ludolf i Konrad mają zostać ujęci i dostarczeni przed jego oblicze, inaczej zostaną uznani za wrogów królestwa.

Gdy Ottonowi zabrakło argumentów na dyplomatyczne załagodzenie konfliktu, doszło do otwartej wojny domowej. Rozpoczęły się chaotyczne gonitwy, narady i pościgi w siedzibach królewskich, w Moguncji, Dortmundzie, Ingelheimie i Fritzlarze. Niemcy podzieliły się na dwa obozy, wielkie armie przetaczały się we wszystkich kierunkach, staczano krwawe bitwy, miasta padały pod wpływem oblężeń i szturmów – wojna domowa zaczęła zbierać krwawe żniwo. Otto zapewnił sobie przede wszystkim poparcie możnych Lotaryngii, niezadowolonych z rządów Konrada Czerwonego. W Bawarii po jego stronie stał brat Henryk oraz biskup Augsburga Ulryk. W Saksonii, po początkowych kłopotach, przeciągnął na swą stronę większość możnych.

Pierwszy uderzył Otto I. Zebrawszy armię, wyruszył najpierw pospiesznie do Lotaryngii, by podtrzymać opozycję przeciwko Konradowi i zlikwidować nieliczne punkty oporu rebeliantów. Bez problemu zdobył wszystkie warownie i w krótkim czasie cała Lotaryngia została oczyszczona z buntowników. Teraz król zdecydował się na oblężenie Moguncji, gdzie arcybiskup Fryderyk stanowczo opowiedział się po stronie Ludolfa. Siły królewskie oblegały Moguncję przez dwa miesiące, pod murami miasta w obozie królewskim oprócz Ottona znajdował się również jego brat Henryk. W mieście twardo bronili się Ludolf i Konrad. Według kronikarza Widukinda w trakcie pierwszego szturmu rozpętało się piekło gorsze od wszystkich innych konfliktów: „Tutaj rozgorzała walka gorsza od wojny domowej i boleśniejsza od każdego nieszczęścia. Przeciwko murom podtoczono wiele maszyn oblężniczych, które zniszczyli lub spalili obrońcy. Często zmagano się pod bramami”[78].

Podobno Ludolf wykazał nieprzeciętne talenty militarne, coraz więcej chętnych zdążało więc do jego obozu. Doszło do tego, że nawet w Saksonii zawiązała się grupa rebeliantów pod wodzą Wichmana Młodszego (aczkolwiek kierowały nim raczej względy osobiste), co zawiadującemu Saksonią Hermannowi Billungowi (wujowi Wichmana) kompletnie związało ręce. Walcząc z przebiegłym Wichmanem i jednocześnie Słowianami połabskimi, Hermann nie mógł przysłać Ottonowi pod Moguncję tak potrzebnych posiłków z Saksonii. W tej sytuacji obie strony konfliktu zdecydowały się na rozmowy. Ale nawet osobiste spotkanie Ottona z Ludolfem pod murami Moguncji nie dało rezultatów. Zdaniem większości buntowników spór można było rozwiązać natychmiast, gdyby tylko Otto przestał forować brata Henryka. Ten zaś w trakcie pertraktacji szelmowsko prowokował słownie Ludolfa i Konrada, licząc, że gorące głowy dadzą się ponieść emocjom. Wyzwał nawet Ludolfa na osobistą walkę, tylko pomiędzy nimi dwoma, wyłączając z wojny domowej króla.

Henryk dopiął swego zachowaniem i rozmowy zostały zerwane, tym bardziej że Ludolf wystąpił z żądaniami nie do zaakceptowania, jak np. przyrzeczenie niekaralności dla wszystkich swych popleczników na wypadek zawarcia pokoju. Oblężenie Moguncji trwało więc dalej. Dla Ottona sytuacja zaczynała być coraz trudniejsza, zwłaszcza że po przerwaniu rokowań większość możnych z królewskiego obozu wyraziła głębokie niezadowolenie z powodu walki Henryka o przetrwanie na książęcym tronie Bawarii. W tym czasie z Bawarii dotarły wielce niepokojące wieści: palatyn Ratyzbony Arnulf z rodu Luitpoldingów rozpętał niepokoje, przyłączając się do buntu Ludolfa. Na wieść o tym Ludolf umknął potajemnie z Moguncji, zostawiając tam Konrada Czerwonego na czele 20−30 tys. obrońców. Sam zaś pognał do Bawarii, by osobiście dopilnować zarzewia nowej rewolty.

Zrezygnowany Otto po pięciu bezowocnych miesiącach oblężenia zwinął je, odstąpił od Moguncji i rozpuścił okazujące już niezadowolone wojsko. Następnie, szybko zmobilizowawszy nową armię, złożoną głównie z królewskich oddziałów, podążył do Bawarii, by tam dopaść ponownie Ludolfa. Po drodze dołączali do niego wasale ze swymi kontyngentami zbrojnymi. Mimo to wprowadzona przez Ottona do Bawarii armia okazała się zbyt mała, aby przystąpić do decydujących bitew czy szturmów, ale jednak wystarczająco groźna, by buntownicy pochowali się w warowniach. W grudniu 953 roku zrezygnowany król wycofał się do Saksonii, odkładając walki na następny rok.

Tymczasem w Lotaryngii rozwój wypadków wciąż sprzyjał partii królewskiej. Broniły się jeszcze tylko nieliczne punkty oporu wierne Konradowi, którego Otto pozbawił godności książęcej, przekazując Lotaryngię pod zarząd swemu najmłodszemu bratu Brunonowi, arcybiskupowi Kolonii. Ostatnim zrywem Konrada była próba zdobycia i utrzymania Metzu. Udało mu się nawet podstępem wprowadzić do miasta swe wojska. Lecz nie mając poparcia ani zwykłych mieszkańców, ani miejskich notabli, opuścił pospiesznie Metz, po czym wycofał się do swoich dóbr rodzinnych w okolicach Wormacji.

W tej sytuacji, w środku zamieszania nagle na scenie pojawili się ponownie Węgrzy. Pierwsze zagony węgierskiej konnicy zaczęły przenikać na przygraniczne obszary Bawarii w marcu 954 roku. Niebawem pojawiła się główna armia z horka Bulcsú na czele – tysiące żądnych wojny, łupów i bitewnej sławy konnych łuczników. Co ciekawe, kroniki nie zanotowały żadnych wielkich spustoszeń w Bawarii, tak jakby oddziały węgierskie odbywały podróż po gościnnej krainie. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy było to, że Bawaria przedstawiała opłakany widok, była wyniszczona toczącą się wojną domową, ogołocona z zapasów, a więc nieprzydatna dla tysięcy wygłodniałych wojowników. Nie da się jednak ukryć drugiego powodu bezkolizyjnego przemarszu węgierskich wojsk: bawarscy rebelianci kolaborowali z Węgrami i nie tylko nie utrudniali im przejścia przez swoje tereny, ale nawet przydzielali przewodników. Z tego powodu do dzisiaj wśród historyków trwają dysputy, czy Węgrów zaprosił Ludolf (jako główny przywódca powstania), czy też Henryk, chcąc napuścić Węgrów na Szwabię, siedzibę Ludolfa? A może Węgrzy wtargnęli z własnej inicjatywy, zachęceni wojną domową, i dopiero w trakcie najazdu spotkali się z życzliwością buntowników? Wersja z Henrykiem wydaje się najmniej prawdopodobna. Cóż miałby z tego główny poplecznik Ottona, który ostatnimi czasy wielokrotnie zwyciężał Węgrów w krwawych bitwach?

Otto natychmiast zebrał w Saksonii potężną armię i jeszcze na początku lutego wyruszył na południe Niemiec z zamiarem odparcia węgierskiego najazdu. Ale dotarł do Bawarii za późno, w tym czasie Węgrzy przeniknęli już do Szwabii. Nie przeszkodziło to Ottonowi wykorzystać przyprowadzonej armii do zgnębienia bawarskich buntowników, ukrywających się głównie w Ratyzbonie. Węgrzy tymczasem przemaszerowali spokojnie przez Szwabię, gdzie już otwarcie otrzymali poparcie Ludolfa. Książę obdarował ich podarkami i przydzielił przewodników, którzy mieli bezpiecznie doprowadzić węgierską armię na obszary nadreńskiej części Frankonii, pod opiekę Konrada Czerwonego. Ale Węgrzy, jak to zwykle podczas najazdu, nie mogli całkowicie pozbyć się starych przyzwyczajeń i narobili nieco spustoszeń w domenach Ludolfa. Pechowcem okazał się poddany księcia, graf Sualafelde imieniem Ernst. Węgrzy doszczętnie zniszczyli jego posiadłości i uprowadzili w niewolę tysiąc rodzin[79].

U Konrada w Wormacji spotkało ich iście królewskie przywitanie. Na uroczystym przyjęciu cały zastęp ważniejszych i pomniejszych węgierskich wodzów na czele z Bulcsú przyjęto z wielkimi honorami, obdarowano bogatymi podarkami i zawarto układ. Konrad najwyraźniej mścił się na Ottonie za doznane zniewagi, przede wszystkim za pozbawienie go księstwa Lotaryngii. W tym celu zawarł z najeźdźcami formalny pakt, zobowiązujący ich do napaści na księstwo którym do niedawna władał, i rozprawienie się na początek z dwoma najzagorzalszymi sojusznikami Ottona – jego bratem Brunonem i grafem Reginarem Długą Szyją[80]. Konrad towarzyszył Węgrom aż do górnego biegu Mozy, skąd ci z wielką ochotą rozpoczęli łupienie Lotaryngii.

Na pierwszy ogień poszło biskupstwo w Maastricht i słynny już wtedy klasztor w Gorze. Węgrzy próbowali szturmu na ufortyfikowany klasztor, licząc na sukces z powodu renowacji murów obronnych. Inne oddziały węgierskiej konnicy zahaczyły o Kolonię, zdewastowały obszary wokół Haspengau i dotarły do Kohlenwald. W Gembloux jeden z założycieli tamtejszego klasztoru, późniejszy święty imieniem Wigbert von Darnau, wyszedł naprzeciwko nadciągającym Węgrom i próbował ich nawracać na chrześcijaństwo, co mu się nawet w paru przypadkach udało. Pod koniec marca 954 roku węgierskie oddziały dotarły pod klasztor w Lobbes, gdzie rozpoczęto pertraktacje z mnichami. Bracia zakonni, chcąc zapobiec zniszczeniom, w zamian za odstąpienie od szturmu wypłacili napastnikom 200 złotych solidów. Mimo to Węgrzy 2 kwietnia zaatakowali klasztor, ale spotkali się z twardą obroną tamtejszego garnizonu złożonego w dużej części z agrarii milites, miejscowych wojowników. Najeźdźcy nie mieli szczęścia, gdyż podczas szturmu nastąpiła ulewa i w strugach deszczu kompletnie zawiodły ich łuki.

Niezadowoleni z porażki opuścili okolicę i pognali na południowy zachód, gdzie leżało bogate miasto Cambrai, siedziba biskupa. Do szturmu na Cambrai przystąpili 6 kwietnia i kontynuowali atak nieprzerwanie przez trzy dni, obrzucając miasto chmarą płonących strzał. Tymczasem kierujący obroną biskup Fulbert odważył się na wypad, podczas którego Węgrzy doznali porażki i stracili w walce jednego z przywódców. Jakby tego było mało, obrońcy Cambrai odcięli głowę poległego węgierskiego wojownika, nabili na włócznię i wystawili na widok na szczycie murów obronnych. To rozwścieczyło Bulcsú, który zażądał wydania głowy pechowca, lecz pewni siebie mieszkańcy Cambrai w odpowiedzi zaczęli stroić sobie z niego niewybredne żarty. Węgrzy ponownie rzucili się do ataku, lecz bezskutecznie. Ostatecznie odstąpili od Cambrai, ale w celu powetowania strat i podreparowania utraconego honoru spalili doszczętnie pobliski kościół Saint-Géry-et-Aubert. Następnie, pochwyciwszy wielką liczbę ludności w niewolę, opuścili Lotaryngię i udali się w kierunku królestwa zachodniofrankijskiego.

Idąc przez Vermandois, Reims, Laon i Le Chalon, Węgrzy dotarli do Burgundii. Stamtąd próbowali przedostać się utartą drogą przez północną Italię do Kotliny Panońskiej. Co prawda, to im się udało, ale ponieśli wielkie straty. Już na terenie Burgundii wielokrotnie wpadali w zasadzki organizowane przez garnizony lokalnych warowni, wielu Węgrów zmarło na skutek panujących w armii chorób, a na dodatek większości jeńców udało się uciec. Tak więc na początku czerwca 954 roku dotarli z wielkimi stratami i bez oszałamiających zdobyczy na ziemię węgierską . Ich wyprawa dowiodła, że potrafią przebyć szybko dużymi oddziałami konnicy wielkie odległości, staczając przy tym liczne bitwy, ale nie osiągając wymiernych korzyści. Przywódcy węgierscy stanęli w obliczu wielkiego kryzysu państwowego. Dotychczasowy tryb życia: najazdy, trybuty, okupy, dalekie rajdy, oraz organizacja społeczeństwa i system polityczny, nie rokował nadziei na trwałą egzystencję w tej części Europy i przetrwanie węgierskiego państwa. Nadchodził czas zdecydowanych posunięć. Następna inwazja węgierska, mobilizacja tysięcy konnych łuczników do najazdu na południowe Niemcy w 955 roku, była zrywem do ostatniego boju z zachodnią Europą.

Tymczasem w Niemczech wciąż trwała wojna domowa, chociaż najazd węgierski zmienił jej oblicze i wpłynął na dalszy przebieg. W obliczu spustoszeń, jakich dopuścili się najeźdźcy, wśród zwykłych ludzi i w kręgach możnowładztwa podniosły się głosy zdecydowanego protestu przeciwko kolaboracji z Węgrami. W gorączkowej atmosferze wzajemnych zarzutów – kto i kiedy sprowadził i pomagał Madziarom – rebelianci, oskarżani o przymierze z Węgrami, gwałtownie tracili polityczne poparcie. Buntownicy zaczęli spuszczać z tonu; nawet Konrad Czerwony pokajał się przed Ottonem i uzyskał warunkowe przebaczenie (ale księstwo Lotaryngii utracił bezpowrotnie).

W ostatniej fazie buntu rebelianci trzymali w swych rękach jeszcze Ratyzbonę i niektóre okoliczne warownie. Latem 954 roku dotarła tam wielka armia królewska, ciągnąc ze sobą liczne tabory ze sprzętem oblężniczym. Ratyzbona była większa od Moguncji, której Ottonowi nie udało się poprzedniego roku zdobyć, dlatego należy założyć, że tym razem przyprowadził o wiele więcej wojska. Miasto otoczono pierścieniem umocnień oblężniczych, a naprzeciw bram założono dwa obozy. Otto nie przewidywał szturmu na mury, wolał raczej długim oblężeniem zmusić obrońców do poddania się lub wykurzyć ich na otwarte pole. W tej sytuacji palatyn Arnulf i Ludolf zamknięci w Ratyzbonie zdecydowali się na rozwiązanie ofensywne i postanowili zaatakować Ottona zmasowanym wypadem, dopóki jeszcze czuli się na siłach. Ponieważ armia królewska była o wiele liczniejsza, zaplanowano atak koncentryczny wszystkimi wojskami na jeden królewski obóz. Miał to być precyzyjnie przygotowany atak z dwóch stron naraz.

Za cel wybrano obóz położony naprzeciwko zachodniej bramy. Jedna grupa, złożona z jazdy, miała natrzeć na obóz od czoła wypadem z bramy. W tym czasie od strony rzeki mieli uderzyć wojownicy, którzy uprzednio przemieściliby się statkiem po Dunaju na tyły obozu. Plan nie był zły, ale trafił na świetnego stratega – Ottona. Król, jakby przewidziawszy podstęp, na widok wojsk buntowników gromadzących się pod bramą wyprowadził, co prawda, w pole całą jazdę, ale w obozie zostawił garnizon. Nacierający od strony rzeki niespodziewanie napotkali twardy opór, co wywołało w ich szeregach panikę. Rycerze Ottona zaatakowali ze wszystkich stron i wybili niemal kompletnie ten niefortunny rzeczny desant.

Niepowodzenie nie załamało Arnulfa i Ludolfa, którzy zarządzili nowy wypad, tym razem na drugi obóz królewski znajdujący się po przeciwnej stronie miasta, naprzeciwko wschodniej bramy, i dowodzony przez margrabiego Gerona. Wywiązała się bardzo zażarta i krwawa walka. Gero z wielkim poświęceniem walczył w pierwszym szeregu, kładąc pokotem mnóstwo przeciwników. Bój trwał ponad trzy godziny, do południa, po obu stronach padło wielu rycerzy, wśród nich palatyn Arnulf. W końcu obrońcy wycofali się do miasta. Ludolf zgodził się ostatecznie na warunki ojca i opuścił Ratyzbonę, później pokajał się przed nim i uzyskał przebaczenie. Mimo to w Ratyzbonie wciąż tliły się resztki rebelii, z tym że buntownicy opuścili nowe miasto i zabarykadowali się w starej części warowni, chronionej rzymskimi murami, niewątpliwe dobrej jeszcze jakości. Epilogiem zmagań z Ratyzboną było ponowne nadejście Ottona w kwietniu 955 roku, tym razem z całym sprzętem oblężniczym. Oblężenie nie trwało długo i bombardowana Ratyzbona padła po poważnym uszkodzeniu murów obronnych. Z obrońcami król obszedł się łaskawie, skazując przywódców na łagodne kary i oszczędzając szeregowych wojowników – chodziło przecież o jego poddanych, których mógł wkrótce potrzebować.

Ostatni akt wojny domowej rozegrał się 1 maja 955 roku pod Mühldorfem, gdzie siły rebeliantów dowodzone przez arcybiskupa Salzburga Herholda stoczyły krwawą bitwę z wojskami królewskimi prowadzonymi przez Henryka. Bój zakończył się zwycięstwem księcia Bawarii, który oślepił wziętego do niewoli Herholda i zesłał go na banicję do jakiegoś zapadłego zakątka Bawarii. Ten jednak mimo ślepoty nie zaprzestał odprawiania mszy i innych czynności kapłańskich, czym z kolei naraził się papieżowi. Gdy nie pomogły kolejne ostrzeżenia i nagany nadchodzące z kurii papieskiej, Herholdowi zagrożono klątwą. Nie wiadomo, czy miało to związek z jego uczestnictwem w rebelii przeciw Ottonowi, oficjalnym stawianym mu przez papieża zarzutem była kolaboracja z Węgrami w latach 954−955.

51 G. Althoff, op. cit., s. 69−74.

52 Widukind, op. cit., II, 2.

53 Die Werke Liudprands von Cremona…, 23−28.

54 Widukind, op. cit., II, 5; D.S. Bachrach, Niemiecka sztuka wojenna w czasach Mieszka I, Oświęcim 2014, s. 61; H. Einsle, Die Ungarnschlacht im Jahre 955 auf dem Lechfeld – Ursachen und Wirkungen, Augsburg, 1979, s. 37 i 50.

55 Widukind, op. cit., II, 5.

56 K. Leyser, The Battle at the Lech, 955, a study in Tenth-Century Warfare, [w:] Medieval Germany and its neighbours, 900−1250, London 1982, s. 22; Widukind, op. cit., II, 3.

57 J. Laudage, Otto der Große, Eine Biographie, Regensburg 2001, s. 88; Widukind, op. cit., II, 3.

58 E. Dümmler, Kaiser Otto der Große, s. 58.

59 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen Geschichte, Kaiser Otto der Große, Leipzig 1876, s. 59; H. Einsle, op. cit., s. 51.

60 G. Györffy, König Stephan der Heilige, op. cit., s. 39.

61 Widukind, op. cit., II, 14.

62 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen Geschichte, Kaiser Otto der Große, Leipzig 1876, s. 78.

63 M. Schulze-Dörrlamm, Die Ungarneinfälle des 10. Jahrhunderts im Spiegel archäologischer Funde, [w:] Europa im 10. Jahrhundert. Archäologie einer Aufbruchszeit, red. Joachim Henning, Mainz 2002, s. 14.

64 Najlepszym przykładem jest jeden z głównych wątków tej publikacji: sprowadzenie Węgrów do Kotliny Panońskiej przez Arnulfa z Karyntii.

65 G. Thürer, St. Galler Geschichte I, St. Gallen 1953, s. 135−137.

66 Karyntia – dzisiaj część Austrii, historycznie w X wieku należała do księstwa Bawarii.

67 Według kolejności cytatów: Salzburger Annalen – Annales Iuvavenses qui dicuntur maximi, red. Harry Bresslau (MGH SS 9, XXX/II), Berlin 1934, s. 733; Adalberti Continuatio Reginonis, red. Friedrich Kurze (MGH SS rer. Germ. 50), Hannover 1890, s. 163; Annales Sangallenses maiores, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 1, XVI), Hannover 1826, s. 79.

68 Widukind, op. cit., II, 34.

69 A. Hauck, Kirchengeschichte Deutschland, t. I–II, Leipzig 1904–1920.

70 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…, s. 170, przyp. 2.

71 Die Werke Liudprands von Cremona, Antapodosis, V, c. 33: Taxis Hungariorum rex.

72 Margrabia Ivrei w latach 925−964 i król Italii w latach 950−961, od 951 roku jako antykról w opozycji do Ottona I.

73 Thietmar, op. cit., I, 21.

74 F. Majoros, R. Bernd, Bayern und die Magyaren. Die Geschichte einer elfhundertjährigen Beziehung, Regensburg 1991, s. 19; Regesta Imperii II (RI). Sächsisches Haus 919–1024. 1: Die Regesten des Kaiserreichs unter Heinrich I. und Otto I. 919–973, red. Johann Friedrich Böhmer (Innsbruck 1893), red. Hans Heinrich, Hildesheim 1967, RI II,1 n. 179 a.

75 Hrotsvithae Opera, red. H. Homeyer, München 1970, wersy 378−394; Widukind, op. cit., II, 36 (tutaj datowanie nieco problematyczne, gdyż kronikarz miesza różne wydarzenia).

76 Adalberti Continuatio Reginonis, red. Friedrich Kurze (MGH SS rer. Germ. 50), Hannover 1890, s. 951.

77 Ibidem, s. 952.

78 Widukind, op. cit., III, 18.

79 Ibidem, III, 30.

80 Ruotger, Vita Brunonis archiepiscopi Coloniensis, red. Irene Ott (MGH SS rer. Germ. N.S. 10), Köln 1958 c. 24; Flodoard von Reims, Annales a. 919−966, a. 954.

Teatr działań wojennych

We wczesnym średniowieczu rzeka Aniza wyznaczała wschodnią granicę księstwa Bawarii, oddzielając je od ziem zajętych przez Węgrów. W 955 roku gotowa do inwazji armia węgierska stanęła na prawym brzegu Anizy, nieco poniżej jej ujścia do Dunaju. Stąd miała wyjść ofensywa i przetoczyć się w kierunku zachodnim przez całą Bawarię, wzdłuż jej terenów położonych na południe od Dunaju aż do rzeki Lech, która wtedy oddzielała Bawarię od Szwabii. Po jej przekroczeniu wojska węgierskie miały przejść przez Szwabię i dojść do rzeki Iller, wpadającej w Ulm do Dunaju. Jeżeli nie liczyć przemarszu wojsk węgierskich na zachód po przekroczeniu Anizy, to właściwe działania wojenne, poszczególne fazy kolejnych etapów operacji militarnych, rozegrały się pomiędzy rzekami Inn a Iller. Między nimi płynęły inne rzeki (patrząc z kierunku wschodniego na zachód): Rott, Mangfall, Isen, Alz, Glonn, Amper, Würm, Paar, Lech, Wertach, Schmutter i Zusam. Jak widać, cały ten obszar pokryty był gęstą siecią większych i mniejszych rzek spływających z Alp do Dunaju. Każda miała liczne dopływy. Oprócz tego teren usiany był licznymi średnimi lub małymi jeziorami.

Tak duża liczba płynących i stojących wód sprawiała, że krajobraz usiany był wielkimi połaciami bogatych w trawę pastwisk i łąk, poprzeplatanych niedostępnymi i nieprzebytymi moczarami, trzęsawiskami i bagnami. Szczególnie rozległe tereny bagniste znajdowały się wzdłuż dolnego biegu rzeki Lech (tam, gdzie stoczono bitwę), w międzyrzeczu Amper i Isar oraz pośrodku rozlewiska Inn. Na tych bagnistych terenach mało było dostępnych i bezpiecznych przejść oraz brodów, było to dogodne do rozlokowania strategicznych punktów obrony. Resztę okolicy pokrywały lasy lub bujne zarośla. Teren był pagórkowaty i górzysty, przechodzący miejscami w szerokie doliny.

Tak wyglądał z grubsza teren, na który skierowali Węgrzy swoją napaść w 955 roku. Zaznajomienie się z nim jest istotne, ponieważ topograficzne i przyrodnicze warunki odgrywały ważną rolę podczas całej historii węgierskich najazdów, w tym oczywiście również w trakcie opisywanej tu kampanii z 955 roku. Właściwości terenu miały bowiem ogromny wpływ na strategię i taktykę wojenną stosowaną zarówno przez Niemców, jak i Węgrów. Z punktu widzenia Madziarów bez wątpienia pozytywnym aspektem były rozległe pastwiska pokryte trawami i wrzosowiskami, idealne warunki do wypasu tysięcy koni. Pozwalało to na zgrupowanie tam wielotysięcznej konnicy, co więcej, ta część Bawarii i Szwabii, gdyby została na stałe zajęta przez Węgrów, stanowiłaby znakomitą bazę do dalszych wypadów na północ, zachód i południe Europy. Z drugiej jednak strony liczne tereny bagniste lub gęsto zalesione, po których nie sposób było się poruszać albo można było przemieszczać się bardzo wolno, sprawiały zasadniczą trudność dużym formacjom oddziałów konnych.

A jak przedstawiała się sytuacja z brodami rzecznymi, miejscami pozwalającymi na szybkie i przede wszystkim bezpieczne forsowanie rzek? Dla Węgrów nie najlepiej. Co prawda, istniała pewna liczba utartych szlaków ze wschodu na zachód pozwalających na pokonywanie rzek, lecz po latach najazdów Bawarczycy rozbudowali przemyślny system obronny, utrudniając najeźdźcom swobodne ich pokonywanie. Były to twierdze, kasztele i warownie stojące bezpośrednio przy brodach lub mostach, na wzniesieniach i na innych strategicznie kluczowych pozycjach. Należały one do systemu głębokiej obrony. Praktycznie te strażnice otoczone murami obronnymi były dla Węgrów nie do zdobycia. Najczęściej najeźdźcom pozwalano na przebycie rzeki i wtargnięcie w głąb Bawarii czy Szwabii. Lecz pułapka zamykała się, gdy objuczone łupami i jeńcami hordy starały się tą samą drogą dotrzeć do Anizy, by wrócić do Kotliny Panońskiej. Blokowano wtedy przejścia, a na zmęczonych Węgrów spadały czyhające w warowni wyszkolone oddziały wojowników.

Mimo niebezpieczeństw Węgrzy byli zmuszeni do korzystania z tych dróg, bo innych możliwości wtargnięcia do Bawarii, a dalej do Szwabii, Frankonii czy dalszych regionów jak Lotaryngia, a nawet królestwo Franków zachodnich nie było (chyba że Węgrzy najeżdżali północne połacie Niemiec, Turyngię, Saksonię – wtedy szli innymi trasami). W tym przypadku więc zagony węgierskich konnych łuczników korzystały najczęściej ze starego szlaku, który powstał jeszcze w czasach rzymskich, wiodącego z Salzburga przez Augsburg i dalej na zachód.

Mniej więcej pośrodku tego obszaru leżał Augsburg, przez który przepływają rzeki Lech (wpadając dalej na północy do Dunaju) i jego dopływ Wertach. To jest to miejsce, które odegrało główną rolę w opisywanej bitwie.

Początki Augsburga sięgają czasów rzymskich, nazywał się wówczas Augusta Vindelicorum. Został założony na ważnym szlaku umożliwiającym handel żelazem i solą pomiędzy północą Europy a położonymi na południu w północno-wschodniej Italii wielkimi ośrodkami gospodarczymi. Miasto szybko rozkwitło i zostało stolicą rzymskiej prowincji Recji. Z czasem Augsburg stał się najważniejszym węzłem łączącym imperium z północnymi prowincjami. Stało się to dzięki wybudowaniu w czasach panowania Klaudiusza (lata 41−54) jednej z ważniejszych dróg, Via Claudia Augusta. Rozbudowana ostatecznie w latach osiemdziesiątych, wiła się przez przejście alpejskie Fernpass, prowadząc dalej przez Augsburg do granicy cesarstwa pod dzisiejszą miejscowością Donauwörth. Dzięki Via Claudia, pełniącej funkcję głównej arterii, kontynuowano w Augsburgu i na obszarach przyległych rozbudowę szlaków handlowych, tworząc wokół miasta główny węzeł sieci dróg i traktów. Można by na tę okoliczność sparafrazować znane powiedzenie, że „wszystkie drogi prowadzą przez Augsburg”. Spójrzmy na sieć rzymskich połączeń z około 200 roku i wymieńmy niektóre. Drogi te, patrząc od strony Alp, prowadziły do tak znanych miejsc, jak: Salzburg, Bregenz, Wels czy przełęcze Brenner i Fernpass, wiodąc przez Schöngeising (Ambre), Mittenwald (Scarbia), Partenkirchen (Parthanum), Raisting (Urusa), Füssen (Fortibus), Epfach (Abodiacum), Altdorf (Esco), Kempten (Cambodunum), i krzyżowały się w Augsburgu, z którego rozdzielały się na zachód, północ i wschód, m.in. na Manching (Vallatum), Donauwörth, Günzburg (Guntia) czy Ulm.

Augsburg leżał w widłach rzek Lech i Wertach, które zbiegały się na północnych obrzeżach miasta. Na południe od niego rzeki te rozwidlały się coraz bardziej, tworząc obszar nizinny o podłożu żwirowym, nazwany Lechowym Polem (niem. Lechfeld), szeroki na około 7 km. Ponieważ rzeka Lech wyznaczała wtedy granicę pomiędzy Bawarią a Szwabią, Lechowe Pole obejmowało na wschodzie część Bawarii, na zachodzie część Szwabii aż po Wertach. Północną granicą Lechowego Pola były mury Augsburga, południowa zaś dochodziła do miasta Landsberg. W niewielkiej odległości na zachód od Lechowego Pola, na wysokości Augsburga, równolegle do Wertachu płynęła rzeczka Schmutter (dopływ Dunaju), płytka i łatwa do sforsowania, której niemal dotykały wschodnie krawędzie lekko pagórkowatego i mocno zalesionego terenu zwanego Rauher Forst, szerokiego na 7 km. Przeciwległe, zachodnie obrzeże Rauher Forst wychodziło na równinę przeciętą rzeką Zusam (również dopływ Dunaju). Stamtąd było już tylko 15 km do warownego zamku Reisensburg, castello Risinesburc, nieopodal Günzburga. Odległość z Reisensburga do Ulm wynosiła 30 km. Ulm z Augsburgiem łączyły dwie rzymskie drogi rozwidlające się na wschód w okolicach Reisensburga; jedna prowadziła przez środek Rauher Forst, a druga omijała obszar lasu, wyginając łuk na południe.

Tak mniej więcej przedstawiał się teatr działań wojennych w 955 roku. Węgierski najazd rozpoczął się w początkach lipca, przetoczył się przez Bawarię, poczynając od Anizy aż do rzeki Iller w Szwabii, na całej szerokości – od Alp po Dunaj. Druga część wojny rozpoczęła się, gdy siły zbrojne Niemców wyruszyły z punktu zbornego w Ulm na odsiecz Augsburgowi. W rezultacie na opisanym obszarze rozegrały się poszczególne fazy starć zbrojnych, stoczonych między 8 a 12 sierpnia 955 roku:

1) 8−9 sierpnia oblężenie Augsburga,

2) 10 sierpnia całodniowe zmagania na zachód i południe od Augsburga, na które składały się trzy bitwy: o poranku walka o niemieckie tabory (zachodnie wejście do Rauher Forst); bitwa, która przeszła do historii jako bitwa na Lechowym Polu (wschodnie wyjście z Rauher Forst po brzeg rzeki Lech na Lechowym Polu); zdobycie węgierskiego obozu pod wieczór (na prawym brzegu rzeki Lech),

3) 11–12 sierpnia prawie całkowite zniszczenie wszystkich uciekających wojsk węgierskich pomiędzy rzekami Lech a Isar i Inn.

Wymienione starcia opiszę szczegółowo w następnych rozdziałach.

Zanim jednak do tego przejdę, chciałbym zaznaczyć, że Lechowe Pole znane jest z różnorakich zdarzeń. Już w czasach antycznych przetaczały się przez nie lub obozowały na nim oddziały Celtów, Rzymian czy ludów z nadadriatyckiej Ilirii. Rzeka Lech zwana była przez Celtów Likos, przez Rzymian – Licus. Później, w wyniku wędrówki ludów, obszar ten zasiedlały rozmaite szczepy germańskie, kolejno po sobie przychodząc i nawzajem się asymilując, takie jak: Alemanowie, Bawarczycy, a od VII wieku Frankowie. W 743 roku doszło w tej okolicy, niedaleko Epfach, do krwawej bitwy zasługującej na miano starcia szczepów i władców. Po jednej stronie byli Bawarczycy z księciem Odilo, Alemanowie z księciem Theudebaldem oraz szukający u nich schronienia najmłodszy syn majordoma Karola Młota[81], imieniem Griffo. Po drugiej stronie zjednoczone siły Franków z obydwoma starszymi synami Karola Młota, Karlomanem i Pepinem Krótkim, który po ośmiu latach, w 751 roku, został pierwszym karolińskim królem Franków. Po 14 dniach wyczekiwania Frankowie przeprawili się nocą przez Lech i przeszli do ataku, nacierając na obóz przeciwnika w wielu miejscach jednocześnie. Rozgorzała mordercza walka, w której Frankowie ponieśli, co prawda, większe straty, a mimo to zwyciężyli, ponieważ było ich więcej. Jeszcze bardziej krwawa była opisana w poprzednich rozdziałach bitwa pomiędzy Węgrami a Frankami wschodnimi, stoczona na Lechowym Polu w 910 roku, zakończona wielką klęską Franków; król Ludwik IV Dziecię ledwo uszedł z życiem z pola bitwy.

Lechowe Pole było bez wątpienia świadkiem wielu bitew, tę sławę zawdzięczało w dużej mierze opisanemu przedtem strategicznemu położeniu – stąd mnogość różnych armii, których drogi krzyżowały się w tym miejscu. Wiedzieli o tym doskonale Węgrzy i dlatego zapewne wybrali to miejsce na decydującą rozgrywkę.

Podsumowując opis teatru działań wojennych, dorzucę jeszcze parę danych statystycznych. Odległość pomiędzy Anizą a Augsburgiem wynosiła szacunkowo 320 km, a pomiędzy Augsburgiem i Ulm, gdzie do Dunaju wpadał Iller, również szacunkowo 60 km. Użyłem czasu przeszłego, gdyż określenie odległości oparte jest na sieci istniejących w tamtym czasie traktów rzymskich, którymi poruszały się niemieckie i węgierskie siły zbrojne. Dla porównania: odległość w linii powietrznej pomiędzy Anizą a Augsburgiem wynosi 270 km.

81 Majordom (maior domus, marszałek dworu) – we wczesnym średniowieczu urzędnik zarządzający dworem królewskim z ważnymi kompetencjami (kierowanie sądownictwem, podatkami, wojskiem), w przypadku słabych królów dzierżący faktyczną władzę w państwie.

Wstęp do kampanii węgierskiej w 955 roku

Węgrzy z ogromnym zainteresowaniem obserwowali przebiegi rebelii, powstań i buntów, które rozgorzały w latach 953−954 w królestwie Ottona I, opisanych w poprzednim rozdziale. Łącznie z ostatnim buntem, zakończonym krwawym oblężeniem Ratyzbony pod koniec wiosny 955 roku. Nie poprzestali na biernej postawie, lecz, jak opisałem, w każdej chwili gotowi byli do działania, i czynili to chętnie. Nie omieszkali wmieszać się kilkakrotnie w niemieckie wojny domowe, gdy nadarzyła się ku temu okazja, zawsze stając po stronie buntowników. Pora na krótkie podsumowanie.

Za każdym razem Węgrzy byli wzywani przez rebeliantów walczących z obozem królewskim. I to nie przez byle jakich rebeliantów, lecz najwyższych dostojników państwa z wąskiego kręgu elit rządzących. Wśród nich na czoło wybili się palatyn bawarski Arnulf II (913−954), książę Lotaryngii Konrad Czerwony (zięć króla), królewicz Ludolf (syn króla, następca tronu) i cała rzesza bawarskich możnowładców skupionych głównie wokół rodu Luitpoldingów. Węgrom w tym czasie rajdy w głąb Niemiec przynosiły oczywiście łupy, lecz nie były one tak wielkie, jak mogli się spodziewać. Tereny, po których grasowała węgierska konnica, były tak często najeżdżane, że z punktu widzenia koczowniczego najeźdźcy nastawionego na maksymalny zysk nie stanowiły atrakcji. Zresztą zbyt wielkich zdobyczy konni łucznicy nie mogli transportować, bo zwinne konie węgierskie nie były przystosowane do dużego wysiłku. Poza tym nadmiernie obciążone konie traciły możliwość szybkiego przemieszczania się, a tym samym odpadał jeden z głównych atutów węgierskiej strategii wojennej. A tymczasem w obcym terenie powodzenie najazdu zależało od szybkości, spowolnienie oznaczało narażenie się na odwetowe uderzenie sił przeciwnika. Węgrzy zdawali sobie sprawę ze znikomych szans w bezpośrednim starciu ze świetnie uzbrojonym i wyszkolonym rycerstwem niemieckim. Z tego powodu nie było mowy o transporcie zbyt wielkiej liczby jeńców, którzy nie tylko opóźniali marsz konnych zagonów, ale także uciekali przy każdej nadarzającej się okazji. Oczywiście, co nieco udawało się zagrabić, ale potrzeby i ambicje węgierskich elit rządzących były znacznie większe. Te sporadycznie uzyskane łupy nie mogły zastąpić regularnych trybutów i danin, których ściąganie z królestwa Franków wschodnich (Niemiec) skończyło się, jak wiemy, w 933 roku, po bitwie pod Riade.

Jakie zatem korzyści przyniosły Węgrom najazdy na tereny niemieckie w latach 953−954? Przede wszystkim rozpoznanie terenu planowanej kampanii, oszacowanie niemieckich sił zbrojnych i zaznajomienie się z wewnętrzną sytuacją polityczną w królestwie. A sytuacja w Kotlinie Panońskiej zmuszała do przedsięwzięcia wielkiej i ostatecznej wyprawy na Niemców. Pod rządami wielkiego księcia kende Fajsza z rodu Arpadów od 948 roku kraj popadał w coraz większy kryzys gospodarczy, społeczny i militarny. Wspomniałem już o przerwaniu dopływu regularnych trybutów z terenu Niemiec po 933 roku. Węgrzy otrzymywali jeszcze regularnie świadczenia z Bułgarii i Cesarstwa Bizantyjskiego. Mowa tu o produktach naturalnych i drogich tkaninach z Bizancjum oraz niezbyt wielkich kwotach pieniężnych z Bułgarii. A to w żaden sposób nie zaspokajało potrzeb węgierskich elit rządzących oraz nie gwarantowało utrzymania w ryzach sił zbrojnych. Zaczęto więc powoli rozglądać się za innymi sposobami zdobywania środków na utrzymanie niż dotychczasowe.

Właśnie wtedy, w okresie narastającego kryzysu i wymuszonego nim szukania nowych i możliwości i rozwiązań, Węgrzy rozpoczęli – świadomie czy nie – proces przemian, który polegał na przejściu z życia koczowniczego na osiadły. Jednym z dowodów na te zmiany są powstające wsie służebne, które miały zaspokoić potrzeby dworów książęcych[82]. Osiedlano w nich mieszkańców z innych regionów lub wziętych w niewolę w czasie najazdów i przymuszano do określonych prac rzemieślniczych lub rolniczych. Drugim przejawem zmiany stylu życia było szukanie przez elity węgierskie sposobów na zbliżenie się do świata chrześcijańskiego. Oczywiście początkowo nie były to działania zmierzające do masowej i gwałtownej chrystianizacji kraju na wzór Piastów w 966 roku. Ale roczniki i kroniki odnotowały ożywione kontakty z tego powodu na linii Węgry–Bizancjum. Nie dziwi zatem, że w 948 roku dwaj przedstawiciele warstwy rządzącej, horka Bulcsú i książę Tormás (prawnuk Arpada), udali się do Konstantynopola i zostali tam ochrzczeni – ich ojcem chrzestnym był cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta. Przy tej okazji Bulcsú podniesiony został przez cesarza do rangi patrycjusza (patrikios), Tormás zaś uzyskał tytuł przyjaciela cesarza. Obaj zostali obdarowani przez Bizantyjczyków wielką ilością złota i klejnotów[83]. Całość przypieczętowano zawartym na pięć lat układem regulującym pokojowe stosunki pomiędzy Bizancjum a Węgrami.

Po upływie tego czasu, w 953 roku, do Konstantynopola zawitał następny wysoko postawiony członek węgierskiego aparatu władzy, którego kronikarz Jan Skylitzes nie nazywa imieniem, lecz używa jedynie jego tytułu – gyula. Ponieważ wiemy, że jedynym gyula w tym czasie był książę Zombor z rodu Tétény, więc to zapewne o niego chodziło[84]. Zombora, podobnie jak wcześniej wspomnianych węgierskich dostojników, ochrzczono i obdarowano. Przy okazji przedłużono zawarty w 948 roku układ, tym razem jednak w formie corocznego trybutu uiszczanego przez Bizancjum, który dla niepoznaki, by nie urągać za bardzo dumnemu cesarstwu, nazwano oficjalnie podarunkiem. Dodatkowo Węgrów spotkała niebywała niespodzianka: powracającemu do kraju Zomborowi przydzielono biskupa misyjnego o imieniu Hierotheos z zadaniem rozpoczęcia chrystianizacji Węgier – z ramienia i pod pieczą Konstantynopola. Hierotheos nie poprzestał na nawracaniu węgierskich elit, ale rozpoczął chrystianizację na wielką skalę wśród zwykłych mieszkańców Kotliny Panońskiej.

Jak wynika z tych dwóch przykładów (zakładanie osad służebnych i otwarcie kraju na chrystianizację), Węgrzy szukali różnych sposobów na zaprzestanie koczowniczego trybu życia, którego najważniejszym aspektem, podstawą istnienia, było przymuszanie sąsiednich ludów do płacenia regularnych trybutów i wielkie najazdy grabieżcze. Tym sposobem zdobywano środki głównie dla żyjących na wysokiej stopie elit przywódczych, oraz aby dzięki łupom utrzymać w posłuszeństwie i karności wielkie masy konnych łuczników.

Lecz źródła trybutów wysychały w zastraszającym tempie. Po porażce pod Riade w 933 roku Węgrzy mogli liczyć tylko na niewielkie łupy z terenów Niemiec, zdobywane podczas szybkich rajdów najeźdźczych. Te jednak przynosiły coraz mniejsze zyski i okupione były coraz większymi stratami w ludziach i tak cennych dla węgierskiej wojskowości koniach. Opisałem już, jak Niemcy doprowadzili niemal do perfekcji system głębokiej obrony, zarówno na terenie Bawarii, jak Turyngii i Saksonii. Jak zreformowali siły zbrojne, tworząc m.in. karną i wyćwiczoną jazdę pancerną oraz bitne oddziały lokalnej piechoty broniącej miejskich fortyfikacji. Na efekty nie trzeba było długo czekać. Węgierskie rajdy konnych łuczników były bardzo spektakularne, ale mało efektywne dla najeźdźców, którzy niszczyli pola i otwarte osady, ale wracali do Kotliny Panońskiej praktycznie z pustymi rękoma. Sytuację pogorszyły ekspansywne plany króla Ottona I dążącego do zaborów terytorialnych nie tylko kosztem Słowian połabskich, ale i na południowym wschodzie oraz południu od królestwa niemieckiego. W 950 roku siłą wymuszono posłuszeństwo na księciu Czech, Bolesławie I Srogim. Przypomniano mu w mało subtelny sposób o poddaństwie wobec Niemców. Od tej pory Czechy potulnie wypełniały swe lennicze powinności, gdy trzeba było, służąc Niemcom znaczącymi siłami militarnymi. Dla Węgrów był to kolejny cios. Czesi od początku byli ich naturalnymi sprzymierzeńcami, umożliwiali węgierskiej jeździe przemieszczanie się przez swoje terytorium w kierunku Saksonii i Turyngii. Po 950 roku sytuacja się odwróciła, czeskie hufce pancerne mogły w każdej chwili uderzyć na Węgrów od północy, realizując plany wojenne Niemców.

Nie lepiej działo się na zachodniej granicy z Bawarią, którą w tym czasie wyznaczała rzeka Aniza. W 947 roku Otto I uczynił jej władcą swego młodszego brata Henryka, a ten okazał się wiernym wykonawcą ekspansywnej polityki króla. To jemu Otto wyznaczył rolę nadzorcy, który miał pilnować, czy Czesi wywiązują się z powinności wasalnych wobec Niemiec. On też zaczął wprowadzać zamęt na granicy z Węgrami, atakując ich dwukrotnie w 951 roku. Atak księcia Henryka był zgrany w czasie z atakiem Ottona I na północną Italię. Król walczył o italską koronę z Berengarem II, tego zaś łączył sojusz z Węgrami – Berengar wynajmował ich do swych akcji militarnych. Atak Henryka wiązał siły węgierskie na terenie ich kraju, uniemożliwiając im przyjście z pomocą Berengarowi, który dostał porządne lanie od króla niemieckiego i stracił na jego rzecz żelazną koronę Italii. W nagrodę Henryk otrzymał od królewskiego brata Marchię Werony, która obejmowała m.in. takie terytoria, jak Friuli[85] czy Istria. Jeżeli dodać do tego znajdującą się w jego władzy Karyntię, łatwo sobie wyobrazić niepokój Węgrów. Oznaczało to bowiem dla nich zwiększenie w dwójnasób niebezpieczeństwa niemieckich ataków, które mogły teraz wychodzić zarówno z Bawarii, jak i Marchii Werony.

Opisane w poprzednim rozdziale najazdy węgierskie w latach 953−954 były związane jak najściślej z ukazanymi powyżej zależnościami. Węgry stały na niebezpiecznym rozdrożu – warstwa rządząca szukała gorączkowo sposobów na reorganizację państwa, decydując się nawet na stopniowe przyjęcie chrześcijaństwa, rozglądała się też za nowymi źródłami dochodów. Od pięciu lat nie napływał żaden znaczący trybut, nie licząc wspomnianych, symbolicznych raczej, podarków z Cesarstwa Bizantyjskiego i Bułgarii. Liczne zastępy węgierskich wojowników nie miały sukcesów militarnych, nie zdobyły mogących zaspokoić ich ambicje i potrzeby łupów ani jeńców. Jednocześnie Niemcy w szybkim tempie wyrastały na największą potęgę polityczną i militarną zachodniej Europy, stając się największym zagrożeniem dla egzystencji Węgrów. W tej sytuacji trudno było liczyć nawet na niewielkie wpływy z grabieżczych wypadów, a co dopiero na trybuty. Nic więc dziwnego, że Węgrzy ochoczo zareagowali na wezwania niemieckich buntowników w latach 953−954. Z radością zaangażowali się w niemiecką wojnę domową, ale nie osiągnęli oczekiwanych rezultatów w postaci dużej ilości dóbr materialnych i jeńców. Zdołali zagrabić niewielkie łupy mało istotne w tej sytuacji. Buntownicy po kolei pokajali się przed Ottonem I, liczni polegli w bojach. Na rebelianckim stanowisku twardo trwali jedynie stronnicy rodu Luitpoldingów skupieni wokół palatyna Arnulfa II. Dla Węgrów nie wynikały z tego jednak absolutnie żadne korzyści. Na domiar złego w kwietniu 955 roku padł ostatni bastion rebeliantów, Ratyzbona, a wraz z nią w niezwykle krwawych walkach pod murami miasta życie postradał Arnulf II. W rękach opornych pozostały jeszcze porozrzucane tu i ówdzie na południu Niemiec nieliczne małe warownie.

W mniemaniu Węgrów miarka się przebrała. Nie dość, że brakowało zdobyczy i trybutów, to wśród węgierskiej elity politycznej narastało podejrzenie, że Niemcy planują inwazję na Kotlinę Panońską – co najmniej na tereny dawnej Marchii Panońskiej. Wskazywały na to zarówno agresywne działania księcia Bawarii Henryka, jak i przejście Czechów na niemiecką stronę. Podejrzenie nie było pozbawione realnych podstaw, podobne przygotowania czynił Karol Wielki, zanim po dwóch wyprawach w 791 i 795 roku ostatecznie w 803 roku zaatakował i kompletnie zniszczył kaganat Awarów, osiadłych przecież na tym samym obszarze jak Węgrzy. W ramach przygotowań do końcowej rozgrywki z Awarami wojska karolińskie zajęły wszystkie alpejskie przełęcze, a następnie wkroczyły do Karyntii. Dzięki temu Karol mógł atakować Awarów z czterech kierunków jednocześnie: z Czech, Bawarii, południowo-wschodnich Alp i z marchii w Italii.

Węgrzy, podobnie jak kiedyś Awarowie, zaczynali czuć zaciskającą się powoli pętlę okrążenia, zagrażającą ich suwerenności. Nadszedł czas podjęcia ostatecznej i rozstrzygającej walnej kampanii przeciwko Niemcom. Ciekawie sformułował to brytyjski historyk wojskowości Charles W.C. Oman (1860−1946), twierdząc, że: „Wielkie inwazje Madziarów z 954 i 955 roku były ostatnim zrywem łupieżczych hord, które zdawały sobie sprawę, że ofiara im się wymyka, i postanowiły zadać jeszcze jeden śmiały cios, zanim będzie za późno”[86]. Z punktu widzenia Węgrów sytuacja ku temu wydawała się dogodna jak nigdy dotąd. Niemcy były zniszczone wojnami domowymi, które przetrzebiły szeregi rycerstwa i skruszyły umocnienia wielu miast w Bawarii i Szwabii. Otto I po zdobyciu Ratyzbony udał się do Saksonii, by na przełomie maja i czerwca 955 roku dotrzeć do Magdeburga. Tam musiał się zająć uspokajaniem saskich poddanych i opracowywaniem strategii przeciwko Słowianom połabskim. Nad saską granicą z Połabiem i okupowanymi tam terenami zbierały się czarne chmury. Słowianie połabscy szykowali następne powstanie i zaczynali dawać się we znaki niemieckim garnizonom. Tym razem rycerstwo księstwa Obodrytów z książętami Stoigniewem i Nakonem na czele połączyło się z wojskami Wieletów, aby razem wystąpić przeciwko Sasom[87]. W ich szeregach krzątał się ochoczo saski rebeliant Wichman, kuzyn Ottona I, wraz z bratem Ekbertem Jednookim[88] i grupką oddanych im niemieckich rycerzy. Doszło do wielu starć, potyczek i bitew. W lutym 955 roku pod grodem Suithleiscranne zginęło 40 obodryckich rycerzy, w połowie kwietnia Słowianie, po zajęciu twierdzy Cocarescemiorum, dopuścili się masakry saskiego rycerstwa[89]. Krótko po tym odbyła się następna bitwa, w której zginął graf Thiadrich wraz z 50 saskimi weteranami z jazdy pancernej. Nie dziwią zatem zabiegi Ottona I, który dążył do opanowania sytuacji, aby nie dopuścić do wybuchu wielkiego powstania.

Jakby dotychczasowych kłopotów było za mało, na przełomie czerwca i lipca[90] (niektórzy historycy uważają że pod koniec czerwca, inni że na początku lipca) do Magdeburga zawitała niespodziewanie delegacja węgierskich posłów, oficjalnie w pokojowej misji. Z udawaną serdecznością starali się nakłonić do puszczenia w niepamięć niedawnych najazdów, tłumacząc, że odwiedzinami nawiązują do „starej lojalności i przyjaźni”[91], którą chcieliby odnowić. Królewscy doradcy uzmysłowili Ottonowi obłudę posłów, podejrzewając ich o całkiem inne zamiary. W rzeczywistości Węgrzy przybyli do Magdeburga na przeszpiegi, chcieli rozeznać się w sytuacji w państwie, poznać rezultaty zakończonej niedawno wojny domowej, zorientować się w stanie sił zbrojnych i w nastrojach poddanych[92]. Nie uszła ich uwadze gorączkowa krzątanina zmęczonego wojną domową rycerstwa saskiego przed następnymi walkami przeciwko Słowianom połabskim. Zauważyli także, że słowiańskie wojska za Łabą absorbowały większość sił zbrojnych Saksonii.

Otto I najwyraźniej zdawał sobie sprawę z prawdziwego celu misji węgierskich posłów. Potrzymał ich kilka dni na dworze w Magdeburgu, po czym, po obdarowaniu drobnymi podarkami, odesłał po przyjacielsku w drogę powrotną. Ledwo opadł kurz po końskich kopytach pędzących na południe Węgrów, gdy do króla dotarły alarmujące wieści z Bawarii: Węgrzy przystąpili do wojny. Powiadomili o tym posłowie od księcia Henryka, przynosząc ostrzeżenie dla królewskiego brata następującej treści: „Bądź ostrożny, Węgrzy podzieleni na grupy przenikają na twoje ziemie [Bawarię] z postanowieniem wypowiedzenia ci bitwy”[93].

Rzeczywiście, Węgrzy po raz pierwszy w historii ich działań militarnych zarzucili stosowaną dotychczas strategię (nie taktykę!). Nie szło bowiem o jeszcze jeden najazd przeprowadzony wyłącznie siłami konnych łuczników, by nagrabić zdobyczy, schwytać niewolników i wydusić trybuty. Tak postępowali do tej pory. Ale nie tym razem! Teraz Węgrzy postawili sobie nowe polityczne cele i aby je zrealizować, radykalnie zmodyfikowali strategię działań wojennych. Wydaje się, że przywódcy węgierscy zdawali sobie sprawę z mogącej nastąpić lada chwila inwazji Niemców na Kotlinę Panońską. Postanowili zatem uprzedzić Ottona I, przejąć inicjatywę, wkraczając do Bawarii, a tym samym przenieść wojnę na ziemię niemiecką. W ten sposób mieli szansę na sukces: zwycięstwo w tej wojnie dawałoby im kontrolę nad bogatą Bawarią, sute trybuty z reszty ziem niemieckich i oddalałoby zagrożenie przeniesienia działań wojennych na ziemię węgierską. Przez zajęcie nowych obszarów i starcie w proch coraz groźniejszej potęgi militarnej Niemców widzieli szansę na całkowitą zmianę sytuacji Węgier.

Dlatego tym razem, oprócz wielu tysięcy zaprawionych w bojach konnych łuczników, na ziemię bawarską wkroczyły zastępy piechoty, ciągnąc ze sobą przemyślny sprzęt oblężniczy potrzebny do zdobycia Augsburga, dużego ufortyfikowanego miasta. By wyobrazić sobie wysiłek logistyczny oraz determinację Węgrów, przypomnę, że znad Anizy pod Augsburg mieli do pokonania 320 km. Masy pieszego wojska, specjalistów od zdobywania miast, taszczyły ze sobą liczne tabory oblężnicze zawierające „przeróżne urządzenia diversa instrumenta do niszczenia (wywracania, usuwania) murów”[94].

Nasuwa się pytanie, skąd raptem u Węgrów piechota, znawcy technik oblężniczych i odpowiednie ku temu wyposażenie. Otóż piechotę rekrutowano spośród zamieszkałej od dawna na terenie Kotliny Panońskiej ludności słowiańskiej oraz prostych węgierskich osadników. Słowianie już dawniej byli wykorzystywani przez Awarów do wojen przeciwko Frankom i Bizantyjczykom, mieli zatem długoletnie tradycje i doświadczenie militarne. Zakłada się, że od momentu, gdy Węgrzy przekroczyli Karpaty w celu zdobycia i zasiedlenia Kotliny Panońskiej, aż do czasów opisywanej w tej publikacji bitwy, na objętym ich władztwem obszarze przetrwało co najmniej 200 tys. Słowian. Do tego dochodziły rzesze nowych brańców i niewolników wziętych w licznych węgierskich najazdach. Słowianie ci, jak już wspomniano, od paruset lat uczestniczyli w wojnach między Frankami, Awarami, Bizantyjczykami czy Bułgarami. To oni niegdyś stworzyli niezapomniane przez historię państwa – Samona czy Wielkie Morawy, obejmujące swym zasięgiem częściowo ziemie Węgrów w opisywanym okresie. Ich bitności, która utrwalona została licznymi przekazami w źródłach pisanych, nie trzeba przypominać. Słowiańscy mieszkańcy ziem węgierskich stanowili idealny materiał do zorganizowania pieszych formacji. Musieli być liczni, bo zdobycie tak dużego miasta jak Augsburg wymagało olbrzymiej armii potrzebnej do oblężenia i szturmów na mury.

Jak wyjaśnić znajomość technik oblężniczych i potrzebnego ku temu zaplecza technicznego, czego przecież trudno wymagać od stepowych jeźdźców? Obecnością wspomnianych Słowian, którzy przecież od VI wieku zaznajamiali się z bizantyjską sztuką militarną. Ale też niewątpliwie kontaktami Węgrów z Cesarstwem Bizantyjskim, mimo pewnych zawirowań, na ogół przyjacielskich. To od Konstantynopola Węgrzy nauczyli się technik potrzebnych do prowadzenia oblężeń i zdobywania miejsc ufortyfikowanych[95].

To, że Węgrzy postanowili oblegać i szturmem zdobyć Augsburg, wyznaczało punkt zwrotny, stanowiło absolutną nowość w historii węgierskich najazdów i stosowanej przez nich strategii prowadzenia wojny. Węgrzy odchodzą od koczowniczej strategii szybkich rajdów konnych i przystępują do wojny na wzór ich dotychczasowych wrogów. Istotnie, taki był zamiar węgierskich dowódców. Oblegać i zdobyć Augsburg, kluczową twierdzę całej prowincji kontrolującą alpejskie przejście na przełęczy Brenner, a następnie zniszczyć wroga w polu. Zająć Bawarię (albo i więcej) i rzucić Niemców na kolana, przymuszając ich do trybutów oraz świadczeń. Nie brakowało przy tym Węgrom przeświadczenia o wyższości ich strategii i zadufania we własne siły: „Węgrzy wystąpili w tak niewyobrażalnej mnogości wojsk, że sami o sobie twierdzili: nikt nie może ich pokonać, chyba że ziemia ich pochłonie lub niebo na nich spadnie”[96].

Jedno jest pewne. Wojska węgierskie zbierały się na granicy z Bawarią, nad rzeką Anizą, jeszcze zanim ich posłowie dotarli do Magdeburga. Inaczej nie da się wytłumaczyć tego, że gdy posłowie węgierscy opuszczali Magdeburg, minęli się w drodze ze spieszącymi w przeciwnym kierunku kurierami księcia Henryka z Bawarii, niosącymi wieści o rozpoczęciu wojny.

82 G. Györffy, König Stephan der Heilige, op. cit., s. 42.

83 Ioannis Scylitzae, Synopsis historiarum, red. Hans Thurn, [w:] Byzanz – wieder ein Weltreich. Das Zeitalter der makedonischen Dynastie. Band 1: Ende des Bilderstreites und makedonische Renaissance, Graz 1983, s. 278.

84 G. Györffy, König Stephan der Heilige, op. cit., s. 43; C.R. Bowlus, Die Schlacht…, s. 116.

85 Region historyczno-geograficzny położony w północno-wschodniej Italii, obejmujący na południu wybrzeże Adriatyku.

86 C.W.C. Oman, Sztuka wojenna w średniowieczu, Oświęcim 2013, s. 106.

87 Annales Sangallenses maiores, op. cit. a. 955, s. 79; Widukind, op. cit., III, 50; Thietmar, op. cit., II, 12; Annales Quedlinburgenses, a. 955, s. 58.

88 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…, op. cit., s. 250.

89 Widukind, op. cit., III, 50.

90 U Widukinda, op. cit., III, 44: Saxoniamcirca Kalend. Iulii, w regestach RI II, 1 n. 240d: 955 circa iuli 1, Saxoniam.

91 Widukind, op. cit., III, 44.

92 M. Becher, op. cit., s. 188; K. Köstler, op. cit., s. 17; Widukind, op. cit., III, 44.

93 Widukind, op. cit., III, 44.

94 Gerhardi vita S. Oudalrici episcopi Augustani, red. Georg Waitz (MGH SS 4, XXXIV), Hannover 1878, I, 12, s. 401.

95 C.R. Bowlus, Die Schlacht…, op. cit., s. 73; D.S. Bachrach, op. cit., s. 70.

96 Adalberti Continuatio Reginonis, a. 955, s. 168.

Działania wojenne Węgrów od lipca do początku sierpnia

Pod koniec czerwca 955 roku, po lewej stronie Anizy, na południe od miejsca, gdzie wpada ona do Dunaju, zgromadziła się wielka węgierska armia: około 20 tys.[97] konnych łuczników, kilkanaście tysięcy piechoty oraz liczne tabory ciągnące machiny oblężnicze. Na czele wojska stał wódz horka Bulcsú oraz dwóch prawnuków Arpada, książęta Lél[98] i Súr, do tego spora grupa pomniejszych dowódców, w źródłach niewymienionych z imienia.

Na początku lipca tego roku, a według wielu historyków i badaczy najprawdopodobniej dokładnie 1 lipca, Węgrzy przekroczyli rzekę, rozpoczynając kampanię wojenną. Uderzenie było gwałtowne i walec węgierskiego najazdu posuwał się od wschodu na zachód, przetaczając się przez cały obszar pomiędzy Dunajem a gęstymi lasami porastającymi podnóża Alp. Wojsko posuwało się dwiema dużymi grupami, różniącymi się szybkością, zasięgiem działania i zadaniami operacyjno-taktycznymi.

Jedna grupa, składająca się z piechoty i taborów ze sprzętem oblężniczym oraz oddziałów konnych przydzielonych do ich ochrony, poruszała się najprostszą drogą bezpośrednio w kierunku Augsburga. Niemiecki badacz Bruno Scherff obliczył nawet, że grupa ta pokonywała około 11 km dziennie[99]. To oznacza, że węgierskiej armii się nie spieszyło, i wskazuje na jej pewność siebie– inaczej dotarłaby pod Augsburg już nawet 20 lipca. A stało się to dopiero w pierwszych dniach sierpnia. Po przekroczeniu Anizy Węgrzy mieli do sforsowania kilka rzek: Traun poniżej jej moczarów przy ujściu do Dunaju, następnie Salzach na północ od Salzburga, Inn na tej samej wysokości, Isar na południe od Freisinga. Potem jeszcze tylko Würm i Amper, po czym otwierała się droga już bez większych naturalnych przeszkód, wiodąca bezpośrednio na południowe przedpola Augsburga.

Druga grupa składała się wyłącznie z konnicy. W błyskawicznym tempie po całej Bawarii rozlały się liczące od paruset do ponad tysiąca wojowników oddziały konnych łuczników, niszcząc po drodze wszystko, co się dało. Kto mógł, ten chronił się w twierdzach lub uciekał w lasy i góry. Większa część bawarskiego rycerstwa opuszczała miasta i mniejsze grody. udając się na północ i południowy zachód, by jak najszybciej dotrzeć do linii Dunaju i przedostać się na jego północny brzeg. Tam spodziewano się w najbliższym czasie koncentracji wojsk niemieckich.

Jednym z takich punktów zbornych była dolina rzeki Altmühl położona na zachód od Ratyzbony po lewej stronie Dunaju, dochodząca na północy do rzeki Men. Znajdująca się tam duża liczba potężnych miast-twierdz, broniących skutecznie przejść na Dunaju, gwarantowała bezpieczeństwo. Tam też zbierały się zdążające z południowej Bawarii oddziały rycerstwa, na przykład wokół świetnie obwarowanego miasta Eichstätt. Samo miasto, siedziba biskupa, przygotowało do spodziewanego przeciwuderzenia prawie 100 ciężkozbrojnych jeźdźców loricati. Podobnie działo się w pozostałych miastach, przeważnie biskupich siedzibach, jak Pasawa czy Freising. Stamtąd też przedostały się na północ od Dunaju duże kontyngenty jazdy pancernej. Ale nie wszystkim się udało. Bressanone (niem. Brixen) czy Salzburg zaskoczyły węgierski najazd do tego stopnia, że cała jazda pancerna została w nich uwięziona – w Salzburgu co najmniej 150 rycerzy. Duża liczba oddziałów jazdy pancernej w dobrach biskupich świadczyła o ich bogactwie. Obowiązek wystawienia, uposażenia i utrzymania jazdy pancernej w państwie Ottonów regulowały ścisłe przepisy, uzależniając liczbę rycerzy od posiadanego majątku oraz dochodów. Widać z tego, jak bogate były biskupstwa niemieckie, szczególnie te w Bawarii i Szwabii.

Niemcom nie chodziło jednak tylko o to, by jak najwięcej rycerzy, szczególnie pancernej jazdy, wyprowadzić z objętych najazdem terenów i doprowadzić do punktów koncentracji na północy. Zadbano też o załogi miast. W miastach pozostało nieliczne rycerstwo, niezbędne do zawiadywania obroną lub wypadami za mury, lub ci, którzy nie zdążyli umknąć przed Węgrami. Pod broń postawiono garnizony miejskie złożone z miejscowych milities i wojowników pochodzących z lokalnej ludności. Te oddziały pomocnicze nie miały wyszkolenia bojowego wojsk zawodowych, mimo to znakomicie spełniały swe zadania, obsadzając mury i ich broniąc. Taki mieszany garnizon składający się z grupy świetnie wyszkolonych wojowników zawodowych i sporej liczby wyznaczonych do wojskowej służby lokalnych mieszkańców (okoliczne wsie, podgrodzia, osady służebne), dowodzony przez paru doświadczonych rycerzy, stanowił śmiertelne niebezpieczeństwo dla operujących w Bawarii Węgrów. Wystarczyło, że jakaś grupka węgierskich wojowników zabłąkała się nieopatrznie w okolicy, na przykład w poszukiwaniu paszy dla koni, a już z miasta wypadała niespodziewanie chmara zbrojnych z garnizonu i po krótkim starciu unicestwiała najeźdźców. Ta taktyka należała do omawianego wcześniej systemu głęboko cofniętej obrony i na nieszczęście dla Węgrów była bardzo efektywna.

Wróćmy do grupy węgierskiego wojska składającej się z dużych oddziałów konnych. Jak wspomniałem, konni łucznicy rozlali się po całej Bawarii, siejąc terror, spustoszenie i zniszczenie. Nie omieszkali otrzeć się zagonami nawet o te bardzo dobrze ufortyfikowane miasta, o których zdobyciu mogli tylko pomarzyć, jak Salzburg czy Ratyzbona. Ale w tych przypadkach kończyło się jedynie na manewrach zaczepnych, ostrzelaniu z łuków obrońców zaczajonych na koronach murów, aby bardziej przestraszyć Bawarczyków. Tam jednak, gdzie na to pozwalały warunki lub brakowało odpowiedniej fortyfikacji i obrońców, dochodziło do dantejskich scen: mordy i pożary znaczyły szlak, którym przegalopowały oddziały napastników. Oto kilka przykładów. Po udanym wtargnięciu do osady Rott am Inn Węgrzy spalili doszczętnie kościół świętych Anianusa i Marinusa. Parokrotnie okrążyli na swych szybkich koniach siedzibę diecezji biskupiej w Freising[100], próbując ją podpalić za pomocą płonących strzał, co się udało w najbliższym otoczeniu wewnętrznego pierścienia murów. Wiele budynków spłonęło. Następnie wtargnęli do Benediktbeuern[101] i zniszczyli tamtejszy klasztor Benedyktynów. Ludność cywilna i mnisi zdążyli na czas umknąć. Gorszy był los braci zakonnych w Wessobrunn. Węgrzy spalili tamtejszy klasztor, a w ich ręce wpadła spora grupa mnichów, którym nie udało się uciec. W rezultacie śmiercią męczeńską zginął opat Thiento von Wessobrunn, a wraz z nim sześciu pozostałych braci zakonnych. Równie tragiczny los stał się udziałem mieszkańców klasztoru Diessen am Ammersee. Klasztor został ograbiony i spalony, wszystkie zakonnice zgwałcone, a potem zamordowane. Jedynie męskiej służbie tego klasztoru udało się uratować życie ucieczką na pobliską górę Heiliger Berg w Andechs[102]. Węgrom nie udało się zdobyć z zaskoczenia chronionego murami miasta Ebersberg[103], a mimo to zdołali zaatakować siedzibę tutejszego grafa. Jak widać, klasztory, których nie chroniły wały czy mury obronne, miały nikłe szanse przetrwania najazdów dzikich koczowników. Wśród wielu zniszczonych przez Węgrów wymienić można jeszcze klasztory z Thierhaupten i Tegernsee.

Następnie zagony węgierskie przekroczyły rzekę Lech i wpadły na teren Szwabii. Najeźdźcy bardzo szybko dotarli do rzeki Iller, a poszczególne oddziały zapędziły się aż po wschodnie krańce Schwarzwaldu. Część Szwabii, położona między rzekami Lech i Iller, od ich źródeł po Dunaj, została przez Węgrów zniszczona jeszcze bardziej niż tereny bawarskie po wschodniej stronie Lecha. Najeźdźcy zastosowali tu taktykę spalonej ziemi, bezpardonowo i skrupulatnie. Palono wszystko, łącznie z lasami i roślinnością na polach, nie mówiąc już o niszczeniu wszelkich zabudowań wiejskich wraz z ludnością i inwentarzem. Takie postępowanie wynikało z węgierskiej strategii: Węgrzy spodziewali się, że armia Ottona I nadejdzie z odsieczą dla Augsburga właśnie od zachodu, od strony Ulm. Paląc i niszcząc tereny pomiędzy Ulm a Augsburgiem, stawiali wojsko niemieckie przed nie lada problemem związanym z zaopatrzeniem ludzi i zwierząt. Poruszając się po ogołoconej ze wszystkiego ziemi, Niemcy zmuszeni byli taszczyć ze sobą wielkie tabory z prowiantem, co spowalniało znacznie wojsko i negatywnie wpływało na jego morale. Węgrzy opracowali dokładnie swój plan, zdawało się, że dyktują Niemcom warunki, wciągając ich na teren dogodny dla węgierskiej taktyki wojennej. Bowiem szerokie na 7 km Lechowe Pole pod Augsburgiem znakomicie nadawało się na węgierskie manewry: uniki, odskoki, pozorowaną ucieczkę i wciąganie przeciwnika w pułapki.

Dopóki węgierska piechota i sprzęt znajdowały się w drodze do Augsburga, dopóty oddziały konne grasowały po Bawarii i Szwabii. Należy tu wyraźnie podkreślić, że ich zadaniem były nie tylko grabieże, mordy i zniszczenia, lecz również organizacja prowiantu dla tej wielkiej armii. W wykonaniu Węgrów wszystkie elementy były zgrane w czasie. Konnica niszczyła ziemię wroga i gromadziła wszystkie możliwe zapasy żywności, znosząc je pod Augsburg. Poruszając się szybko wzdłuż południowej linii Dunaju, Węgrzy trzymali gromadzące się na północy wojska niemieckie w nieustannej niepewności. Skąd Niemcy mogli wiedzieć, jaki naprawdę jest cel węgierskiej inwazji? Tylko rabunek i łupiestwo? To po co piechota i sprzęt oblężniczy? Co było ich celem, jakie miasto, w jakim regionie? W Bawarii, Szwabii, a może jeszcze dalej, we Frankonii? Dopiero gdy piechota najeźdźców dotarła pod Augsburg, a dowództwo węgierskie założyło obóz, stało się jasne, że chodzi o Augsburg. Do tego czasu niemieckie wojska zebrały się w Ulm. Stamtąd jedyna droga do Augsburga wiodła przez kompletnie zniszczony teren. Jak wspomniałem, do tego momentu wydawało się, że to Węgrzy dyktowali warunki, gdzie Niemcy muszą się udać i gdzie będzie stoczona bitwa.

Węgierska piechota doszła pod Augsburg na początku sierpnia 955 roku. W tym czasie zdążały tam sukcesywnie wszystkie grasujące do tej pory po Bawarii i Szwabii oddziały konne. Bulcsú założył główny obóz na Gunzenlee, wzniesieniu po prawej stronie Lecha, w niewielkiej odległości od Augsburga. Nie był to jedyny obóz, wiele mniejszych porozkładano wzdłuż rzeki lub w pewnej odległości po jej wschodniej stronie. Już w dniu przybycia Węgrzy zrobili pierwszy rozpoznawczy wypad pod mury Augsburga. Do miasta nie udało im się wprawdzie wtargnąć, ale narobili olbrzymich szkód, zapalając płonącymi strzałami wszystko, co się znajdowało wzdłuż murów po wewnętrznej stronie. Ale nie tylko. Ponieważ wiele budowli znajdowało się poza murami miasta (szczególnie w najstarszej dzielnicy), również i te zostały zniszczone. Wśród nich były trzy świątynie: kościół świętej Afry, malutki prywatny kościółek jakiejś arystokratycznej rodziny z Augsburga oraz kościół świętego Stefana[104]. Węgrzy, rozczarowani, że nie udało się zająć miasta z marszu, zniszczyli okoliczne wsie i osady służebne. Następnego dnia, 8 sierpnia, postanowili przystąpić do generalnego szturmu na Augsburg.

97 Annales Sangallenses…, op. cit., na s. 79 podają liczbę 100 tys. węgierskich wojowników (Et erat numerus illorum 100 milia), później tę informację powielano w wielu przekazach, nawet we współczesnych opracowaniach (np. H. Einsle, op. cit., s. 53). W późniejszej Kaiserchronik z XII wieku podano bardzo wygórowane, a do tego precyzyjne liczby: 26 tys. Niemców przeciwko 128 tys. Węgrów (J. Laudage, op. cit., s. 176). Współczesne publikacje są bardziej umiarkowane, przykładowo: F. Majoros, B. Rill, op. cit., s. 22, podają, że po każdej stronie walczyło od 15 do 20 tys. wojowników (nie licząc węgierskiej piechoty). Jednak najbardziej przekonujący jest C.R. Bowlus, który w Die Schlacht…, op. cit. udowadnia w niezbity sposób, że liczba konnych jeźdźców w armii węgierskiej mogła wynosić najwyżej 20 tys. Bowlus poparł swoje wywody dogłębną analizą wszystkich możliwych czynników, m.in. określił powierzchnię pastwisk na terenie objętym wojną, a tym samym wyznaczył maksymalną liczbę koni mogących wziąć udział w kampanii 955 roku.

98 Jego ojcem był wnuk Arpada, Tas, a nie, jak często się podaje, Taksony – dla porównania G. Györffy, König Stephan…, op. cit., drzewo genealogiczne Arpada na s. 54.

99 B. Scherff, Studien zum Heer der Ottonen und der ersten Salier, Bonn 1985, na podstawie doświadczenia (był zawodowym oficerem) opublikował bardzo ciekawe i wartościowe dla historyka studium (w ramach pracy dysertacyjnej) dotyczące aspektów militaryzmu w epoce ottońskiej.

100 H. Einsle, op. cit., s. 90.

101 M. Schulze-Dörrlamm, Spuren der Ungarneinfälle des 10. Jahrhunderts, [w:] Heldengrab im Niemandsland. Ein frühungarischer Reiter aus Niederösterreich, red. Falko Daim, Mainz 2006 s. 49; Chronicon Benedictoburanum, red. Wilhelm Wattenbach (MGH SS 9), Hannover 1851, s. 8.

102 K. Köstler, op. cit., s. 18.

103 Regesta Imperii II, RI II, 1, n. 240 d.

104 H. Einsle, op. cit., s. 64.

Oblężenie Augsburga, 8–9 sierpnia

Najazd węgierski spowodował, że ludność w panice chroniła się, gdzie tylko mogła – w górach, lasach albo miastach otoczonych murami czy nawet zwykłymi wałami ziemnymi, dającymi cień szansy na obronę. Również w Augsburgu, jednym z największych miast leżących na obszarze objętym inwazją. Tyle że Węgrzy obrali sobie Augsburg za główny cel ataku i cała nagromadzona w mieście ludność – zarówno stali mieszkańcy, jak i masy uciekinierów z okolic – nieoczekiwanie znalazła się w pułapce. Czy garnizon miejski podoła oblężeniu i szturmom, czy wytrzyma do spodziewanej odsieczy króla Ottona I, czy też nie ? W tym momencie wiele zależało od takich czynników, jak morale i desperacja wojowników broniących murów, zdolności militarnych przywódców zarządzających miastem i obroną oraz stanu technicznego fortyfikacji obronnych.

Niestety, fortyfikacje były w opłakanym stanie – to wynik trwających od ponad 150 lat nieustających wojen przetaczających się przez okolicę i miasto. Najpierw toczyły tu się długotrwałe i wyniszczające walki władców frankijskich z dynastii merowińskiej, a później z karolińskiej, przeciwko książętom Bawarczyków. Na domiar złego w 788 roku doszło do najazdu Awarów, po którym z wielu budynków Augsburga pozostały tylko zgliszcza i spalone kikuty (spłonął m.in. kościół świętej Afry). Tak było aż do czasów królów z saskiej dynastii Ludolfingów (Ottonów).

W 923 roku z nadania króla Henryka I biskupem Augsburga został Ulryk (Ulrich z Augsburga), który z zapałem zabrał się do naprawiania fortyfikacji miasta. Ale z powołaniem na wysoki urząd w kościelnej hierarchii wiązały się nie tylko obowiązki wobec wiernych i Kościoła, ale także aktywny udział w grze politycznej na świeckiej arenie. Każdy biskup dysponował dochodami z rozległych ziem przynależnych do diecezji. Do tego mógł dalej pomnażać dobra biskupstwa, kupując majątki lub dzięki darowiznom, a także królewskim ulgom i przywilejom. Królowie niemieccy w tych czasach dość często obdarzali sprzyjających im biskupów połową posiadłości miasta, w którym urzędował dany biskup. Tym sposobem Ulryk stał się współwłaścicielem połowy Augsburga. Od króla otrzymał też prawo nakładania podatków, rozdawania przywilejów i bicia monety. To ostatnie było niezwykle cennym przywilejem, bowiem Augsburg miał prawo bić 30 fenigów więcej z tej samej miarki srebra (Mark Silber) niż Ratyzbona[105]. O samym biskupie wiadomo, że był bardzo wysoki i cierpiał niemiłosiernie z powodu ciężkiej choroby kręgosłupa (sypiał na ziemi zawinięty w dywan i tak też kazał się złożyć do grobu)[106].

Wielkie majątki biskupów powodowały, że duchowni ci byli jednymi z najbardziej liczących się w polityce państwa, obok najbogatszych książąt i grafów. Wystarczy tylko powiedzieć, że bazując na uzyskiwanym dochodzie, przeciętny biskup zachodniej Europy mógł wystawić (a nawet musiał, gdyż było to jego obowiązkiem wobec władcy) od 50 do 100 rycerzy jazdy pancernej. Z takim argumentem biskup automatycznie odgrywał dużą rolę w polityce.

Nie inaczej było z Ulrykiem, który po objęciu biskupstwa został rzucony w wir walki politycznej. Przede wszystkim musiał się opowiedzieć po którejś stronie zmagających się o dominację w królestwie. Po stronie króla wraz z poplecznikami lub wiecznie niezadowolonych książąt, banitów i rebeliantów. Ulryk od początku stał po stronie władców z saskiej dynastii, popierając konsekwentnie najpierw Henryka I, a później jego następcę Ottona I. Tym samym obrócił przeciwko sobie najzagorzalszych przeciwników króla, którzy w Bawarii często znajdowali się w większości, w tym największy bawarski klan, ród Luitpoldingów. Niemal od razu zadarł z ówczesną głową tej najpotężniejszej bawarskiej rodziny, księciem Arnulfem I Złym. Poszło o prawo wyświęcania klasztorów, które Arnulf I próbował uzurpować dla siebie jako przedstawiciela świeckiej władzy. Świeżo upieczony biskup Ulryk przeciwstawił mu się i wygrał spór. Niezależnie od tarć wewnętrznych Ulryk okazał się solidnym biskupem, dbającym też o sprawy bezpieczeństwa Augsburga. W 926 roku, podczas wielkiego najazdu Węgrów, rozkazał rozbudować system murów obronnych miasta i pieczołowicie doglądał wykonania zleconych prac. Już wtedy uchroniło to Augsburg przed wtargnięciem hord konnych łuczników.

Na nieszczęście dla Augsburga spotkał go los podobny wielu innym miastom i twierdzom południowych Niemiec, niszczonych podczas kolejnych wojen domowych wstrząsających królestwem. Przypomnę tylko wydarzenia z lat 953–954, poprzedzających węgierskie oblężenie. W 953 roku najstarszy syn Ottona I, Ludolf, następca niemieckiego tronu, książę Szwabii, rozpętał powstanie przeciwko ojcu. W sukurs przyszedł mu cały ród Luitpoldingów z palatynem Arnulfem II na czele, rozeźlonym na Ottona I za odebranie mu tytułu księcia Bawarii na rzecz królewskiego brata Henryka. Po stronie króla opowiedział się, jako niemal jedyny wśród możnowładców południowych Niemiec, biskup Augsburga Ulryk. On też kierował obroną miasta, gdy rozwścieczony Arnulf w grudniu 953 roku zaatakował biskupią rezydencję. Ulryk znajdował się w tym czasie pod Ratyzboną, gdzie wspomagał króla Ottona I w walce z buntownikami, dlatego nie zdążył na czas wrócić z odsieczą obrońcom swej biskupiej rezydencji. Gdy dotarł pod Augsburg, miasto znajdowało się już w rękach żołnierzy Arnulfa, którzy nie szczędzili starań, by dokonać jak największych zniszczeń – wtedy to mury i wały obronne miasta zostały poważnie uszkodzone.

Ulryk, nie widząc szans wobec przeważających sił rebeliantów, porzucił Augsburg i schronił się w rodowym zamku Mantahinga (dzisiaj Schwabmünchen), położonym ponad 20 km na południowy zachód od Augsburga. Natychmiast też rozkazał wzmocnić fortyfikacje obronne zamku, osobiście też doglądał odnowienia wałów obronnych oraz wybudowania dodatkowych umocnień. Przede wszystkim warownię, której dotychczas głównym atutem była masywna kamienna wieża, otoczono nową drewnianą palisadą. Oprócz tego na jej terenie wybudowano naprędce drewniane chaty dla wielkiej liczby zgromadzonego tam wojska. Rychło w czas, gdyż niebawem pod Mantahingę podeszła armia nieustępliwego Arnulfa.

Najpierw przystąpiono do negocjacji. Zainicjował je Ulryk, który najzwyczajniej w świecie starał się zdobyć więcej czasu na naprawę i renowację umocnień obronnych Mantahingi. Tu wyszły na jaw nieprzeciętne talenty dyplomatyczne biskupa, który przeróżnymi obietnicami i grą pozorów skutecznie odciągał Arnulfa od szturmu na warownię. W celu podtrzymania pertraktacji zgodził się na wymianę jeńców, udzielał niewiążących obietnic, zasypywał przeciwnika błędnymi informacjami – słowem czynił wszystko, byle tylko przedłużyć czas negocjacji, potrzebny mu na dokończenie naprawy umocnień Mantahingi. Tym sposobem dopiął swego. Warownia została całkowicie odnowiona i w pełni przygotowana na szturmy oraz oblężenie. W tym momencie Ulryk demonstracyjnie przerwał rozmowy i oświadczył Arnulfowi, że stoi wiernie po stronie króla Ottona.

Palatyn, wyprowadzony w pole przez przebiegłego biskupa, poprzysiągł zemstę. Gdy zgromadzone już pod Mantahingą siły buntowników zasiliły nowo przybyłe oddziały z głębi Bawarii, przystąpiono do oblężenia i szturmów. Ulryk wciąż próbował podstępów i forteli, m.in. na przemian to oferował wojownikom Arnulfa sowitą zapłatę za zaniechanie walki, to straszył ich ekskomuniką. Najwidoczniej jednak gromy rzucane z murów przez Ulryka odniosły przeciwny skutek, bo bawarskie wojsko Arnulfa rzuciło się do grabienia okolicznych kościołów. Ostatecznie szturmy na warownię się nasiliły, a biskup Ulryk osobiście dowodził obroną na koronie murów. Z opresji wybawili go dwaj jego bracia, grafowie Dietpold z Dillingen[107] i Adalbert, którzy nadeszli pod Mantahingę z wojskiem i po krótkiej walce przegnali Arnulfa. Mieli ułatwione zadanie, gdyż pewny siebie palatyn nie powziął żadnych środków bezpieczeństwa, nie założył oszańcowanego obozu na wypadek konieczności przejścia do obrony i nie wystawił wart mogących ostrzec przed nadchodzącym niebezpieczeństwem. Wojska Dietpolda i Adalberta zaatakowały uśpionych wojowników Arnulfa o świcie, nacierając formacją falangi. Zaskoczenie było całkowite i niebawem bitwa przemieniła się w rzeź. Z życiem uszło niewielu wojowników Arnulfa. Sam palatyn zdołał się wyrwać z bitewnego ścisku i umknąć, lecz do niewoli dostał się jego brat Herman, zwycięzcy zdobyli też całe wyposażenie oblężnicze przytaszczone pod Mantahingę.

Niedługo po tym Ulryk przeszedł do kontrataku i już w lutym 954 roku na odbicie Augsburga z rąk rebeliantów ruszyła pokaźna armia na czele z biskupem i grafem Dietpoldem, wspomagana siłami grafa z Marchtal. Ulryk odzyskał Augsburg i natychmiast przystąpił do naprawy systemu obronnego. Północna granica miasta została otoczona średniej wysokości wałem ziemnym wzmocnionym konstrukcją z belek. Nie było to idealne rozwiązanie i zapewniało jedynie minimum ochrony przed szturmem. Na południu sytuacja przedstawiała się jeszcze gorzej, bo stary rzymski mur znajdował się w stanie kompletnej ruiny. Na domiar złego w okolicy brakowało odpowiedniego materiału na budulec. Jak już pisałem, Lechowe Pole było równiną pokrytą pastwiskami, ale o żwirowatym podłożu. Zdesperowany Ulryk zarządził rozbiórkę wszystkich okolicznych gospodarstw i drobniejszych majątków ziemskich, aby zdobyć cenny materiał budowlany. Należy pamiętać, że większość tych budynków wzniesiono za czasów rzymskich, kiedy odpowiedni budulec – kamienie, granity i materiał na cegły – sprowadzano z daleka. Takim sposobem podreperowano mury Augsburga, nie powinna więc dziwić tkwiąca tu i ówdzie kamienna płyta z resztkami płaskorzeźby przedstawiającej jakieś rzymskie bóstwo.

Niestety, Ulrykowi nie udało się przeprowadzić gruntownej renowacji murów Augsburga. Prawdę powiedziawszy, gdy w początkach sierpnia pod miasto podeszła węgierska armia, z militarnego punktu widzenia było ono w opłakanym stanie. Mury były za niskie, a do tego pozbawione wież. Jedyne, co nie zawiodło, to duża liczba obrońców złożonych z sił lokalnych, dobrze uzbrojonych i wyszkolonych. Oprócz nich w mieście stacjonował oddział Ulryka, kilkudziesięciu rycerzy jazdy pancernej, a w ostatniej chwili dołączyły do niego siły przyprowadzone przez grafa Dietpolda oraz kilku mniejszych wasali. W tej sytuacji, mimo złego stanu murów obronnych, zebranemu w mieście wojsku dopisywała odwaga i chęć walki, umiejętnie podsycane przez biskupa Ulryka. Militarne aspekty obrony miasta biskup oddał w ręce swego brat Dietpolda, sam zaś przejął główną odpowiedzialność jako naczelny dowódca.

WALKI O AUGSBURG

Pierwsze ataki na miasto, jeszcze nieśmiałe i służące raczej rozpoznaniu, Węgrzy przeprowadzili już w pierwszych dniach sierpnia, gdy ich siły otoczyły Augsburg z wszystkich stron szczelnym kordonem. 8 sierpnia przystąpili do pierwszego generalnego szturmu na miasto[108]. Obrońcy, rozgrzani panującą od kilku dni atmosferą, rwali się do walki i chcieli dokonać wypadu jazdą pancerną na kłębiące się coraz bliżej murów zastępy wroga. Jednak zdecydowanie sprzeciwił się temu Ulryk, żądając zaniechania podobnych pomysłów. Jego zdaniem najważniejsze było utrzymanie Augsburga i dotrwanie do nadejścia królewskiej odsieczy, bohaterski wypad za mury mógł się zakończyć jedynie katastrofą, bo nieprzyjaciel miał zdecydowaną przewagę. Bawarska konnica rozniosłaby zapewne w pierwszym impecie uderzenia kilka szeregów nieprzyjaciela, lecz szybko zostałaby rozsiekana przez resztę i cała akcja poszłaby na marne[109]. Nie wszyscy byli tego zdania, lecz zwyciężył autorytet i godność biskupa.

Sytuację obrazowo opisał autor żywota Ulryka, prepozyt[110] augsburskiej katedry imieniem Gerhard. Biskup Ulryk, prawie dwumetrowego wzrostu, dosiadając wielkiego bojowego rumaka, parskającego wściekle na wszystkie strony, wjechał bez namysłu dokładnie w środek rwących się do boju rycerzy. Znalazł się w samym centrum skłębionej masy obleczonych w żelazo i uzbrojonych po zęby zatwardziałych wojowników, odziany tylko w odświętną szatę liturgiczną – biskupią tunikę ze stułą i długim pastorałem w ręku, zakończonym kunsztownym ślimaczeniem. Bez pancerza, tarczy i hełmu ochronnego. Ulryk przekonał żołnierzy do pozostania w mieście i skoncentrowaniu się na obronie murów oraz przede wszystkim bram. Te są bowiem najczulszym punktem w każdym murze obronnym, i na nich też skupiały się najczęściej główne ataki wojsk szturmujących miasto. Nie inaczej było w Augsburgu, a jego dwie bramy znajdowały się w szczególnie złym stanie. Jedną z nich, południową, Ulryk kazał zawalić, czym się tylko dało, i tam skoncentrować większość sił. Na darmo, gdyż główny atak Węgrzy przypuścili na drugą bramę, znajdującą się we wschodniej części miasta, zwaną Bramą Bosonogich (Barfüssertor). Była to najszersza brama miasta, co dodatkowo utrudniało obronę. Wychodziła bezpośrednio na niewielki stok opadający do jednej z odnóg rzeki Lech, dlatego w czasach pokoju używano jej do transportu wody (dlatego obok pierwszej nazwy określano ją również bramą, która prowadzi do wody).

Właśnie na tę bramę uderzyli Węgrzy. Doszło do krwawej bitwy, której wynik wahał się raz w jedną, raz w drugą stronę. Bój toczono w ścisku i masy walczących kłębiły się w morderczym zwarciu. Po jakimś czasie brama padła i rozgorzała jeszcze bardziej zacięta walka. Kiedy Węgrzy wywalczyli parę metrów i ich grupki już wchodziły do miasta, wypierali ich zdesperowani obrońcy. Biskup Ulryk, nadal na swym bojowym rumaku, zachęcał rycerzy do poświęcenia i męstwa. Wspomniany Gerhard nadmienił, że postać odważnego biskupa nie uszła uwadze węgierskich łuczników i na Ulryka sypały się grady strzał oraz kamieni, które, „brzęcząc, omijały jego postać”. Dodać należy, że Ulryk nie był jedynym biskupem walczącym tego dnia w obronie Augsburga. W szeregach wojowników i rycerzy bili się w pełnym rynsztunku i uzbrojeniu biskupi Starkhard z Eichstätt i Michał z Ratyzbony. Starkhard odniósł w tym starciu liczne rany, w których wyniku niebawem zmarł.

W tym dniu w bitwie o wschodnią bramę zginęło wielu obrońców Augsburga, ale jeszcze więcej węgierskich napastników. Po kilku godzinach szturmującym udało się w pewnym momencie wywalczyć dostęp do niewielkiego wzniesienia zwanego Perlachberg, gdy raptem jedno zdarzenie wszystko zmieniło, spowodowało nagły zwrot rozstrzygający o wyniku starcia. W ferworze walki po stronie węgierskiej zginął głównodowodzący atakiem[111]. Późniejsza relacja, należąca raczej do legend, mówi, że węgierskiego dowódcę powalili na ziemię i dobili należący do lokalnych miejskich oddziałów członkowie cechu włókniarzy[112]. Na ten widok Węgrzy przerwali walkę i odstąpili od szturmu. Z wielkim strachem podnieśli ciało poległego wodza i niosąc je, opuścili pole bitwy pod wschodnią bramą. Lamentując wniebogłosy, wycofali się do obozu. Najwidoczniej poległy wódz był dla nich kimś bardzo ważnym.

Na tym zakończył się pierwszy dzień walki o Augsburg, ale obrońcy miasta długo jeszcze nie zaznali spokoju. Energiczny Ulryk przede wszystkim zajął się rannymi i umierającymi. Następnie zagnał wszystkich, którzy mogli się ruszać, do prac naprawczych. Nadkruszone i zniszczone całodziennym szturmem umocnienia wymagały natychmiastowej reperacji. Ulryk okrążył konno umocnienia miasta, wskazując miejsca wymagające naprawy, nie tylko wyłomy w wale obronnym, ale i budynki doń przylegające. Dziury i nadkruszenia w murze nakazał zasypać piachem oraz umocnić zebranym naprędce w mieście drewnem. W niektórych miejscach wzniesiono nawet prowizoryczne konstrukcje z drewna, mające choćby w części zastąpić brakujące wieże. Pracowano całą noc. Część kobiet i sióstr zakonnych krążyła po mieście i wzdłuż murów w nieustannej procesji, niosąc krzyże oraz nawołując do „przyjęcia w pokorze miłosierdzia Bożego”. Pozostałe klęczały całą noc w kościele, wznosząc modły do Matki Boskiej z prośbą o pomoc dla ludu i wybawienie miasta z niebezpieczeństwa. Biskup Ulryk doglądał nieustannie wszystkiego i dopiero na krótko przed świtem pozwolił sobie na krótki wypoczynek.

Dziewiątego sierpnia o poranku wszyscy obrońcy, po mszy świętej i wysłuchaniu płomiennej przemowy Ulryka, udali się ponownie na wyznaczone stanowiska obronne na murach i wokół bram. Rychło w czas, bo miasto otaczała już szczelna i gęsta ciżba węgierskich wojowników, gotujących się do szturmu. Tu i ówdzie ponad tłum wybijały się ciągnięte z mozołem machiny oblężnicze: wieże, tarany do kruszenia bram i inne przemyślne urządzenia służące do niszczenia murów. Węgrzy uderzyli jednocześnie ze wszystkich stron. Rozpoczęła się zacięta walka, trupy obrońców i atakujących słały się gęsto na przedpolu i na murach, szczególnie w okolicach bram. Czy to nieugięty opór ludzi Ulryka, czy słabnący zapał węgierskich wojowników, czy narastająca wściekłość węgierskich dowódców spowodowały, że w ruch poszły bicze. Dowodzący z koni przywódcy poszczególnych oddziałów zaczęli bez opamiętania smagać batami[113] wirujących wokół nich ich własnych wojowników, pędząc tych powolnych siłą do ataku na mury. Zdobycie Augsburga dawałoby Węgrom wielką przewagę w zbliżającej się nieubłaganie walnej rozprawie z armią króla Ottona I. Gdyby udało im się wybić augsburski garnizon, zmniejszyliby liczebność Niemców w nadchodzącym starciu i zlikwidowali niebezpieczeństwo uderzenia od tyłu.

Walka toczyła się dalej. Warto tu dla odmiany przytoczyć krótkie zdanie zapisane przez węgierskiego kronikarza Szymona z Kezy (sytuacja widziana od strony węgierskiej): „przeciwników w mieście atakowano dzień i noc”[114]. Różni się ono od naocznej relacji księdza Gerharda, który w swym opisie „zezwolił” obrońcom na krótki wypoczynek. Wydawało się, że zaciętość i liczebność Węgrów przeważy nad determinacją obrońców, ale Augsburg opierał się mężnie falom szturmów. I nagle, najpierw pojedynczo, a następnie całymi grupami, węgierscy wojownicy zaczęli ustępować z pola walki. Niebawem powietrze przeszył potężny dźwięk rogu bojowego należącego do samego Léla[115]. Na ten sygnał wszyscy napastnicy odstąpili od murów i wycofali się do obozu po wschodniej stronie Lecha. Powodem tego było przybycie od zachodu pędzącego na koniu Bertholda von Reisensburg[116] z wiadomościami dla Bulcsú: Otto I nadchodzi z armią, 7 sierpnia opuścił Ulm, kierując się na wschód starą rzymską drogą i następnego dnia pojawi się pod Augsburgiem.

Z powodu tych wieści Węgrzy przerwali szturm i w obozie zwołali naprędce naradę wojenną. Bulcsú czuł się pewny zwycięstwa z powodu przewagi liczebnej i przekonany był o wyższości węgierskiej sztuki wojennej nad niemiecką, że nie omieszkał powiedzieć, iż „po pokonaniu Ottona I w polu może powrócić do Augsburga, zdobyć miasto i bez większych trudności roztoczyć swe panowanie nad całymi Niemcami”[117]. Dlatego zdobycie Augsburga zeszło w tej chwili na dalszy plan. Najważniejsze stało się przygotowanie do decydującej bitwy z nadciągającymi siłami Ottona.

Obrońcom na murach nie uszła uwadze krzątanina Węgrów. Wykorzystując uwolnienie przedpola miasta, Ulryk wysłał większość rycerstwa z grafem Dietpoldem na czele w kierunku, z którego miał nadejść król z armią. Biskup zdawał sobie sprawę, że zbliża się decydujące starcie, w którym liczyć się będzie każda włócznia i miecz. W mieście rycerze będą bezużyteczni, gdyż niebezpieczeństwo szturmu minęło, bo napastnicy mieli inne zadanie do wykonania.

Rzeczywiście, niebawem cała armia węgierska opuściła obóz, przekroczyła Lech i udała się w kierunku zachodnim, gdzie w oddali majaczyły obrzeża Rauhen Forst. Stamtąd wyłonić się miały wojska niemieckie.

105 Die Chroniken der schwäbischen Städte. Augsburg, t. I, III., red. Ferdinand Frensdorff, Leipzig, 1865, s. XV.

106 Wszystko to wyszło na jaw po otwarciu grobu biskupa Ulryka i przebadaniu jego doczesnych szczątków.

107 Dzisiaj miasto Dillingen an der Donau w Bawarii.

108 Cały zawarty tu opis obrony Augsburga bazuje w znacznej części na przekazie mnicha Gerharda, który obserwował walki z wysokości murów: Gerhardi vita…, I, 12.

109 K. Köstler, op. cit., s. 18.

110 Prepozyt – przewodniczący kapituły katedralnej w Kościele rzymskokatolickim.

111 Niestety przekazy nie utrwaliły jego imienia.

112 E. Dümmler, R. Köpke, Jahrbücher der Deutschen…, s. 252, przypis 5.

113 Gerhardi vita…, op. cit., I, 12., s. 194; K. Köstler, op. cit., s. 19; H. Einsle, op. cit., s. 91; Regesta Imperii II, RI II, 1, n. 240f.

114 Ex Simonis de Keza Gestis Hungarorum, red. Lothar von Heinemann (MGH SS 29, XXVIII), Hannover 1892 L. II. s. 534: civitatem diuturnis et nocturnis bellis molestantes.

115 K. Köstler, op. cit., s. 19.

116 Berthold von Reisensburg (930−999) – jedyny znany syn bawarskiego palatyna Arnulfa II (Arnulf zginął w lipcu 954 roku pod Ratyzboną w boju przeciwko Ottonowi I). Po zakończeniu buntów w maju 955 roku Berthold został skazany przez Ottona I na banicję do posiadłości rodowej matki, zamku Reisensburg; wszystkie inne należące do niego posiadłości i ziemie zostały mu sądownie odebrane. Najwidoczniej nie zaprzestał konszachtów z Węgrami, jak pokazały wypadki z sierpnia 955 roku.

117 C.R. Bowlus, Die Schlacht…, op. cit., s. 152.

Otto I Wielki nadchodzi z odsieczą

Z Ottonem I rozstaliśmy się w rozdziale „Wstęp do kampanii węgierskiej w 955 roku”, w chwili gdy na początku lipca na dwór saski zjechali węgierscy posłowie. Po otrzymaniu drobnych podarków opuścili Magdeburg, minąwszy się w drodze z gońcami księcia bawarskiego Henryka. Brat króla przysłał alarmujące wieści o wielkiej armii węgierskiej, która przekroczyła Anizę i rozlała się po Bawarii.

Król niemiecki niezwłocznie przystąpił do gromadzenia wojska. Używając współczesnych porównań, ogłosił powszechną mobilizację. Rozkaz wysłany został przez królewskich kurierów do wszystkich wasali: książąt, grafów, arcybiskupów, biskupów i pozostałych możnych dysponujących oddziałami sił zbrojnych. W samej Saksonii Otto zebrał niewielką grupę rycerzy; wraz z nimi i swą osobistą gwardią opuścił Magdeburg i udał się pospiesznie na południe królestwa, w stronę węgierskiej armii.

W tym miejscu należy się zastanowić, dlaczego król wziął ze sobą „niewielu saskich rycerzy”[118], przecież Saksonia mogła w tym czasie wystawić w pole najbitniejszą i najliczniejszą armię z całego królestwa. Saskich wojowników sławiono wszem wobec jako znakomitych w walce na miecze, odważnych i skorych do każdej utarczki, znakomitych we wszystkich rodzajach walk: konno, pieszo lub w szturmach na mury obronne. Poza tym, mimo zdarzających się, jak to na wojnach bywało, porażek, Sasi potrafili szybko wystawić nowe oddziały gotowe do boju. Po najazdach od 929 roku na tereny słowiańskiego Połabia, na wschód od Łaby, znacząco wzrósł ich potencjał militarny.

Odbywało się to w taki oto sposób: na podbitych terenach Słowiańszczyzny pozostawiano książętom poszczególnych mniejszych plemion spore kompetencje w zakresie sprawowania lokalnej władzy i pozwalano na zachowanie w ograniczonym stopniu rodzimej tradycji. W zamian musieli bezdyskusyjnie uznać zwierzchność polityczną państwa niemieckiego, stawali się quasi-wasalami regionalnych margrabiów i grafów. To nakładało na nich, oprócz wielu innych świadczeń i posług, również obowiązek służby zbrojnej w wojsku zwierzchnika. Dla przykładu: gdy jakiś margrabia wezwał do stawienia się pod bronią podległych mu wasali, dotyczyło to również tych książąt słowiańskich. Zbierali oddziały, którymi dysponowali, i udawali się pod rozkazy wasalnego zwierzchnika.

W tym miejscu należy podkreślić, że ta zasada dotyczyła jedynie dwóch grup plemion słowiańskiego Połabia. Jedną tworzyły tzw. plemiona serbskie, osiadłe na południowym zachodzie tej krainy historycznej, na obszarach dolnej Soławy i Muldy, które jeszcze przed końcem IX wieku zaprzestały walki o niezawisłość polityczną i prób stworzenia niezależnej, ponadplemiennej organizacji państwowej. Królowie z saskiej dynastii Ludolfingów (Ottonów) chętnie szafowali terytoriami poszczególnych plemion serbskich, nadając je w lenno za zasługi wybranym niemieckim możnowładcom. Książę danego plemienia nie miał wpływu na to, kto będzie jego następnym seniorem, czyli zwierzchnikiem wasalnym. Jeszcze do połowy X wieku taki obrót sprawy niepokoił księcia czeskiego Bolesława I Srogiego, który z troską obserwował kolaborację książąt serbskich z Niemcami. Czesi uważali bowiem te tereny za swoją strefę wpływów. Stąd między innymi jego wyprawa karna na obszary serbskich plemion w 936 roku, zakończona ukaraniem nieznanego z imienia księcia mniejszego plemienia za współpracę z Niemcami[119]. Niektórzy historycy przypuszczali, że tym ukaranym przez czeskiego księcia plemieniem mogli być Chudzicy, zamieszkujący tereny wokół grodu Zwiękowo (dzisiaj niem. Zwenkau) na prawym brzegu Białej Elstery, na południe od Lipska. Za chwilę do nich powrócimy.

Drugą grupą plemion połabskich, która potencjalnie mogła militarnie wspomagać Niemców w ich działaniach zbrojnych, byli Obodryci. W przeciwieństwie do plemion serbskich Księstwo Obodryckie cieszyło się daleko idącą niezależnością polityczną jako niemal suwerenne państwo wczesnofeudalne, dysponujące znacznym potencjałem militarnym. Wiadomo że między Obodrytami a Sasami najczęściej panował stan napięcia. Świadczą o tym liczne wojny, bitwy i konflikty. Bywały jednak momenty w dziejach państwa Obodrytów, w których, w wyniku przeróżnych kalkulacji politycznych, udzielali Niemcom wsparcia militarnego. Tak jak w 982 roku książę Mściwoj, który wysłał cesarzowi Ottonowi II oddział rycerstwa obodrzyckiego, aby wesprzeć kampanię przeciwko muzułmanom w południowej Italii – był to tysiąc elitarnych pancernych jeźdźców.

Nie będę dalej wgłębiał się w te zagadnienia, starałem się tylko pokazać, że Niemcy w tym czasie mogli mobilizować oddziały jazdy słowiańskiej z niektórych podbitych terenów Połabia złożone z kontyngentów lokalnych książąt, i ta pomoc była dla nich bardzo ważna. Dobrowolne wsparcie Obodrytów w tym czasie należy wykluczyć, gdyż nie kto inny jak obodryccy książęta Nakon i Stoigniew stali na czele powstania przeciwko Niemcom[120]. Nie bez przyczyny poruszyłem ten wątek, powrócę do wspomnianego fragmentu z kroniki Widukinda, który pisał, że Otto I zabrał ze sobą „niewielu saskich rycerzy”, ponieważ większość musiała pozostać w Saksonii ze względu na groźbę powstania Słowian połabskich. Rzeczywiście doszło do niego jeszcze w tym samym roku, a pierwsze walki rozgorzały już w lutym. Lecz jak wytłumaczyć dalsze fragmenty z zapisu Widukinda, z których wynika, że kontyngent saski przyprowadzony przez Ottona I pod Augsburg był największy ze wszystkich?

Otóż w Saksonii istotnie została większa część rycerstwa saskiego. Nadzór nad nią objęło dwóch możnowładców. Pieczę nad północnymi i północno-wschodnimi ziemiami księstwa sprawował Hermann Billung, od 936 roku dowódca wojsk princeps militiae, a od 953 roku zastępca Ottona I w Saksonii jako procurator regis. Ten tytuł oznaczał, że Hermann de facto miał pozycję księcia, ale dla porządku został nazywany jedynie marchio lub comes. W Marchii Wschodniej w zastępstwie margrabiego Gerona pozostawiono grafa Thiadricha.

Król opuścił Magdeburg niemal natychmiast na wieść o węgierskiej inwazji, zatem mogło mu towarzyszyć jedynie to rycerstwo, które akurat znajdowało się w mieście czy najbliższej okolicy. Oni też, wraz z gwardią przyboczną króla, byli owymi wspomnianymi przez Widukinda „niewieloma” saskimi rycerzami. Po drodze dołączali do nich następni i w ten sposób oddziały saskie się powiększały. W pewnym momencie na południe od Magdeburga do królewskiej grupy dołączył też margrabia Gero[121], nie tylko z częścią własnego rycerstwa (większość została pod pieczą Thiadricha[122]), lecz również ze słowiańskimi wasalami. Dzięki przekazowi Thietmara mamy niezbity dowód na obecność co najmniej jednego takiego hufca jazdy słowiańskiej ze wspomnianego plemienia Chudziców. Dowodził nimi ich książę Kuchawica[123]. A jeśli jeden słowiański wasal towarzyszył wraz z oddziałem wojowników margrabiemu Geronowi – bo taki był jego obowiązek – to czemu mieliby tego nie uczynić książęta innych plemion serbskich, mający ten sam status prawno-polityczny, jak Kuchawica?

Oczywiście nie można dzisiaj dokładnie odtworzyć trasy pochodu Ottona I z Magdeburga. Z całą pewnością podążał na południe, w kierunku Dunaju, tam gdzie grasował wróg. W tym czasie Otto nie mógł znać dokładnych planów węgierskiego dowództwa i prawdziwego celu inwazji. Czy był to tylko najazd rabunkowy, jakich odbyło się wiele? Czy też coś więcej, skoro takie buńczuczne zapowiedzi najeźdźców dotarły do królewskich uszu? Ale który region Węgrzy zamierzali spustoszyć? Tylko Bawarię? Może Szwabię? A może nawet Frankonię i Lotaryngię? Słano, co prawda, kolejnych zwiadowców (z obu stron), lecz mogli oni jedynie przedstawić aktualny stan rzeczy, tzn. donieść, w którym miejscu na południe od Dunaju działają największe hordy przeciwnika. Z tych raportów wynikało, co przedstawiłem w jednym z wcześniejszych rozdziałów, że Węgrzy rozlali się od Dunaju po Alpy i parli niczym niszczycielski walec na zachód. Nie próbowali przedostać się na północną stronę Dunaju, przede wszystkim dlatego, że brody na rzece były solidnie bronione. Ponadto na północnej stronie rzeki z dnia na dzień przybywało oddziałów bawarskich uciekających z południa.

Pierwszym wielkim miastem strzegącym przejścia na Dunaju, o które Węgrzy jedynie się otarli, była Ratyzbona. Leżał w niej śmiertelnie chory z powodu ran odniesionych w ostatnich bitwach wojny domowej brat króla, książę Bawarii Henryk. On też przysłał Ottonowi I pierwsze ostrzeżenia i raporty o rozpoczęciu przez Węgrów wojny. Książę donosił, że najpierw widziano ich pod Ries (dzisiaj dzielnica Pasawy), jednak nie odważyli zbliżyć się do miasta. Następnie meldowano o pojawieniu się najeźdźców pod Ratyzboną, skąd pognali dalej na zachód, wzdłuż Dunaju. Można było się spodziewać, że Węgrzy spróbują przejść na północny brzeg Dunaju w Donauwörth. To wpłynęło na decyzję Ottona I, który skierował się szybkim marszem z Saksonii na Forchheim. Miasto to, będące zresztą jedną z królewskich siedzib, znajdowało się w bardzo dogodnym strategicznie punkcie, w połowie drogi między Menem (niem. Main) a Dunajem, na granicy wschodniej Frankonii i Bawarii. Z Forchheim Otto I miał doskonałe połączenie z Ratyzboną, Augsburgiem i Ulm. Dzięki temu mógł relatywnie szybko zareagować na poczynania taktyczne Węgrów. Jednocześnie jego kurierzy nieustannie krążyli między nim a oddziałami z innych części państwa, przynosząc wskazówki, w którym kierunku podążyć.

Wiemy, że król wraz z rycerstwem mógł poruszać się stosunkowo szybko. Przykładowo: z Regesta Imperii wynika, że około 10 grudnia 953 roku Otto I znajdował się w okolicach Ratyzbony, gdzie wystawił dokument[124]. Następnie pojawił się w Saksonii, w Magdeburgu, w którym świętował Boże Narodzenie[125]. Oznacza to, że potrzebował najwyżej dwóch tygodni, aby pokonać około 400 km dzielących Magdeburg od Ratyzbony[126], przy czym nie gnały go wtedy jeszcze wichry wojny, tak jak w opisywanej tu kampanii węgierskiej 955 roku. Ponieważ Forchheim leży dużo bliżej Magdeburga niż Ratyzbona, można założyć, że wojska Ottona I dotarły tam najpóźniej w połowie lipca 955 roku. Droga wiodła z Saksonii przez Dolną Frankonię, zwaną z niemiecka Mainfranken (Frankowie znad Menu). Po przekroczeniu Menu król musiał pokonać 59 km wzdłuż rzeki Regnitz przez Bamberg do Forchheim. Po drodze, zarówno w Mainfranken, jak i w samym Forchheim, do Ottona dołączyły liczne oddziały rycerzy ze wschodniej Frankonii. Tym sposobem wojska króla – królewski legion, legio regia – znacznie się powiększyły. Przestał on też być wyłącznie saski, ponieważ dołączyła do niego, choć zapewne niewielka, grupa Słowian oraz Franków. Grupa ta, prowadzona osobiście przez króla, okazała się największa ze wszystkich oddziałów tworzących armię Ottona I w bitwie na Lechowym Polu. Większość[127] uznanych historyków i ekspertów od spraw militarnych średniowiecza ocenia ją na około 3 tys. jazdy, przeważnie pancernej.

W tym czasie stało się jasne, że Węgrzy planują zdobycie jakiegoś ważnego miasta – uwadze kursujących nieustannie we wszystkie strony zwiadowców nie mogły umknąć tabory ze sprzętem oblężniczym i towarzysząca im piechota. Otto i jego doradcy bez trudu mogli się domyśleć, że chodzi o Augsburg. W sferze spekulacji pozostawało, czy oprócz oblężenia Augsburga jakaś część węgierskiej armii nie podąży przez Szwabię na ziemie położone nad Renem, tzw. Rheinfranken. Znajdowały się tam takie miasta, jak Kolonia (niem. Köln), Moguncja (niem. Mainz), Wormacja (niem. Worms) i Spira (niem. Speyer). Podejrzenie było o tyle zasadne, że dokładnie tak zrobili Węgrzy podczas najazdu w 954 roku.

W tej sytuacji król nakazał wszystkim oddziałom spotkanie w punkcie zbornym w Ulm. Wybrał to miasto z kilku powodów. Postaram się wyjaśnić niektóre. Wiedząc, że Węgrzy przystąpią do oblężenia i zdobywania Augsburga, Niemcy mieli dwie możliwości. Pierwszą była koncentracja oddziałów w Donauwörth, aby stamtąd ruszyć na Augsburg. Odległość między tymi miastami była znacznie mniejsza niż między Ulm a Augsburgiem. Oznaczałoby to szybszą odsiecz dla obleganego miasta. Co więcej, droga pomiędzy Donauwörth a Augsburgiem była pozbawiona naturalnych przeszkód, prowadziła przez otwartą przestrzeń. Teoretycznie dawało to niemieckiej armii szansę na szarżę jazdy pancernej w otwartym, czyli dogodnym dla takiego manewru, terenie. Gwoli ścisłości należy dodać, że wielu niemieckich historyków w XIX wieku opowiadało się właśnie za tym wariantem, jakoby Otto I nadszedł pod Augsburg z Donauwörth. Później ta hipoteza została definitywnie uznana za błędną i zarzucona, gdyż żadna relacja w źródełach pisanych nie potwierdza takiej opcji, a wręcz jej zaprzecza.

Otwarta przestrzeń między Donauwörth a Augsburgiem dawała znakomite możliwości węgierskim łucznikom do zasypywania wojsk niemieckich gradem strzał oraz stosowania uników i pułapek taktycznych – udawanych ucieczek, szybkich nawrotów itp. Poza tym żaden rozsądnie myślący dowódca w niemieckiej armii nie liczyłby na to, że Węgrzy dobrowolnie ustawią się w otwartym polu naprzeciw jazdy pancernej, nie mając w zanadrzu wymyślnych i śmiertelnych dla przeciwnika pułapek. Dlatego wariant z Donauwörth odpadł.

Strategicznie i taktycznie Ulm stanowił lepszy wybór. Przede wszystkim koncentracja wojsk w tym mieście gwarantowała, że oddziały szwabskie i frankońskie dotrą na czas, ponieważ skracała się droga ich przemarszu. Stacjonowanie armii w Ulm wykluczało niespodziewane manewry Węgrów, którzy chcieliby być może wprowadzić chaos w niemieckich szeregach niespodziewanym atakiem na północ od Dunaju po sforsowaniu brodu w Ulm. Co najważniejsze, droga z tego miasta do Augsburga była dla Niemców niezwykle korzystna. Stary rzymski trakt wiódł przez Rauhen Forst, z którego wychodził na dolinę rzeczek Schmutter i Wertach, w okolicy Augsburga, na jego zachodnim przedpolu. Rauhen Forst, opisany we wcześniejszym rozdziale pagórkowaty zalesiony teren, odbierał Węgrom ich podstawową przewagę taktyczną – ostrzał z łuków. Armia Ottona mogła przejść przez Rauhen Forst bez szwanku i uderzyć na przeciwnika zajmującego pozycję pomiędzy Augsburgiem a wyjściem z lasu. To dawało szansę na skuteczny atak jazdy.

Sprawa punktu koncentracji wojsk została rozstrzygnięta i królewski legion po krótkim wypoczynku w Bopfingen udał się do Ulm. Wraz z nim trafiły tam trzy legiony bawarskie, poruszające się cały czas wzdłuż północnego brzegu Dunaju. Liczyły co najmniej 3 tys. konnych (po tysiąc w każdym), a zapewne i więcej. Niestety nie znamy imion dowódców Bawarczyków. Księcia Henryka należy wykluczyć, gdyż leżał poharatany bojami i powoli umierał w Ratyzbonie. Niektórzy niemieccy historycy są przekonani, że jednym z bawarskich legionów dowodził graf Eberhard von Ebersberg[128]. Poza tym w szeregach Bawarczyków znajdował się biskup Ratyzbony, Michał, wielce pobożny, a jednocześnie nieunikający walki w pierwszym szeregu. Być może był on jednym z dowódców któregoś legionu, ponieważ nie brakło mu ani autorytetu wynikającego z wysokiej pozycji, ani odwagi. Niebawem też, po przekroczeniu rzeki Neckar, pod Ulm nadeszły dwa legiony szwabskie z księciem Burchardem III na czele.

Tym sposobem armia Ottona I urosła do całkiem pokaźnych rozmiarów. Brakowało jeszcze posiłków z Rheinfranken (zachodnia część Frankonii) oraz czeskich, do których posłańcy królewscy również zanieśli rozkazy o mobilizacji. Czesi odpowiedzieli na wezwanie króla, wysyłając w kierunku Augsburga w różnych odstępach czasu dwa oddziały jazdy. Kiedy Otto zdecydował o mobilizacji, jego posłańcy potrzebowali pięć dni na dotarcie z Magdeburga do Pragi[129]. Książę czeski Bolesław I Srogi zareagował natychmiast, wysyłając posłańców i gońców po całym państwie z rozkazem stawienia się na wyprawę. Jednak pojawił się pewien problem – ze względu na sporą odległość dzielącą wschodnie rejony Czech od zachodnich, zarządzenie mobilizacji w jednym miejscu dla wszystkich sił oznaczałoby dużą stratę czasu. Dlatego Bolesław podzielił siły na dwie grupy. Pierwsza, obejmująca oddziały rozsiane w zachodniej części Czech, miała się zebrać na zachodniej granicy z Bawarią, w miejscu zwanym Furth im Wald[130], leżącym na styku Lasu Bawarskiego i Czeskiego. Stamtąd było już niedaleko do Ratyzbony, trasa wiodła śladami legionów bawarskich, wzdłuż północnego brzegu Dunaju w kierunku Donauwörth i Ulm. Ten pierwszy czeski oddział dotarł do Ulm w ostatniej niemal chwili, wyczerpany forsowną podróżą.

Druga grupa natomiast, w której znajdowali się rycerze ze wschodnich terenów Czech i tych wokół Pragi, miała zebrać się w stolicy. Założywszy, że obie grupy, wschodnia i zachodnia, zebrały się jednocześnie w punktach zbornych i w tym samym czasie wyruszyły na zachód, to grupa wschodnia, dowodzona przez Bolesława I Srogiego, miała do pokonania 165 km więcej niż grupa zachodnia. Wynika z tego, że na początku sierpnia, gdy pierwszy legion nadszedł do Ulm, grupa zachodnia znajdowała się w tym czasie mniej więcej na wysokości Ratyzbony. Tam też pozostała, czekając na rozwój sytuacji. Wiązało się to z odważnym planem strategicznym Ottona I, co opiszę szerzej w następnych rozdziałach. Tu tylko wspomnę, że zadaniem drugiej grupy czeskiej będzie wybicie cofających się z Bawarii Węgrów lub co najmniej utrudnianie im ucieczki do Kotliny Panońskiej.

Na koniec wielką radość w obozie niemieckim sprawiło nagłe pojawienie się walecznego Konrada I Czerwonego, jeszcze do 953 roku księcia Lotaryngii, na czele jazdy pancernej rycerstwa frankońskiego. Konrad był zięciem króla Ottona I, co nie przeszkodziło mu brać udział w dotychczasowych rebeliach i powstaniach przeciwko niemu. Kosztowało go to utratę księstwa (jego następcą został brat Ottona I, Bruno), ale zachował wszystkie dotychczasowe włości z racji posiadania tytułu grafa w Speyergau, Wormacji i Nahegau. Konrad był bardzo popularny wśród rycerstwa i zwykłych wojowników, ceniony za niebywałą odwagę i ryzykancką śmiałość w boju, ale i przemyślność, a według Widukinda waleczność i roztropność w jednej osobie były rzadkością[131].

Konrad przyprowadził do Ulm śmietankę rycerstwa, wyłącznie jazdę pancerną. Trudno dokładnie określić jej liczbę, ale można się pokusić o przybliżone ustalenia. Jego legion składał się z dwóch grup. Pierwszą było rycerstwo z biskupstw leżących w Rheinfranken: Moguncji, Wormacji czy Spiry oraz okolicznych opactw. Każdy biskup był zobowiązany do wystawienia określonego kontyngentu loricati, jazdy pancernej, którego wielkość zależna była od majętności ziem podległych danemu biskupowi czy opatowi. Wiemy o tym z dokumentu Indiculus loricatorum…,[132] wystawionego w 981 roku, gdy cesarz Otto II mobilizował armię do walki z muzułmanami na południu Italii[133]. W tym dokumencie podane są dokładne liczby jazdy pancernej, którą musieli wystawić świeccy i duchowni możnowładcy. Z zestawienia wynika, że na przykład biskup Wormacji wystawił 40, a arcybiskup Moguncji 100 pancernych. W 981 roku możnowładcy z tego tylko regionu, w którym swe włości w 955 roku miał Konrad Czerwony, zebrali ponad 250 pancernych jako uzupełnienie sił Ottona II w Italii. Przy czym była to wojna prowadzona z dala od granic Niemiec, popierało ją niewielu możnych. W 955 roku zaś szło o obronę własnego państwa, wojna toczyła się w granicach Niemiec, można więc założyć, że biskupi i opaci skorzy byli do wystawienia większych kontyngentów niż 26 lat później.

Druga grupa wojsk Konrada Czerwonego, zorganizowana przez niego samego, składała się z jego wasali, krewnych, przyjaciół, świty z orszakiem. Jako pan na trzech grafostwach i innych posiadłościach odziedziczonych po rodzinie, mógł zebrać co najmniej 500 rycerzy jazdy pancernej. Jeśli te szacunki są prawidłowe, kontyngent z Frankonii Konrada Czerwonego liczył co najmniej tysiąc wojowników.

Do Ulm nie mógł natomiast dotrzeć kontyngent z Lotaryngii pod dowództwem Brunona, brata Ottona I, arcybiskupa Kolonii, zarządzającego księstwem Lotaryngii po odebraniu jej Konradowi Czerwonemu. Z punktu widzenia Niemców była to wielka strata, gdyż lotaryńskie zastępy były liczne, bitne i świetnie wyszkolone. Jednak musiały pozostać w Lotaryngii, co wiązało się z ruchami wojsk węgierskich i ich zamiarami. Dopóki Otto I nie był przekonany o tym, że Węgrzy nie przejdą Dunaju pod Ulm i nie zaatakują zachodniej Frankonii i Lotaryngii, nie mógł sobie pozwolić na ściągnięcie tamtejszych oddziałów pod Augsburg. A gdy sprawa stała się oczywista, co nastąpiło dopiero w połowie lipca, kiedy Węgrzy nie przeszli rzeki Iller, lecz cofnęli się nad Lech, było za późno, by legiony lotaryńskie zdążyły na czas pod Augsburg.

W dniu wymarszu z Ulm na Augsburg Otto I dysponował całkiem pokaźną armią. Składała się z ośmiu legionów – tak nazwali kronikarze poszczególne kontyngenty zebrane z różnych części państwa: trzech bawarskich, frankijskiego z Konradem Czerwonym, królewskiego z Ottonem I dowodzącym jednocześnie całą armią, dwóch szwabskich z księciem Burchardem oraz czeskiego. Panuje przekonanie, że w tamtych czasach legion liczył tysiąc wojowników. W wielu publikacjach przyjmuje się, że mogło być ich więcej. Historycy niemieccy natomiast po wielu latach dyskusji są przekonani, że w tym czasie wielkość legionu wahała się od ponad 1,5 do 2 tys. wojowników. Znamy dokładną liczebność tylko legionu czeskiego, wiadomo, że składał się z tysiąca rycerzy (In octava erant Boemi, electi milites mille). Jak wspomniałem, kontyngent króla, legio regia, wynosił około 3 tys. rycerzy. Legiony szwabskie z kolei wzmocnione zostały rycerzami przybyłymi[134] z Augsburga z grafem Dietpoldem na czele, których liczba na pewno przekraczała 200 pancernych – według wspomnianego powyżej Indiculus loricatorum…, biskup Augsburga miał do dyspozycji 100 rycerzy. Dlatego szacunki historyków co do ogólnej liczby wojska zebranego w Ulm wahają się pomiędzy 15 a 20 tys. jazdy, przeważnie pancernej.

Ciekawostką wartą wspomnienia jest, że w armii Ottona, która miała stoczyć jedną z najważniejszych bitew średniowiecznej Europy, zabrakło członków najbliższej rodziny króla. Brat Henryk, książę Bawarii, leżał śmiertelnie ranny w Ratyzbonie, syn Ludolf, pozbawiony tytułu księcia Szwabii, przebywał w Bonn na rekonwalescencji po ranach odniesionych w ostatniej rebelii przeciw ojcu, brat Bruno, arcybiskup Kolonii, czuwał z siłami zbrojnymi w Lotaryngii na wypadek, gdyby Węgrzy zaszli tak daleko.

Siódmego sierpnia 955 roku o świcie armia Ottona ruszyła pod Augsburg. Legion królewski wyróżniał się liczebnością i tym, że prowadził go sam król, nad nim powiewała wielka chorągiew z Archaniołem Michałem, a on dzierżył w ręku demonstracyjnie włócznię świętego Maurycego.

Oddziały niemieckie miały do przebycia około 75 km. Jeśli przyjąć, że poruszali się z prędkością 25 km dziennie, pod Augsburgiem powinni pojawić się najpóźniej rankiem 10 sierpnia. Otto wyznaczył po drodze dwa miejsca na wypoczynek: pod Reisensburg (w pobliżu dzisiejszego Günzburg) i w miejscu zwanym Horgau, znajdującym się nieopodal wjazdu do Rauhen Forst od jego zachodniej strony. Gdy kolumna wojsk doszła pod Reisensburg, by rozłożyć się obozem w okolicy, przebywający tam skazany na banicję Berthold opuścił spiesznie zamek i pognał co sił do Węgrów, by powiadomić ich o marszu armii Ottona I. Tak oba wątki tej publikacji dotyczące inwazji węgierskiej w 955 roku się splotły. W jednym wątku ukazałem, jak Węgrzy wtargnęli do Bawarii, i opisałem ich poczynania aż do oblężenia Augsburga 8 i 9 sierpnia. Drugi wątek dotyczył tego, jak Otto I zbierał siły i 9 sierpnia dotarł z armią pod Horgau, do ostatniego obozowiska odległego 16 km od Augsburga. Następny rozdział połączy oba wątki opisem zmagań bojowych 10 sierpnia 955 roku.

118 Widukind, op. cit., III, 44.

119 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…, op. cit., s. 53 oraz przyp. 2.

120 Zakończonego 16 października bitwą nad Reknicą, dwa miesiące po bitwie na Lechowym Polu. Koalicja słowiańska złożona z Obodrytów i Wieletów poniosła wtedy sromotną klęskę. Bitwa nad Reknicą jest szczegółowo opisana w moich publikacjach: Słowianie połabscy. Dzieje zagłady, op. cit., oraz Połabie 983, op. cit.

121 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…, op. cit., s. 251 oraz przypis 6.

122 Widukind, op. cit., III, 45.

123 Thietmar, op. cit., II, 38.

124 Regesta Imperii II, RI II, 1, n. 237; E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…, op. cit., s. 229.

125 Regesta Imperii II, RI II, 1, n. 237 a; E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…, s. 229; Widukind, op. cit., III, 28.

126 Podanie odległości dla lubiących zabawy linijkami i cyrklami po mapach.

127 Wyrywkowo tylko dla przykładu: Bruno Scherff, Karl Ferdinand Werner.

128 K. Köstler, op. cit., s. 29.

129 B. Scherff, op. cit., s. 240-244, i następne: dokładna analiza dotycząca ruchów wojsk.

130 Widukind, op. cit., III, 44.

131 Widukind, op. cit., III, 44.

132 Pełna nazwa: Indiculus loricatorum Ottoni II in Italiam mittendorum – zestawienie zaciągu jazdy pancernej na rzymską wyprawę Ottona II, K. Uhlirz, Jahrbücher des Deutschen Reiches unter Otto II und Otto III, Leipzig 1902, s. 247−248.

133 Opisana szczegółowo w mojej publikacji Crotone 982, Warszawa 2015.

134 Oddziały z Augsburga dołączyły do legionów szwabskich w Horgau, ostatnim obozie przed bitwą.

Zmagania bojowe 10 sierpnia

Wczesnym rankiem 10 sierpnia w obozie niemieckim w Horga zaczęła narastać przedbitewna krzątanina. Szybko i sprawnie przywdziano uzbrojenie i oporządzono konie. Gotowe do wymarszu wojsko najpierw wzięło udział w uroczystej mszy poświęconej świętemu Wawrzyńcowi (niem. Laurentius), którego święto według kalendarza liturgicznego przypada na 10 sierpnia[135]. Przy tej okazji król zaprzysiągł uroczyście, że gdy Bóg, za wstawiennictwem świętego Wawrzyńca, da mu zwycięstwo w nadchodzącej bitwie, to założy w Merseburgu i uposaży biskupstwo ku czci tego świętego[136]. Stoczenie bitwy w dniu jakiegoś świętego zwiększało znacząco morale chrześcijańskiego rycerstwa i dodawało otuchy; w czasach tych wierzono bowiem głęboko, że święty patron przyniesie powodzenie w walce. Po ceremonii, sakramentach i zwyczajowym przekazaniu znaku pokoju rycerze nie omieszkali złożyć uroczystego ślubowania. Pod przysięgą zobowiązali się służyć w nadchodzącej walce pomocą, zarówno dowodzącym wojskiem, jak i sobie nawzajem. Następnie żwawo ruszono w kierunku majaczących w oddali kęp drzew i krzaków, które dawały początek zalesionemu obszarowi Rauhen Forst.

Odległość pomiędzy obozowiskiem w Horgau a zachodnim obrzeżem Rauhen Forst wynosiła niecały kilometr, mimo to dowódcy zarządzili jak najszybsze pokonanie tego dystansu. Powodem pośpiechu był wstający dzień. Robiło się coraz jaśniej i kolumny wojsk były coraz bardziej narażone na ostrzał czających się być może wokół węgierskich łuczników. Ale nie tylko. W tym czasie zwiadowcy donieśli Ottonowi I, że siły węgierskie ustawiły się w szyku bojowym na zachód od Augsburga w dolinie rzeki Schmutter, w pewnej odległości od wschodniego obrzeża Rauhen Forst. W tym miejscu trakt rzymski, który 7 km prowadził przez las, wychodził na otwarte pole i właśnie dokładnie naprzeciwko wyjścia z lasu Węgrzy czekali na przeciwnika. Przypominało to trochę oczekiwanie kota przed dziurą w ścianie na spanikowaną mysz, mającą za chwilę opuścić kryjówkę. Ale Otto liczył na to, że właśnie w tym miejscu armia węgierska zajmie pozycje bojowe. To dałoby mu nareszcie szansę stoczenia rozstrzygającej bitwy zamiast ciągłego uganiania się za nieuchwytnymi zagonami węgierskiej jazdy.

Nie ulega wątpliwości, że obie strony przygotowały misterne plany, aby raz na zawsze położyć kres toczącym się od dziesięcioleci zmaganiom. Dwa plany, dwie strategie, dwie taktyki. Węgrzy liczyli na całkowite unicestwienie niemieckich sił zbrojnych. Staliby się panami wielkich połaci ziem i licznych bogatych miast, nie wspominając już o niewyobrażalnych trybutach i innych zdobyczach. Niemcy zaś spodziewali się zniszczyć wielką armię węgierską, zlikwidować jej rdzeń, i tym samym nie tylko zakończyć powtarzające się od wielu lat najazdy węgierskie, ale także przenieść działania militarne do Panonii, dawnej bawarskiej Marchii Wschodniej i Kotliny Węgierskiej.

Jak przedstawiały się założenia taktyczne Węgrów? Przyjrzyjmy się planowi nieprzeciętnego i doświadczonego wodza, jakim był horka Bulcsú – czy był on w stanie pokonać Ottona I, równie genialnego wodza i stratega zachodniej Europy?

TAKTYKA WĘGRÓW

Węgrzy liczyli na to, że Niemcy wybiorą rzymski trakt przez Rauhen Forst, i przygotowali na taką ewentualność bardzo wyrafinowany plan działania. Armia niemiecka, by pokonać tę drogę, musiała się rozciągnąć w długą kolumnę. Jej poszczególne człony, odpowiadające kolejnym legionom, wjeżdżałyby kolejno w Rauhen Forst, gdzie na wąskiej drodze byłyby pozbawione możliwości manewru. Ich jedynym atutem w tej sytuacji była ochrona przed najgroźniejszą bronią węgierskich łuczników – wśród drzew i pagórków niemożliwe było zasypanie niemieckich oddziałów gradem strzał. Ale na tym przewaga Niemców się kończyła, w momencie wjazdu w las legiony niezdolne były do manewrów.

Węgrzy zastosowali następującą taktykę. Przy wyjściu z lasu ustawiła się w szyku bojowym główna armia węgierska, zarówno ściągnięta spod Augsburga piechota, jak i przybyłe oddziały konne. Większość historyków doszła do wniosku, że rozstawienie formacji węgierskich było następujące: pośrodku, frontem do wychodzących z lasu Niemców, stanęły gęsto zbite bloki piechoty. Za nimi ustawiła się konnica, rozłożona szerokim półksiężycem, z wybrzuszeniem do tyłu. Druga grupa węgierskich wojowników jeszcze poprzedniego dnia udała się w kierunku obozu niemieckiego pod Horgau i parę kilometrów na południe od niego się przyczaiła. Manewr ten przeprowadzono niezwykle sprawnie, nie wzbudzając podejrzeń niemieckich zwiadowców. Następnego dnia zadaniem tej grupy było niespodziewane zaatakowanie tyłów armii niemieckiej, kiedy będzie wchodziła w gęstwinę Rauhen Forst. Lecz nie dowolnych oddziałów, w dowolnym momencie! Plan polegał na doskonałym zgraniu czasowym. Węgrzy mieli zaatakować ostatni legion chroniący tabory, zanim wejdą w las, ale nie za wcześnie, dopiero krótko po tym, jak przedostatni legion zniknie wśród drzew. Szybkim atakiem zamierzali zniszczyć ostatni legion i zdobyć tabory, a następnie przyczaić się przed wschodnim wejściem do lasu, gdzie wszedł przedostatni legion. Gdyby ten oddział się cofnął, aby odbić tabory, wpadłby w pułapkę, zasypany najpierw strzałami, a następnie wybity w walce wręcz – zdemoralizowani krwawym ostrzałem rycerze wroga stanowiliby łatwy łup. I tak to by się powtarzało, gdyby kolejne oddziały wroga cofały się z lasu, by wspomóc walczących.

Ponieważ wąska droga między drzewami nie pozwalała na przegrupowanie, niemieckie oddziały nie mogłyby wypaść z lasu formacją uszykowaną w linię bojową. Po jakimś czasie wśród ginących rycerzy Ottona I zaczęłyby narastać panika i chaos. Przednie legiony dowiedziałyby się o masakrze na tyłach, ale nie mogłyby zareagować, dopóki wojsko było rozciągnięte w kolumny. Przednie legiony wyszłyby już w tym czasie z lasu po zachodniej stronie, zdemoralizowane i popychane spanikowanymi i przerażonymi wojownikami z tylnych legionów. A tam czekała ustawiona w szyku bojowym armia węgierska, która musiałaby tylko dobić ogarnięte paniką wojsko Ottona I.

Powodzenie tego planu zależało od dokładności jego wykonania i dyscypliny. Wojownicy z zasadzki na tyłach Niemców nie mogli zaatakować za wcześnie, bo nie mieliby szans w walce z przeważającymi siłami. W takim przypadku pułapka nie zamknęłaby się i Niemcy mogliby dostosować taktykę do sytuacji. Po drugie, po zniszczeniu ostatniego legionu i taborów nie wolno im było zagłębiać się w las, gdyż tam sami nie mieliby możliwości manewru, a w walce wręcz z lepiej uzbrojonym i wyszkolonym przeciwnikiem nie mieli szans. Po trzecie, nie mogli zaatakować za późno, gdy już pierwsze tabory zagłębiłyby się w lesie, gdyż mogły one zablokować wąską drogę. A przedłużanie walk, gdyby Niemcom udało się oszańcować w lesie i nie popaść w panikę, działało na niekorzyść Węgrów. Po jakimś czasie nadeszłyby z odsieczą niemieckie posiłki – z zachodu armia lotaryńska, a od wschodu czekające w miastach oddziały rycerstwa, które nie uciekły na północny brzeg Dunaju. Armia węgierska znalazłaby się wtedy w śmiertelnych kleszczach. Jednak dowództwo węgierskie nie obawiało się takiej możliwości. Dlaczego ich zdyscyplinowane dotąd oddziały weteranów miały nagle zawieść?

ROZPOCZĘCIE ZMAGAŃ BOJOWYCH – ATAK WĘGRÓW NA TYŁY NIEMCÓW

A jak widział to Otto I? Wiedząc, że przy wyjściu z lasu czeka armia węgierska, postanowił nie tracić czasu – taka okazja mogła już się nie powtórzyć. Należało zatem jak najszybciej opuścić rozłożone w otwartym terenie obozowisko w Horgau i podążyć rzymską drogą przez Rauhen Forst, która, wijąc się przez las, dawała wojsku osłonę przed śmiertelnymi strzałami Węgrów. Po wyjściu na otwartą przestrzeń trzeba było tylko sprawnie ustawić legiony w szyku bojowym i rozpocząć bitwę. Najwyraźniej Otto I nie zdawał sobie sprawy z tego, że wielki oddział węgierski przycupnął w ukryciu na jego tyłach, czekając na dogodny moment do ataku.

Wojsko niemieckie wjechało do lasu kolumną podzieloną na grupy odpowiadające zebranym w Ulm ośmiu legionom. Na przodzie szły trzy legiony bawarskie, za nimi podążał legion Franków z Konradem Czerwonym na czele. Ruotger, autor żywotu królewskiego brata arcybiskupa Brunona, który powstał w latach 965–969, pisał: „Również Konrad był obecny, nie jako książę [non iam dux], lecz jako zwykły wojownik [sed miles]”[137]. Prawda, Konrad dowodził tym legionem, ale nie w roli księcia, a jedynie wodza, co kronikarz podkreślił. Piątą grupę tworzył legion królewski prowadzony przez Ottona I. Widukind pisał o tym legionie: „W piątym, [legionie] najsilniejszym, zwanym też królewskim, znajdował się sam wódz [Otto I], otoczony wyborowymi wojownikami i odważnymi młodzieńcami wybranymi spośród tysięcy, a przed nim przynosząca zwycięstwo chorągiew z Archaniołem Michałem, chroniona przez liczną drużynę”[138]. Za legionem królewskim podążały legiony szósty i siódmy prowadzone przez księcia Szwabii Burcharda. Na końcu były tabory. Musiały być stosunkowo liczne. Wiązało się to z udaną taktyką spalonej ziemi zastosowaną przez Węgrów na odcinku pomiędzy rzekami Iller a Lech, czyli na trasie marszu Ottona z Ulm na Augsburg. Ponieważ piętnastotysięczna armia wymagała olbrzymich ilości prowiantu, którego po przejściu Węgrów brakowało, trzeba było ciągnąć liczne tabory z zapasami. Były one chronione przez ostatni ósmy legion, złożony z czeskiego rycerstwa.

Wśród historyków wywiązała się dyskusja, dlaczego czeski legion umieszczono na końcu do strzeżenia taborów. Jak zauważył Widukind: „W ósmym [legionie] znajdowało się tysiąc wyszukanych czeskich wojowników, uzbrojonych świetnie, lecz pozbawionych szczęścia”[139]. Rycerzy czeskich szanowano za odwagę w walce[140], w opinii ówczesnych znawców rzemiosła wojennego byli dobrze wyszkoleni, doświadczeni i uzbrojeni. Z prac dwóch amerykańskich historyków, Bernarda i Davida Bachrachów[141] (ojca i syna), dowiadujemy się, że niemiecka wojskowość w X wieku w niemałym stopniu korzystała z dorobku antycznych teoretyków sztuki wojennej, zawartego w ocalałych lub przepisanych księgach. Bachrachowie twierdzą, że niektórzy niemieccy dowódcy, a na pewno większość z wyższych kręgów możnowładztwa[142], studiowali te księgi i stosowali zawarte w nich wskazówki w praktyce. A jeden z kanonów taktyki na polu walki, sformułowany i objaśniony przez rzymskiego historyka Wegecjusza (druga połowa IV wieku n.e.), mówi, że: oddziały z największym doświadczeniem bojowym i najlepszym uzbrojeniem powinny zamykać kolumnę maszerujących wojsk[143]. Mamy zatem wyjaśnienie, dlaczego legion czeski zajął ostatnią pozycję w kolumnie maszerującej na Augsburg. Otto I i jego dowódcy zastosowali się do zaleceń Wegecjusza, umieszczając najlepszą grupę na końcu. Również dwa szwabskie legiony, nadal zgodnie z nauką Wegecjusza, umieszczono na przedostatnich pozycjach. Nie były one może aż tak dobre jak czeskie, ale najbardziej wypoczęte ze wszystkich (mieli najkrótszą drogę do Ulm).

Jednak część historyków jest sceptyczna, twierdząc, że legion czeski nie przedstawiał w tamtym czasie wielkiej wartości bojowej. Dlatego że miał do przebycia nie tylko najdłuższą trasę (z Czech do Ulm), ale i najmniej czasu na jej pokonanie, gdyż Czesi o mobilizacji dowiedzieli się po tygodniu od jej ogłoszenia w Magdeburgu. Do Ulm przybyli w ostatniej chwili i można założyć, że zmęczenie szybką jazdą i długą trasą znacznie obniżyło ich walory bojowe. A przyszło im przeciwstawić się pierwszemu impetowi węgierskiego uderzenia. Stąd uwaga Widukinda, że uzbrojeni byli świetnie, „lecz pozbawieni szczęścia”.

Gdy tylko siódmy legion (czyli jeden z dwóch szwabskich) zniknął w Rauhen Forst, do marszu powoli ruszyły tabory eskortowane przez ósmy, czeski legion. Pomiędzy legionami zachowywano pewien odstęp w celu zachowania porządku i zapobieżenia chaosowi organizacyjnemu. Dlatego w pewnym momencie doszło do sytuacji, w której ostatni szwabski legion przebył już pewien odcinek rzymskiej drogi w głębi Rauhen Forst, ale ze względu na zachowany odstęp tabory i Czesi znajdowali się jeszcze w odległości co najmniej kilkudziesięciu metrów od ściany lasu. Na to właśnie czekali poukrywani po obu stronach obozowiska i wjazdu do lasu węgierscy wojownicy. Tę decydującą chwilę uchwycił też Widukind: „Ale sytuacja rozwinęła się inaczej, niż się spodziewano”[144]. Dał tym do zrozumienia, że zasadzka Węgrów zaskoczyła wojsko niemieckie, krzyżując początkowy plan Ottona. Porozstawiani wszędzie łucznicy węgierscy zaatakowali legion czeski i tabory, rozpoczynając nieustanny ostrzał z trzech stron – z tyłu i po obu stronach Czechów. Strzały spadające na zdezorientowanych rycerzy zaczęły przetrzebiać ich szeregi, szerząc chaos i panikę. Rycerze nie za bardzo wiedzieli, jak reagować, jak przeciwstawić się rozstawionemu wokół w odległości 200–300 m przeciwnikowi. Nie było jak się ukryć przed padającymi zewsząd strzałami, ustawianie jakichkolwiek szyków też nie miało sensu. Czesi całymi grupami próbowali przejść do galopu, ale ostrzał na to nie pozwalał.

Po wystrzeleniu kilku lub kilkunastu salw węgierska konnica uzbrojona w szable, fokasy i buzdygany ze wszystkich stron rzuciła się na Czechów. Wojownicy węgierscy wyskoczyli niespodziewanie i z wielkim krzykiem[145] zaatakowali czeski legion, wciąż wypuszczając śmiercionośne strzały. Zapewne to miał na myśli Widukind, pisząc o niespodziewanym rozwoju sytuacji, gdy po szybkich salwach duża liczba Węgrów rzuciła się na zdziesiątkowany ósmy legion, próbując dobić bohatersko walczących Czechów. Wokół taborów rozgrywała się tragedia czeskiego rycerstwa. Węgierscy wojownicy bez trudu dobijali nieprzygotowanych na taki przebieg wydarzeń rycerzy. Wielu z nich, ciężko opancerzonych, stanęło nagle oko w oko ze zwinnym i ruchliwym przeciwnikiem, zadającym błyskawiczne ciosy lekkimi szablami. Zaskoczeni Czesi ponieśli ciężkie straty. Ci, którzy nie uciekli, stanęli mężnie do obrony, ale nie mieli szans. Część czeskiego rycerstwa rozsypała się podczas walki na wszystkie strony, próbując ucieczki.

Ale i nie wszyscy Węgrzy przeszli do natarcia, spory oddział pozostał na pozycjach po obu stronach wejścia do lasu, gdzie przedtem weszły legiony szwabskie. Niebawem do Szwabów dotarła wieść o zasadzce na tabory i walce na tyłach. Książę Burchard nakazał tylnym szeregom, aby zawróciły. Niebawem z lasu zaczęły wypadać gromady rycerzy szwabskich, chcące przyjść z pomocą broniącym się rozpaczliwie resztkom Czechów. Węgrzy tylko na to czekali – każda nowa fala szwabskich wojowników witana była kolejnym gradem strzał. Ponieważ nie wszyscy naraz mogli się przepchać wąską drogą, z lasu jednocześnie mogło wypaść niewielu wojowników, dla Węgrów stało się to niczym polowanie na osaczonego ze wszystkich stron zwierza. Mimo to niektórym udało się przebyć strefę śmiercionośnego ostrzału. Lecz kto dotarł żywy w zamęt bitwy toczonej wokół taborów, musiał przystąpić do boju z liczniejszym przeciwnikiem.

W ten sposób Węgrom udało się po jakimś czasie wplątać w krwawą walkę trzy legiony: czeski i dwa szwabskie. Do tego momentu sytuacja rozwijała się według ich oczekiwań. Trzy legiony z armii Ottona I walczyły na tyłach i znajdowały się w rozsypce. Bili się jeszcze nieliczni, ogromna liczba padła już w boju, część uciekła, część dostała się w niewolę. To pierwsze starcie należy zapisać na korzyść Węgrów.

Tymczasem pięć pozostałych niemieckich legionów parło dalej na wschód przez Rauhen Forst, albo nie zdając sobie jeszcze sprawy z wydarzeń na tyłach, albo nie mając możliwości manewru i przegrupowania na wąskiej drodze. Zresztą, biorąc pod uwagę długość odcinka prowadzącego przez Rauhen Forst, pierwsze legiony powinny już opuszczać las po wschodniej stronie i stawać oko w oko z czekającą w gotowości bojowej główną armią węgierską. Węgrzy liczyli na to, że wychodzących z lasu Niemców ogarnie panika. Uciekinierzy z tyłu będą przynosić przednim oddziałom hiobowe wieści i blokować drogę. Pod wpływem tych zdarzeń przednie legiony niemieckie, ustawiające się naprzeciwko armii węgierskiej, ogarnie panika i rozprzężenie. Oznaczałoby to ostateczny koniec wojsk niemieckich i króla Ottona I.

Stało się jednak inaczej.

KONTRATAK KONRADA CZERWONEGO – ODBICIE TABORÓW

Podczas gdy legiony czeski i szwabskie zmagały się z węgierską nawałą po zachodniej stronie Rauhen Forst, po wschodniej stronie wychodziły już z lasu przednie grupy armii niemieckiej. Wbrew oczekiwaniom Węgrów Niemcy nie popadli w panikę, lecz bardzo szybko i sprawnie zaczęli zajmować pozycje, szykując się do bitwy. W którymś momencie do Ottona dotarło, co dzieje się na tyłach. Król szybko ocenił sytuację i rozkazał Konradowi Czerwonemu przeprowadzić kontratak i wybawić walczące na tyłach wojsko z opresji. Możliwość manewrów zwiększyła się, bo po wyjściu wszystkich legionów z lasu droga przezeń stanęła otworem. Konrad natychmiast zebrał śmiałków (podobno samych młodzieńców, mało doświadczonych w boju, ale rwących się do działania) i rzucił się pędem na pomoc Czechom i Szwabom. Główna armia węgierska ustawiona w szyku bojowym naprzeciwko Ottona I nie zareagowała na manewr Konrada, ponieważ Węgrzy wciąż się spodziewali, że wojsko niemieckie wpadnie w panikę, a poza tym nie wiedzieli, co się dzieje po drugiej stronie lasu, gdzie ich pobratymcy niszczyli niemieckie tyły.

Tymczasem Konrad i jego oddział pognali co sił w końskich kopytach drogą przez las i gwałtownie wypadli z niego po zachodniej stronie. Cóż ujrzeli? Węgrzy, którzy byli przekonani o zwycięstwie, zapomnieli, jak brzmiały pierwotne rozkazy. Zamiast czyhać przy wyjściu z lasu na potencjalną niemiecką odsiecz, zabrali się do plądrowania zdobytych taborów i wiązania jeńców. Inni wciąż byli zajęci walką z broniącymi się tu i ówdzie kupkami Czechów i Szwabów. Nastąpiło to, czego najmniej sobie życzyli dowódcy węgierskiej armii: ich wojownicy, upojeni zwycięstwem, stracili kontrolę nad sytuacją i zająwszy się grabieżą, zapomnieli o rozkazach oraz niebezpieczeństwie. Nie pamiętali tego najstarsi węgierscy dowódcy, aby wojownicy na polu bitwy zarzucili tak solidną dotychczas dyscyplinę, jeden z głównych atutów ich armii.

Jako przykład podobnej sytuacji mogę tu przytoczyć bitwę pod Crotone w 982 roku. Armia cesarza Ottona II w pierwszym natarciu pokonała wtedy muzułmanów. Chrześcijańscy rycerze rozgromili w pierwszej szarży tysiące wojowników Proroka i zabili emira Sycylii. Potem, przekonani, że bitwa zakończyła się ich zwycięstwem i upojeni sukcesem, zaczęli zsiadać z koni, ściągać zbroje i kłaść się na odpoczynek. Raptem zza pobliskich wzgórz wyskoczyła trzymana dotąd w odwodzie i w tajemnicy muzułmańska kawaleria w sile ponad 5 tys. wojowników, która przypuściła atak na rozprzężonych i zdezorientowanych rycerzy Ottona II. Tym sposobem początkowe zwycięstwo europejskiego rycerstwa zamieniło się w jego sromotną klęskę.

Podobnie było pod Augsburgiem w 955 roku. Oddziały węgierskie zaatakowały tyły Niemców, perfekcyjnie i z sukcesem unicestwiały kolejne cofające się legiony. Lecz w pewnym momencie, sądząc zapewne, że osiągnęły zwycięstwo, zarzuciły dyscyplinę i porządek i zajęły się rabunkiem. Również te oddziały, które obstawiały wejście do lasu, opuściły pozycje i przyłączyły się do plądrowania taborów. To był moment rozstrzygający o dalszym przebiegu i wyniku bitwy. Dlatego w tym miejscu parę uwag na ten temat.

Rozprzężenie węgierskich wojowników, zarzucenie słynnej dyscypliny na polu walki, ba, odejście od głównego kanonu ich taktyki było przejawem zmian w węgierskim społeczeństwie, które nie ominęły wojskowości. Wielu kronikarzy, szczególnie znawców wojskowości z obszaru Cesarstwa Bizantyjskiego, bardzo podkreślało zachowanie węgierskich wojowników w trakcie bitwy. Zauważano, że nigdy nie rozpoczynali łupienia taborów przeciwnika czy porzuconych w trakcie ucieczki dóbr, dopóki nie wybili (lub nie pojmali w niewolę) wszystkich wojowników strony przeciwnej. Tym razem jednak, na Lechowym Polu, Węgrzy postąpili inaczej. Nie czekając na pojawienie się dalszych rycerzy niemieckich przy wyjściu z lasu, przystąpili do grabienia porzuconego mienia i wiązania jeńców.

Legion Konrada raptownie wypadł z lasu, zajęci rabowaniem łucznicy nie zdążyli zareagować. Rycerze w pełnym galopie przetoczyli się po Węgrach; ten i ów węgierski wojownik nie oderwał jeszcze rąk od grabionego dobytku, a już padał przebity włócznią lub z roztrzaskaną mieczem czaszką - na nic w takim boju skórzane czapy na głowach. Z natarcia nie uszedł żywy prawie żaden Węgier, tabory zostały odbite, a jeńcy uwolnieni.

Natychmiast po tym sukcesie legion Konrada, a także uwolnieni rycerze czescy i szwabscy pognali bez straty chwili z powrotem na wschodnie wyjście z lasu, by połączyć się z głównymi siłami Ottona I. Wielu Szwabów i Czechów pędziło pieszo, gdyż ich konie padły lub uciekły podczas węgierskiego napadu. Widukind podsumował to następująco: „Po tym, jak zajęte rabunkiem oddziały węgierskie zostały zniszczone, powrócił książę Konrad ze zwycięskimi sztandarami z powrotem do króla. Zdumiewające, że dokonał [Konrad] tego triumfalnego sukcesu z nieobytą jeszcze w walce młodzieżą, podczas gdy starzy, przyzwyczajeni do sławy weterani, wahali się przed udziałem w tej akcji”[146]. Równie malowniczo opisał wyczyn Konrada Thietmar: „Ten [Konrad] wydarł jeńców wraz ze zdobyczą z gardzieli drapieżnego wilka i osiągnąwszy zwycięstwo, wrócił do obozu”[147]. Zwycięski powrót mężnego i podziwianego Konrada uskrzydlił pozostałe wojsko.

Węgrzy nic nie wiedzieli o tych wydarzeniach. Byli przekonani, że rozpoczęta przez nich akcja przebiega zgodnie z planem i że niebawem szeregi wroga pójdą w rozsypkę. Tymczasem do ustawionych już niemieckich oddziałów dołączyli Frankowie Konrada i resztki legionów czeskiego i szwabskich. Ku zdumieniu węgierskich dowódców, Otto I czynił przygotowania do ataku.

GŁÓWNA BITWA

Otto I ustawił swoją armię następująco: z przodu w jednej linii, w odstępach między sobą, trzy legiony bawarskie. Uważa się, że Bawarczyków spotkał zaszczyt walki w pierwszej linii z dwóch powodów. Mieli największe doświadczenie w walkach z Węgrami i rwali się do walki, aby pomścić wszystkie zniszczenia, jakich dokonywali Węgrzy, od lat najeżdżając Bawarię. Mieli wysokie morale i chęć do bitwy. Drugą linię tworzyli: po lewej niemieckiej flance legion Franków, a na prawej flance Otto I z legionem królewskim. Większość historyków uważa, że król podzielił swój legion na dwie części, które zajęły środek i prawą flankę drugiej linii, przy czym Otto I znajdował się pośrodku. Nad królem powiewał wspomniany sztandar Archanioła Michała. Trzecią linię tworzyły resztki dwóch szwabskich legionów, a zamykały ją niedobitki Czechów. Niemcy znajdowali się w strategicznie nie najgorszej pozycji, jeżeli wziąć pod uwagę przewagę liczebną wroga i jego możliwości taktyczne. Za plecami mieli las zabezpieczający ich przed atakiem od tyłu. Po lewej stronie ciągnęła się ściana skalistych wzniesień, chroniąca tę stronę niemieckiej armii przed możliwymi manewrami taktycznymi Węgrów.

Węgrzy zajęli pozycje na lekkich wzniesieniach w pobliżu osady zwanej Westheim. Ich ustawienie pokrótce opisałem poprzednio: dwa bloki zwrócone frontem do przeciwnika, piechota z przodu, pośrodku formacji, za nimi kawaleria wygięta na kształt półksiężyca.

Między obiema armiami płynęła niewielka rzeczka Schmutter, ale jej sforsowanie nie przedstawiało żadnego problemu.

Komu zależało bardziej na rozpoczęciu bitwy? Węgrom zbytnio się nie spieszyło. Prowiantu i innych zapasów mieli w bród – w końcu przez ostatni miesiąc łupili Bawarię i pół Szwabii. Wokół nich i poza nimi w kierunku wschodnim tereny obfitowały w pastwiska, niezbędne do utrzymania tysięcy koni. Otto I nie miał wyjścia, musiał rozpocząć starcie. Augsburg czekał na odsiecz, a za plecami król miał zniszczoną i ogołoconą ze wszystkiego krainę.

Tu warto wrócić do przekazów Widukinda i Thietmara. Widukind opisuje pełną emocji i górnolotną przemowę Ottona I do rycerstwa, która miała wzmóc patriotyzm i odwagę przed nadchodzącym starciem. Oto jej fragmenty: „Sami widzicie, moi rycerze, że w tak trudnym położeniu zachować się musimy odważnie, gdyż wróg ustawił się przed nami. Dotąd walczyłem w pełni chwały waszymi niezmordowanymi rękoma i zwycięskim orężem, i wygrywałem wszędzie poza moim państwem i ziemią. A teraz miałbym na własnej ziemi stchórzyć i uciec? Wiem, że oni przewyższają nas liczebnie, ale nie męstwem i uzbrojeniem”. I dalej w podobnym tonie (mowa króla jest długa), by zakończyć: „Pozwólcie lepiej, że rozstrzygniemy to spotkanie mieczami jak słowami”[148]. Po tej przemowie król, dzierżąc włócznię świętego Maurycego w jednej ręce, a tarczę w drugiej, spiął swego konia i ruszył na szeregi wroga, pociągając za sobą swe wojsko.

Bitwa trwała stosunkowo długo i zebrała krwawe żniwo po obu stronach – tym lakonicznym stwierdzeniem kwitują ją ówczesne źródła pisane[149]. Szkoda, że brakuje szczegółowego opisu. Najbardziej w tym momencie zawiódł oczekiwania potomnych Widukind, który poświęcił sześć stron na opis wszystkich okoliczności bitwy, w tym wspomnianej przemowy króla, długiej na pół strony. Ale opis starcia na Lechowym Polu, od momentu gdy Otto I rzucił się z wojskiem do ataku, do chwili gdy Węgrzy ustąpili z pola walki, elokwentny saski kronikarz zawarł praktycznie w jednym zdaniu: „Co odważniejsi spośród wrogów stawiali początkowo opór, po tym jednak, jak zauważyli, że część z nich ucieka z pola walki, dostali się pomiędzy naszych ludzi i zostali wybici”[150]. Bitwa przeciągała się, a ponieważ w starciu brały udział wielkie masy oddziałów konnych, kłębowisko walczących przesunęło się nieco na południowy wschód.

Pokolenia historyków starały się (i czynią to nadal) odtworzyć przebieg bitwy na Lechowym Polu, korzystając z przekazów pisanych, szczegółowej analizy właściwości taktycznych obu armii, sytuacji topograficznej na polu bitwy, a nawet mentalności wodzów. W ten sposób powstało sporo publikacji, na których podstawie można się pokusić o opisanie przebiegu bitwy na Lechowym Polu[151].

Węgrzy nie bez powodu ustawili armię tak, jak opisałem. Wiedzieli, że to Otto I musi zaatakować pierwszy, i w tym celu przygotowali dla niego łakomy kąsek w postaci ustawionej pośrodku piechoty, która nęciła, zapraszała wręcz do ataku swym słabym uzbrojeniem i rzucającym się w oczy brakiem dyscypliny (pamiętamy, jak gnano ich biczami do szturmu na Augsburg poprzedniego dnia). Dla stojącej naprzeciwko niemieckiej konnicy propozycja nie do odrzucenia. Nareszcie jazda pancerna mogła sobie użyć na przeciwniku, który nie uciekał na ich widok! Tak wyobrażali to sobie Węgrzy. Gdyby wtedy niemiecka jazda pancerna faktycznie rzuciła się na węgierską piechotę, po krótkim starciu pośrodku pola bitwy zapanowałby kompletny chaos. Niemieccy rycerze, po sukcesie pierwszego impetu, kłębiliby się splątani z walczącymi o życie węgierskimi piechurami – przedtem zresztą, w trakcie szarży, musieliby przegalopować pod gradem strzał wypuszczanych przez ustawiony za piechotą półksiężyc konnicy. Następne logiczne posunięcie Węgrów byłoby takie, że łucznicy na koniach musieliby tylko zawijać do środka rogi półksiężyca, otaczając stopniowo walczących pośrodku. Podczas tego manewru nieustannie ostrzeliwaliby śmiercionośnymi strzałami.

Na wypadek, gdyby plan nie zadziałał, na przykład nacierająca jazda pancerna przebiłaby się jednak przez oddziały piechoty i uderzyła na znajdującą się za nimi konnicę, Węgrzy mieli przygotowany plan awaryjny. Nie byłoby to nic nowego – po prostu udaliby ucieczkę. Niemcy parliby dalej, w coraz większym bezładzie, przerzedzeni dotychczasowym ostrzałem. W którymś momencie wszystkie udające ucieczkę oddziały węgierskie zawróciłyby i po okrążeniu, cały czas obsypując przeciwnika gradem strzał, dobiłyby poszczególne grupy niemieckich rycerzy. Plan bardzo dobry. Jednak Otto I i jego doradcy (w tym margrabia Gero) nie dali się wciągnąć w pułapkę, przewidzieli zamiary Węgrów i przeprowadzili własny plan taktyczny.

Stojące w trzeciej i czwartej linii odziały czeskie oraz szwabskie, poważnie przerzedzone w porannej bitwie i w większości pozbawione koni, przeszły do pieszego ataku na węgierską piechotę w centrum. Po drodze, gdy mijali przednią linię, dołączył do nich środkowy legion bawarski. Cały manewr został sprawnie przeprowadzony. Za pomocą tarcz Niemcy sformowali coś na wzór dawnego rzymskiego żółwia i tak chronieni zbliżali się nieubłaganie w stronę piechoty przeciwnika. Węgrzy, zaniepokojeni innym rozwojem sytuacji niż oczekiwany, rozpoczęli ostrzał maszerujących pieszo niemieckich rycerzy. Ale dzięki umiejętnie trzymanym tarczom straty nie były wielkie i nie powstrzymały maszerujących przed parciem naprzód.

Akcja spieszonych oddziałów niemieckich była idealnie zgrana w czasie z manewrem jazdy pancernej. W chwili gdy piechota ruszyła w stronę węgierskiego centrum i minęła drugą linię niemieckiego szyku bojowego, Otto I poderwał do ataku swój legion królewski. Odbyło się to prawie bezpośrednio po jego płomiennym przemówieniu. Lecz nie skierował szarży w środek węgierskich szyków, tam szła właśnie piechota. Pancerni Ottona I przegalopowali nieco bardziej na prawo, by zmusić skrzydło węgierskiego półksiężyca do rozciągnięcia w jak najdłuższą linię. Następnie po sprawnej zmianie kierunku przeszli do natarcia na lekko zdezorientowanych konnych łuczników przeciwnika na ich lewym skrzydle. Po drodze spadły na nich chmary strzał, zwalając z koni wielu pędzących rycerzy. Tego należało się spodziewać. I na ten krytyczny moment przygotowywał Otto I swą jazdę płomiennym przemówieniem. Jednak z punktu widzenia Węgrów straty wśród niemieckiej jazdy były zbyt małe, na co wpłynęły co najmniej dwa czynniki. Przede wszystkim formacja łuczników została rozciągnięta wbrew swej woli w linię, przez co zmniejszyła się skuteczność ostrzału z łuków. Po drugie, według niektórych przekazów tego dnia zapowiadało się na burzę, narastał upał, a powietrze było wilgotne[152]. To były warunki zabójcze dla węgierskich łuków refleksyjnych. Niektóre elementy użyte do ich budowy – ścięgna zwierzęce, cienka kora brzozowa i klej spajający poszczególne części broni – nie wytrzymywały dużej wilgoci, a tym bardziej bezpośredniego kontaktu z wodą. Po prostu rozklejały się i cała konstrukcja stawała się bezużyteczna.

Jazda pancerna z Ottonem I na czele wpadła zatem z impetem na węgierską konnicę nieprzygotowaną na taki obrót sprawy. Pośrodku mężnie walczyły odziały piechoty. Również Konrad Czerwony na lewej flance poderwał do ataku swą pancerną jazdę, gdy tylko prawy bok węgierskiej konnicy począł zaginać się do środka, chcąc przyjść walczącym tam oddziałom z pomocą. Na nich spadło uderzenie Franków. Wywiązała się równie zagorzała walka, jak po stronie Ottona I. Po jakimś czasie Węgrzy zaczęli ustępować, co było łatwe do przewidzenia. W bezpośrednim starciu z opancerzonymi i uzbrojonymi w długie proste miecze oraz włócznie rycerzami niemieckim nie mieli szans walczący lekkimi szablami i pałaszami. Bitwa przesunęła się na południowy zachód, i tam doszło do rozstrzygających i najbardziej krwawych zmagań w tym boju. W źródłach zachował się opis sceny, której bohaterem jest biskup Ratyzbony Michał[153]: „Kiedy ten [Michał] długo już i z największą troskliwością rządził powierzoną mu diecezją, pospieszył wraz z innymi książętami Bawarii na pomoc kresom wschodnim, które znów napadli Węgrzy. W bitwie z nimi, do której przyszło niebawem, nasi – o zgrozo! – zostali pokonani i starci na głowę przez nieprzyjaciół. Biskup z odciętym uchem i ranami na całym ciele leżał jak martwy pośród zabitych. Obok niego znajdował się jeden z nieprzyjaciół [...] gdy ów zobaczył, że biskup jeszcze żyje, pochwycił włócznię i chciał go zabić. Wtedy biskup, z Boga czerpiąc siłę, po długiej i zaciętej walce wręcz powalił go zwycięsko na ziemię”[154].

Walczące po lewej i prawej stronie oddziały jazdy pancernej zaczęły brać górę nad przeciwnikiem, spychając go ku środkowi. Zaginały przy tym skrzydła ataku również w stronę środka, niby napinające się coraz bardziej dwa końce łuku. Dla węgierskiej piechoty oznaczało to okrążenie i walkę o przeżycie. Gdy dla węgierskich dowódców stało się to jasne, zrozumieli, że ta część bitwy zakończy się straszliwą klęską i dla piechoty nie ma już ratunku. Postanowiono zostawić ją na pastwę losu i ocalić jak najwięcej oddziałów konnych. Tak też się stało, konnica zaczęła opuszczać pole bitwy, niekoniecznie w panice czy rozsypce. Ale nie wszystkim dopisało szczęście. Część oddziałów nie była już zdolna do skoordynowanych i zdyscyplinowanych działań taktycznych, te padały ofiarą szalejących na polu bitwy, upojonych zwycięstwem Niemców. Wielu Węgrów utonęło w rzece podczas prób jej sforsowania, inni byli dobijani w wodzie. Niektóre grupy szukały schronienia w szopach i zabudowaniach w okolicznych wsiach. Gdy zostali odkryci, nieszczęśników palono żywcem wraz z budynkami.

Węgrzy, którzy próbowali uciekać, prędzej czy później wpadali w ręce wojowników lub uzbrojonej i pałającej zemstą lokalnej ludności. Rycerze niemieccy gnali jeszcze za wrogiem, gdy dały się słyszeć groźne pomruki nadchodzącej burzy. Konrad Czerwony, też uganiający się za niedobitkami Węgrów, umęczony skwarem i walką poluzował nieco pancerz i hełm, aby zaczerpnąć powietrza. I wtedy węgierska strzała trafiła go w gardło, zabijając tego nieprzeciętnego rycerza na miejscu[155].

Główną bitwę wygrali Niemcy, lecz większości węgierskiej armii – konnym łucznikom – udało się ujść z masakry i opuścić pole bitwy. Kierowali się na prawą stronę Lecha, tam gdzie znajdowały się ich obozy. Użyłem liczby mnogiej, gdyż nie ulega wątpliwości, że armia węgierska licząca co najmniej 20 tys. wojowników konnych i kilkanaście tysięcy piechoty nie mogła obozować w jednym miejscu. Na wspomnianym wzniesieniu w Gunzenlee znajdowała się jedynie kwatera głównego wodza, Bulcsú, i części jego armii.

Z przekazu Gerharda, stojącego na murze obronnym Augsburga, wiemy, że w pewnym momencie na „przedpolach Augsburga pojawiły się wracające z południowego zachodu liczne oddziały węgierskie”[156]. Ich liczba i zdyscyplinowanie nie wskazywały na przegraną bitwę, wręcz przeciwnie, jakiś czas mieszkańcy Augsburga obawiali się, że znów dojdzie do szturmu na miasto. Dopiero gdy Węgrzy, omijając łukiem mury miasta, kierowali się na most na Dunaju, by przedostać się na prawą stronę, do mieszkańców Augsburga zaczęło docierać, że widzą wycofującą się armię. Oznaczało to, że bitwę wygrał król Otto I!

Jakiś czas później pojawiły się niemieckie oddziały pościgowe, jednak nie rzuciły się za Węgrami na wschodnią stronę Lecha. Być może zastępy węgierskich wojowników liczyły na to, że Niemcy pognają za nimi w dzikim pędzie, upojeni odniesionym właśnie zwycięstwem. Sytuacja mogła się zdawać podobna do tej z 910 roku, kiedy Węgrzy markowali wycofanie się z pola walki i wciągnęli ścigające ich pojedyncze i w tym momencie już mało zdyscyplinowane oddziały Franków wschodnich w pułapkę, a następnie, w otwartym terenie, zawrócili i ze wszystkich stron otoczyli ścigających, zasypując ich strzałami. W ten sposób zmasakrowali całą armię wschodniofrankijską. Niewykluczone, że tym razem także liczyli na powodzenie takiego manewru, a wiele na to wskazywało. Bitwa na Lechowym Polu kosztowała ich utratę całej piechoty i dużej części konnicy, jednak jej trzon pozostał gotów do dalszej walki. Zdaniem niektórych historyków, z piekła na Lechowym Polu na drugą stronę Lecha mogło przedostać się nawet do 10 tys. konnych łuczników, czyli spora część armii węgierskiej, która na przełomie czerwca i lipca tego roku wkroczyła do Bawarii.

Najwidoczniej jednak Otto I wietrzył potencjalną pułapkę, dlatego zakazał swym rycerzom ścigania Węgrów po Bawarii, na tę sytuację miał już przygotowany plan działania, który opiszę w następnym rozdziale. Król zajął jeszcze węgierski obóz po prawej stronie Dunaju, odbił stłoczonych tam jeńców i zagarnął tabory przeciwnika, co odbyło się już w zapadających ciemnościach. Następnie wjechał majestatycznie do Augsburga, witany owacyjnie przez poddanych, i spotkał się z biskupem Ulrykiem. Tymczasem nastąpiło oberwanie chmury, nad Bawarią rozpętały się burze. Taka pogoda miała się utrzymać przez następne dni – należy to szczególnie podkreślić. Okazuje się bowiem, że to natura w znacznym stopniu przyczyniła się do takiego, a nie innego zakończenia tej wojny.

Bitwa na Lechowym Polu zakończyła się zwycięstwem Niemców i katastrofalną porażką Węgrów. Informacje o niej odbiły się w Europie głośnym echem, czego dowodem są wzmianki w licznych źródłach pisanych, na przykład w żywocie Brunona: „[Otto] rozpoczął walkę z pierwszymi oznakami świtania tego świętego dnia [św. Wawrzyńca], a zakończył wieczorem wielkim zwycięstwem z boską pomocą, gdyż Bóg stał po jego stronie”[157]. Tak o bitwie informują Roczniki z Sankt Gallen: „Król Otto walczył z Agarenern [Węgrami] w uroczysty dzień św. Wawrzyńca i pokonał ich z boską pomocą”[158]. Wspomnijmy też Roczniki Salzburga: „Wielka węgierska (Ungarorum maximus) armia została rozdarta na kawałki we wschodniej Bawarii, niedaleko rzeki Lech (flumen Lemannum)”[159].

Jednak strona niemiecka także poniosła tego dnia dotkliwe straty. W boju polegli m.in.[160]: graf Dietpold[161], brat biskupa Ulryka, były książę Lotaryngii Konrad I Czerwony, syn siostry biskupa Ulryka imieniem Reginbald, graf Ulrich von Argengau, graf Burchard von Hellfenstein.

Jeszcze na polu bitwy uniesieni zwycięstwem rycerze niemieccy okrzyknęli Ottona I „ojcem ojczyzny i cesarzem”[162] – była to zapowiedź tego, co nastąpiło siedem lat później, gdy w 962 roku Ottona koronowano i namaszczono w Rzymie na cesarza.

Ale dramat tej kampanii nie dobiegł jeszcze końca, trwał przez dwa następne dni.

135 10 sierpnia jest dniem męczeńskiej śmierci św. Wawrzyńca, który, najpierw torturowany, zginął przypalony na rozżarzonej do czerwoności kracie na rozkaz kapitana gwardii cesarza Waleriana I.

136 Thietmar, op. cit., II, 10.

137 Ruotger, Vita Brunonis…, op. cit., 35, s. 232.

138 Widukind, op. cit., III, 44.

139 Ibidem.

140 Czego sami Niemcy boleśnie niejednokrotnie doświadczyli na własnej skórze. Przykładem jest kompletne unicestwienie przez Czechów w jednej bitwie najlepszego dotąd legionu niemieckiej jazdy pancernej, tzw. Łotrów Merseburskich, w 936 roku.

141 Dla przykładu David S. Bachrach, op. cit.

142 W tym na pewno margrabia Gero.

143 Wegecjusz, Epitoma rei militaris, księga III – strategia i taktyka.

144 Widukind, op. cit., III, 44.

145 O wrzasku bojowym nacierających Węgrów pisał już Liutprand z Cremony przy opisie bitwy nad rzeką Unstrutą w 933 roku, Werke, II, c. 30: diabolica húi, húi frequenter auditur.

146 Widukind, op. cit., III, 44.

147 Thietmar, op. cit., II, 9.

148 Widukind, op. cit., III, 46.

149 Ibidem, 46, o „okrutnym zwycięstwie”: victoria fuit de tam saeva; w podobnym tonie informacje o „wielu zabitych”: multi occisi, roczniki Annales Quedlinburgenses, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 3, t. III), Hannover 1839 pod rokiem 955, czy Vita Sancti Uodalrici…, op. cit., w rozdziale 12.

150 Widukind, op. cit., III, 46.

151 Za najlepszą rekonstrukcję przebiegu bitwy uchodzi praca historyka Charlesa R. Bowlusa, Die Schlacht…, op. cit., o której Davis S. Bachrach napisał w Niemieckiej sztuce wojennej w czasach Mieszka I, s. 71, przyp. 118: Podstawowy opis bitwy to teraz Bowlus, Lechfeld.

152 Rzeczywiście, pod wieczór tego lub rankiem następnego dnia nad Bawarią rozpętały się gwałtowne burze, powodując nawet powódź.

153 Regesta Imperii II, op. cit., RI II, 1, n. 240g; Thietmar, op. cit., II, 27; K. Köstler, op. cit., s. 36. Należy zaznaczyć, że Thietmar opisał tę scenę, ale, jak sądzą historycy, pomylił bitwy, wymieniając tę z Węgrami pod Lauen w 948 roku.

154 Widukind, op. cit., III, 46.

155 K. Köstler, op. cit., s. 36; Widukind, op. cit., III, 47.

156 Vita Sancti Uodalrici…, op. cit., 12.

157 Ruotger, op. cit., s. 44−45.

158 Annales Sangallenses…, op. cit., s. 79.

159 Annales Iuvavenses…, op. cit., s. 743.

160 E. Dümmler, Jahrbücher der Deutschen…., op. cit., s. 259 i źródła wymienione w przyp. 2 oraz s. 260; K. Köstler, op. cit., s. 36; Widukind, op. cit., III, 47; Vita Sancti Uodalrici…, op. cit., 12.

161 Jego syn Rychwin, który też walczył w bitwie, został przez króla Ottona I natychmiast potwierdzony w ojcowskim dziedzictwie jako nowy graf (Regesta Imperii II, RI II, 1, n. 240h).

162 Widukind, op. cit., III, 49.

Dramatyczna ucieczka Węgrów, 11–12 sierpnia

Bitwa stoczona 10 sierpnia zakończyła się klęską wojsk węgierskich. A wieczorem tego dnia nad Bawarią rozpętało się piekło, czego oznaki narastały już od południa – upał, bardzo wysoka wilgotność powietrza, miejscami wystąpiły pierwsze burze i deszcze. Następnie rozpętała się gwałtowna burza z ulewnym deszczem. Następnego dnia pogoda jeszcze się pogorszyła, szalały ulewy, waliły grzmoty i błyskawice. Nie trzeba było długo czekać, aby liczne rzeki wystąpiły z brzegów. Całe połacie kraju zalała gwałtowna powódź.

Otto I dostrzegł zbliżający się żywioł pod koniec dnia 10 sierpnia i wydał odpowiednie rozkazy. Liczni kurierzy rozbiegli się po Bawarii z rozkazami do wszystkich garnizonów usytuowanych przy brodach, przejściach, na drogach i traktach, które brzmiały: zniszczyć bez wyjątku każdy wałęsający się w okolicy oddział węgierski próbujący przedostać się na wschód w kierunku Kotliny Panońskiej. Sytuacja Węgrów była beznadziejna. Szalejące burze, deszcze i powodzie uniemożliwiały przedostanie się zwykłymi drogami na wschód. Rzeki były nie do przebycia, nieliczne jeszcze dostępne obsadziły i strzegły liczne oraz silnie uzbrojone garnizony wzmocnione rycerstwem, które w trakcie lipcowej inwazji musiało pozostać w warowniach. A jednocześnie od strony Augsburga, ostrożnie, ale zdecydowanie, postępowało wojsko Ottona. Po bitwie 10 sierpnia nastąpił ostatni akt dramatu: prawie kompletne unicestwienie wielkiej armii węgierskiej. Źródła utrwaliły dantejskie sceny, jakie rozegrały się w ciągu dwóch dni, opisując tragiczny koniec węgierskich wojowników.

Rozkaz króla, aby zabijać uciekających, przyjęto, z małymi wyjątkami, dosłownie. Oto fragment jednego z opisów, jak postępowano z węgierskimi wojownikami: „załogi statków rzecznych, łodzi i tratw spychały [Węgrów] bezpośrednio żywcem do wody lub zabijano ich, a ciała wyrzucano. Niektórym udawało się dostać na przeciwległy brzeg – tam dostawali się pod miecze i włócznie patroli. Zamknięto im wszystkie drogi, zarówno ucieczki na wschód, jak i powrotne”[163]. Warto tu przytoczyć kilka uwag na temat punktów warownych wybudowanych przez ostatnie sześćdziesiąt lat w celu obrony przed węgierskimi najazdami. Nie musiały to być wielkie miasta, wystarczył niewielki gródek, silnie ufortyfikowany murem obronnym i wieżą, obsadzony przeszkolonym garnizonem. Dla przykładu: na niewielkim odcinku pomiędzy Amper, Würm i Isar, wzdłuż tych rzek, tylko w latach pięćdziesiątych X wieku wybudowano cztery takie ośrodki. Z przytoczonego opisu dowiadujemy się też, że żadna droga, bezdroże ani jakiekolwiek miejsce w Bawarii nie dawało Węgrom ukrycia przed „gniewem Boga”. Widukind opisuje następujące zdarzenie: grupa węgierskich wojowników wdrapywała się na stromy brzeg jakiejś rzeki, gdy raptem rwąca woda podmyła skarpę i zabrała wszystkich w otchłań[164].

Jak słusznie zauważyli historycy, w normalnych warunkach sforsowanie tych rzek i przebycie wschodniej Bawarii nie przedstawiało dla Węgrów wielkich trudności. Dopiero niespotykane burze i wywołane nimi powodzie zmieniły sytuację, powodując katastrofalne skutki dla uciekających na wschód wojowników. Dopiero w ciągu tych dwóch dni, 11 i 12 sierpnia, armia węgierska została tak naprawdę unicestwiona, to kaprysy natury przyczyniły się do klęski Węgrów[165]. Nie dość, że posłuszeństwa odmówiła ich cudowna broń, łuki refleksyjne, to na dodatek zostały odcięte im drogi powrotu.

Do klęski Węgrów przyczynił się też drugi kontyngent czeski pod dowództwem księcia Bolesława I Srogiego, który nie dotarł do Ulm i pozostał w Ratyzbonie, czekając na dyrektywy Ottona I. Król wysłał im ten sam rozkaz, co wszystkim innym garnizonom znajdującym się po drodze do Kotliny Panońskiej – zabijać Węgrów. Wypoczęte rycerstwo czeskie natychmiast przystąpiło do działania i zaatakowało błąkające się na południe od Dunaju oddziały węgierskie: „I jeszcze jedna bitwa się wywiązała, gdy uciekających Węgrów zaatakowali Czesi, którzy złapali ich króla Lele [książę Lél], unicestwiwszy przedtem całkowicie jego armię”[166]. Tak naprawdę Czechom nie poszło z Węgrami tak łatwo, niektóre źródła opisują ciężkie walki na południe od Ratyzbony. Wojownicy węgierscy po raz drugi spalili klasztor w Thierhaupten, a braci zakonnych wrzucili w płomienie. Dopiero atak czeskiego rycerstwa powstrzymał ich przed dalszymi zniszczeniami, jednak walki trwały dwa dni[167].

W wielu źródłach są też wzmianki o schwytaniu czołowych węgierskich wodzów, w tym wodza inwazyjnej armii, Bulcsú, oraz dwóch prawnuków Arpada, książąt Léla i Súra. Brakuje jednak szczegółów ich ujęcia. Dopiero kronikarz węgierski Szymon z Keza opisał dokładnie ten epizod: „Przywódcom węgierskim Lél i Bulcsú udało się skonfiskować statki rzeczne [naves]. Z ich pomocą próbowali przedostać się Dunajem na Węgry i tym sposobem uciec z pogromu, gdyż szlaki lądowe były niedostępne i zablokowane. Jednak na wysokości Ratyzbony ich łodzie zostały zaatakowane i zdobyte, a oni sami dostali się tym sposobem do niewoli”[168]. Spotkał ich bardzo smutny los. Lél, Bulcsú i ujęty wcześniej Súr zostali powieszeni w Ratyzbonie przed wschodnią bramą na wysokiej szubienicy, niczym zwyczajni złodzieje czy bandyci. Był to jeden z ostatnich rozkazów[169] wydanych przez umierającego w Ratyzbonie księcia Bawarii Henryka, który wyzionął ducha 1 listopada 955 roku.

Wraz ze schwytanymi wodzami do Ratyzbony ściągnięto całą masę złapanych węgierskich wojowników, wśród których znaleźli się m.in. pomniejsi przywódcy o imionach Toxo i Schabo[170]. Wszystkich spotkał okrutny los: niektórych zamęczono na śmierć, torturując i okaleczając, innych powrzucano do głębokich dołów i zasypano żywcem[171]. Podobno, zdaniem niektórych historyków, masakra jeńców w Ratyzbonie odbyła się wbrew woli cesarza Ottona I. Z drugiej strony okrutne potraktowanie przez Henryka pokonanych przeciwników, jakby nie było najwyższych przedstawicieli węgierskich elit, potwierdzało tylko krążące pogłoski o szczególnie mściwej naturze księcia Bawarii. Przykładem są i inne jego uczynki, jak nakaz wykastrowania patriarchy Aquilei czy oślepienie Herholda, arcybiskupa Salzburga.

Jak się okazało, rację miał cytowany Szymon z Keza, który twierdził, że Węgrzy przegrali z powodu deszczu. Według węgierskiej legendy do ojczyzny w Kotlinie Panońskiej powróciło zaledwie siedmiu Węgrów[172]. György Györffy uważa natomiast, że nie jest prawdą, iż cała węgierska armia została unicestwiona. Wskazuje na to, że źródła niemieckie w pierwszym roku po bitwie piszą o równych stratach armii niemieckiej i węgierskiej. Dopiero z czasem, gdy Węgrzy zaprzestali najazdów, wśród Niemców zaczęło się rozpowszechniać przekonanie, że powodem jest utrata wszystkich wojowników na Lechowym Polu[173].

Interesującym efektem tej bitwy jest powstanie na terenie między rzekami Lech i Traun wielu kościołów i klasztorów pod wezwaniem świętego Wawrzyńca. Czyli na obszarze, na którym 11 i 12 sierpnia doszło do masakry węgierskich oddziałów. Tym samym bogobojni ludzie powiązali likwidację w ciągu zaledwie dwóch dni okropnej plagi, jaką byli w ich oczach Węgrzy, z niebiańską pomocą i wstawiennictwem świętego Wawrzyńca. Duże grono archeologów, historyków i innych badaczy zajmujących się zagadnieniem bitwy na Lechowym Polu doszło do następującego wniosku: w tych miejscach, w których odbyły się szczególnie zacięte walki, podczas których niszczono uciekające oddziały węgierskie, postawiono kościoły pod wezwaniem świętego Wawrzyńca, chcąc mu podziękować za zwycięstwo. Jest to też chyba jedyne logiczne wytłumaczenie wzniesienia tak dużej liczby kościołów w tak krótkim czasie na obszarze między Lechem i Traun. Dla przykładu parę liczb: pięć kościołów pod wezwaniem świętego Wawrzyńca znajdowało się wzdłuż krótkiego odcinka rzeki Lech na południe od Augsburga, w bezpośrednim sąsiedztwie Lechowego Pola, cztery w wąskim międzyrzeczu rzek Amper i Isar, siedem wzdłuż Dunaju pomiędzy miastami Eichstätt a Pasawą oraz pojedyncze w międzyrzeczu Inn. Wymieniłem tylko niektóre z tych świątyń. Ich istnienie jest świadectwem wypadków z 11 i 12 sierpnia 955 roku.

163 Vita Sancti Uodalrici…, op. cit., 12.

164 Widukind, op. cit., III, 46.

165 Ex Simonis de Keza…, op. cit., s. 534.

166 Annales Sangallenses…, op. cit., s. 79.

167 K. Köstler, op. cit., s. 37.

168 Ex Simonis de Keza…, op. cit., L. II, s. 535.

169 M. Becher, op. cit., s. 194.

170 K. Köstler, op. cit., s. 37.

171 Regesta Imperii II, RI II, 1, n. 240i; H. Einsle, op. cit., s. 106.

172 F. Majoros, op. cit., s. 22.

173 G. Györffy, König Stephan der Heilige, op. cit., s. 44.

Podsumowanie

Opisane w tej publikacji zmagania między Niemcami i Węgrami w 955 roku, których finałem była bitwa na Lechowym Polu stoczona 10 sierpnia, przeszły do historii z kilku powodów. Warto tu wspomnieć o dwóch: wojskowość i polityka. Niezaprzeczalnie jednym z najważniejszych jest aspekt militarny – duża liczba walczących wojsk, dramaturgia kolejnych starć i bitew, wyrafinowane strategie i taktyki, oblężenie dużego miasta, liczba poległych wojowników po obu stronach, wielkość obszaru objętego działaniami taktycznymi. Patrząc z tego punktu widzenia, było to przekonujące i zdecydowane zwycięstwo niemieckiego króla Ottona I nad przeważającymi siłami zbrojnymi Węgrów. Bitwa ta wywarła także wpływ na bieg wydarzeń politycznych oraz społecznych, nie tylko Niemiec i Węgier, ale całego obszaru Europy Zachodniej i Środkowej. W tym kontekście – militarnym i politycznym – postaram się ukazać niektóre skutki i znaczenie bitwy na Lechowym Polu w odniesieniu do jej uczestników, Niemiec i Węgier.

Na początek jednak, czym bitwa na pewno nie była: starciem chrześcijaństwa z pogaństwem, tak jak to przez lata próbowali przedstawić niektórzy historycy, uważając tę batalię za obronę chrześcijańskiej Europy. Nic bardziej mylnego, chociażby z tego powodu, że węgierskie elity polityczne już od co najmniej lat czterdziestych X wieku otworzyły Węgry na chrystianizację. Na Węgrzech działał przysłany w 953 roku z Cesarstwa Bizantyjskiego biskup imieniem Hierotheos. Na początek dali się ochrzcić członkowie rodu Arpada i inni możni, po nich szeregi wojowników, a następnie rzesze zwykłej ludności. W krótkim czasie na terenie Kotliny Panońskiej wzniesiono liczne kościoły. Nawracanie zwykłej ludności było o tyle łatwe, że jej niemałą część stanowili Słowianie, którzy już przedtem mieli kontakty z misjonarzami. Jednym słowem, w 955 roku, gdy wielka węgierska armia rzuciła się do ostatniego desperackiego najazdu na Niemcy, nie była to inwazja pogaństwa.

NIEMCY

Triumf na Lechowym Polu pozwolił Niemcom na udaną konsolidację poszczególnych regionów państwa – w tym rywalizujących ze sobą księstw – w jeden organizm polityczny, posłuszny rządom silnej dynastii. Nie bez przyczyny wśród historyków ukształtowało się przekonanie o decydującym wpływie tego zwycięstwa na powstanie i rozwój świadomości niemieckiej wspólnoty narodowej, a co najmniej poczucia przynależności do jednej wspólnoty. Tematu tego, raz wyciszanego, raz nagłaśnianego, w zależności od sytuacji i koniunktury politycznej oraz różnych definicji pojęć „państwo” i „naród”, ostatnio się raczej nie podejmuje. Czy słusznie? Przecież każdy europejski naród musiał mieć swoje początki, pierwsze oznaki świadomości bycia narodem. Patrząc z punktu widzenia historyka, były to idee i przemyślenia, które się rodziły i formowały pod wpływem różnych wydarzeń dziejowych, do których należały też bitwy.

Ważnym etapem konsolidacji państwa było zgodne współdziałanie dotychczasowych rywali w obliczu zewnętrznego zagrożenia. Równie dobrze większość Bawarczyków mogła wykorzystać nadarzającą się okazję i przy współpracy z Węgrami wywalczyć polityczną niezależność od saskiego króla (a do czasu bitwy na Lechowym Polu Bawarczycy często wchodzili w alians z Węgrami). Czy w tym przypadku powstałyby znane nam Niemcy? Przecież Szwabia też miotała się między lojalnością wobec króla a marzeniami o własnej suwerenności. Podobnie było z Lotaryngią, w której warstwa możnowładców lawirowała między Niemcami, Francją a własnym separatyzmem. A jednak tym razem w obliczu grożącej z zewnątrz katastrofy wszystkie te animozje poszły w zapomnienie i szczepy germańskie stanęły jak jeden mąż w obronie ich króla i królestwa. Wielu historyków uważa, że bitwa na Lechowym Polu doprowadziła do ostatecznego pojednania Bawarii z Saksonią.

Ottonowi I triumf nad Węgrami bez wątpienia pomógł w realizacji marzenia o koronie cesarskiej i ułatwił urzeczywistnienie wielu planów politycznych. Opisałem już na podstawie relacji[174] mnicha Widukinda, jak króla jeszcze na polu bitwy obwołano „ojcem ojczyzny” (pater patriae) i „cesarzem” (imperator), chociaż oficjalna koronacja na cesarza odbyła się w Rzymie siedem lat później, 2 lutego 962 roku. Sprawa o tyle interesująca i tajemnicza, że Widukind od opisu bitwy na Lechowym Polu, aż do końca swej kroniki konsekwentnie nazywa Ottona I cesarzem. Mimo że ani razu nie napisał o koronacji w Rzymie. Wydaje się, i tak to widzi wielu historyków, że Widukind nawiązał tu do rzymskiej tradycji późnego antyku, kiedy to legiony obwoływały swych wodzów imperatorami. W odróżnieniu od Widukinda, kancelaria królewska powstrzymała się przed uznaniem za fakt dokonany euforycznej reakcji rycerzy niemieckich na Lechowym Polu i wciąż używała[175] w dokumentach tytułu król, rex.

Ottona I odniesione zwycięstwo i spontaniczne obwołanie go cesarzem na pewno uskrzydliło i dopomogło w realizacji konkretnych planów, w tym jednego z najważniejszych: założeniu arcybiskupstwa w Magdeburgu. Niedługo po bitwie do Rzymu został wysłany specjalny królewski posłaniec, opat klasztoru z Fuldy imieniem Hadamar (którego syn Ottona arcybiskup Moguncji Wilhelm nazwał wilkiem w owczej skórze). Dokładne plany tej misji nie są znane, wiadomo jednak, że Hadamar przywiózł z Rzymu m.in. ważny przywilej nadany Ottonowi I przez papieża Agapita II: od tej pory król miał prawo zakładać biskupstwa na podległych sobie obszarach według własnego uznania. Przywilej ten był kuriozum w historii papiestwa i niebywale zwiększał władzę polityczną i militarną Ottona.

Spoglądając na wyczyny militarne Ottona I z pozycji historyka, należy docenić jego niebywałe zwycięstwa w wojnach i bitwach, które oznaczają, że był utalentowanym wodzem i strategiem, potrafiącym w rozstrzygających momentach podjąć genialne taktyczne decyzje. Przykładem niech będzie choćby rok 955, w którym król musiał się zmierzyć z trzema niezależnymi konfliktami zbrojnymi: tłumieniem wojny domowej aż do bitwy pod Ratyzboną, bitwą z Węgrami na Lechowym Polu, a następnie, 16 października, bitwą ze Słowianami połabskimi nad Reknicą.

Przy okazji pisania tej książki musiałem nieco zrewidować swe dotychczasowe zdanie o talentach militarnych Ottona. W moich poprzednich publikacjach pisałem, że król musiał mieć wielkie szczęście, wygrywając jakąś bitwę mimo beznadziejnej sytuacji. Jednak gdy spojrzeć na te batalie, staje się jasne, że to nie szczęście przynosiło zwycięstwa, lecz przemyślana strategia, wyrafinowana taktyka i umiejętność otaczania się odpowiednimi wykonawcami rozkazów. A oto niektóre z tych przykładów podane chronologicznie:

Bitwa pod Ardenach, 2 października 939 roku. W samym środku powstania możnych niemieckich przeciwko królowi Ottonowi jego sytuacja była bardzo niekorzystna. Na czele buntowników stał książę Lotaryngii Giselbert II, książę Frankonii Eberhard III i młodszy brat króla, Henryk. Giselbert zaproponował wasalne poddanie Lotaryngii królowi zachodniofrankijskiemu, Ludwikowi IV, na co ten chętnie przystał i przyrzekł buntownikom swe poparcie. Ottona zaczęło opuszczać coraz więcej poddanych, nie tylko możni świeccy, ale i bardzo wielu wysokich dostojników Kościoła (np. arcybiskup Moguncji Fryderyk czy biskup Strasburga Ruthard). W pewnym momencie Otton mógł liczyć tylko na grupkę wiernych poddanych i niewielkie siły zbrojne. Nawet Widukind ujął to niezwykle pesymistycznie: „i wszelka nadzieja upadła, by w przyszłości jeszcze Sasi mieli króla”[176], sugerując nieuchronny upadek saskiej dynastii.

Krótko mówiąc, przeciwnikom Ottona niewiele brakowało, by unicestwić króla, musieli go tylko otoczyć i przymusić do walki lub poddania. Okazja taka nadarzyła się niedaleko Ardenach nad Renem, gdzie kolumny buntowniczych wojsk grabiły i pustoszyły posiadłości ostatnich sojuszników Ottona. Tymczasem król przyczaił się w pobliżu z niewielkimi siłami. Buntownicy, zamiast najpierw go zaatakować, zajęli się przeprawianiem łupów na drugą stronę rzeki. Niespodziewanie, gdy armia buntowników z łupami przeprawiała się przez Ren, a na jej tyłach, jeszcze po prawej stronie Renu, znajdowali się dwaj główni przywódcy, Giselbert i Eberhard, Otto wysłał do ataku resztkę swego rycerstwa z wiernymi mu możnymi na czele: księciem Hermanem ze Szwabii i grafami Konradem i Udo. Rycerze króla zaskoczyli obu zbuntowanych książąt niespodziewaną szarżą i w mgnieniu oka wybili ich oddziały przyboczne. Książę Eberhard III zginął na miejscu, książę Giselbert uciekł, lecz utonął w Renie, gdy wywróciła się łódka, którą płynął. Po śmierci dwóch przywódców buntu sytuacja zmieniła się na korzyść Ottona, do którego w szybkim tempie zaczęli wracać poddani, i niebawem powstanie się skończyło. Czy bitwa pod Ardenach i jej rezultat były wynikiem szczęścia, czy ryzykanckiej, ale odważnej i błyskawicznej decyzji taktycznej króla?

Bitwa na Lechowym Polu, 10 sierpnia 955 roku. Gdyby Węgrzy przeprowadzili plan napadu na tabory zgodnie z dotychczasową taktyką, nie daliby się zaskoczyć i zniszczyć szarży Konrada Czerwonego. Czy Otto miał szczęście, że Węgrzy zapomnieli o swej dyscyplinie, czy wydał odpowiedni rozkaz odpowiedniej osobie? Jak wiemy, weterani w armii Ottona kręcili głowami z niedowierzaniem, gdy ujrzeli, jak młodzi i mało doświadczeni rycerze rzucili się za Konradem Czerwonym, by uderzyć na plądrujących tabory Węgrów. A w dalszej części bitwy: czy zmiana warunków atmosferycznych (wzrastająca gwałtownie wilgotność powietrza, późniejsze burze, ulewy i powodzie) była oznaką szczęścia sprzyjającego Ottonowi? Pod wpływem deszczu i wilgoci zawiodły Węgrów łuki refleksyjne, w wyniku powodzi zostały im odcięte drogi powrotne. Ale niezależnie od tego Otto pokonał Węgrów w końcowej bitwie lepszą taktyką i jej perfekcyjnym wykonaniem. Król związał środek pola bitwy kłębiącą się piechotą, a sam przeprowadził atak szpicą jazdy pancernej na flankę węgierskiej konnicy. W wyniku tego ataku rozsypała się węgierska formacja bitewna, a łuki na niewielką odległość i tak były bezużyteczne. Co do ucieczki Węgrów: czy tylko dzięki szczęściu sprzyjającemu Niemcom powodzie uniemożliwiły Węgrom uratowanie wojsk? Przecież Otto świadomie i w określonym celu nakazał drugiemu kontyngentowi wojsk czeskich pod dowództwem Bolesława Srogiego czekać w Ratyzbonie na dalsze instrukcje, a następnie rzucił go na uciekających Węgrów.

Bitwa nad Reknicą, 16 października 955 roku. Mój ulubiony przykład, na podstawie którego często wskazywałem, jakie szczęście miał Otto nad Reknicą, że w ogóle uszedł cało z bitwy. W trakcie powstania obodrycko-wieleckiej koalicji przeciwko Niemcom armia Ottona dała się na Połabiu zapędzić w przysłowiowy kozi róg. Z jednej strony jego wojska były otoczone bagnami i trzęsawiskami oraz sztucznie wzniesionymi barykadami z krzaków i drzew, obsadzonymi gęsto najlepszymi słowiańskimi łucznikami. Z drugiej strony drogę zagradzała płynąca wartko Reknica, a na jej przeciwległym brzegu stały w groźnym milczeniu liczne zastępy słowiańskich wojowników. Lecz wypadki potoczyły się dość nieoczekiwanie. Czyżby fortuna znów zmieniła nieuchronną katastrofę Ottona w wielkie zwycięstwo? Król wykorzystał swojego najlepszego człowieka, margrabiego Gero. Ten stary wyga, weteran walk na wszystkich możliwych frontach Europy, pogromca Słowian połabskich, namówił łasych na srebro Ranów do zdrady. Ci w tajemnicy wybudowali mosty, po których jazda Niemców uderzyła na zaskoczonych Słowian i ich zmasakrowała.

To były tylko trzy przykłady ukazujące, że Otto był po prostu nieprzeciętnym strategiem i taktykiem, i potrafił otoczyć się równie utalentowanymi wojownikami. Ale król nie był jedynym bohaterem tej bitwy i nie zebrał wszystkich laurów zwycięstwa. Bohaterska postawa biskupa Ulryka w trakcie mężnej obrony Augsburga uczyniła zeń drugiego bohatera batalii na Lechowym Polu. W Augsburgu i okolicach długo jeszcze mówiono o bitwie świętego Ulryka, tak jakby biskup odegrał w niej najważniejszą rolę. Przynajmniej w mniemaniu augsburczyków. Zdobyta podczas obrony miasta sława, dodana do innych uczynków Ulryka, nagrodzona została niecałe dwadzieścia lat po jego śmierci: 3 lutego 993 roku podczas synodu w Rzymie papież ogłosił go świętym.

Bardzo ważnym dla Niemców efektem zwycięstwa na Lechowym Polu było zakończenie definitywne najazdów węgierskich.

WĘGRY

Dla Węgrów porażka na Lechowym Polu oznaczała zwrot w historii ich kraju. Mówiąc ogólnie, z koczowniczego przeszli na osiadły tryb życia, budując bardzo szybko państwo wczesnofeudalne i przyjmując chrześcijaństwo na modłę łacińską. W rzeczywistości Węgrzy znajdowali się już na drodze transformacji, gdyż sami doszli do wniosku, że dotychczasowe struktury hamują ich rozwój i stanowią zagrożenie ich niezawisłości. Wspominałem już w poprzednich rozdziałach, że wielu węgierskich przywódców już od lat czterdziestych X wieku starało się nawiązać współpracę z Cesarstwem Bizantyjskim w sprawie chrystianizacji. Wielu dało się ochrzcić, na Węgry sprowadzono biskupa misyjnego i zaczęto budować kościoły. Wraz z tymi zmianami Węgrzy szukali też nowych dróg zapewnienia dochodu skarbowi państwa – dotychczasowe trybuty i świadczenia wymuszane na sąsiadach były coraz mniejsze. Groziło to zaburzeniem węgierskich struktur społecznych. Powstał problem, co zrobić z bardzo liczną klasą wojowników żyjących z rozbojów, napadów i ściągania haraczów? Z tego punktu widzenia klęska na Lechowym Polu przyspieszyła proces wejścia na inną drogę budowy państwa i jego struktur, ale nie z powodu strat w ludziach. W bitwie zginęło wprawdzie wielu wojowników, lecz dotyczyło to jedynie środkowej klasy społeczeństwa z zachodniej części Węgier. O wiele ważniejsze były rozstrzygnięcia polityczne będące skutkiem bitwy. Dwa rody pochodzące od Arpada (reprezentowane przez Fejsza i Léla), odpowiedzialne za klęskę na Lechowym Polu, zostały odsunięte od władzy. Ich miejsce zajęli inni potomkowie Arpada, rody, na których czele stali książęta Taksony (dziadek pierwszego króla Węgier Stefana I Świętego) i Tormás.

Nowi przywódcy zmienili diametralnie dotychczasową politykę. Nawiązano przyjacielskie stosunki dyplomatyczne z sąsiednimi krajami, Węgry włączono w obieg międzynarodowego handlu. Nastąpił też przełom w kwestii chrystianizacji kraju jako następstwo opisywanej bitwy. Otóż na dwór w Konstantynopolu bardzo szybko dotarły wieści o wielkiej klęsce Węgrów na Lechowym Polu. Gdy krótko po tym na dwór bizantyjski zawitali węgierscy posłowie w celu odnowienia układów regulujących roczny trybut na rzecz Węgier, spotkał ich wielki zawód – cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta odmówił płacenia dalszych trybutów[177]. Mało tego, swoją działalność chrystianizacyjną przeniósł z Węgier na Ruś Kijowską.

Takie postępowanie rozsierdziło węgierskiego księcia Apora, który w 958 roku zebrał armię i ruszył na Konstantynopol w celu ostatecznego wyjaśnienia kwestii trybutu. W odpowiedzi cesarz bizantyjski nie tylko odmówił płacenia, ale i unieważnił dotychczasowe porozumienia pomiędzy Węgrami a Bizancjum. Według niektórych kronik pod murami Konstantynopola doszło do pojedynku niskiego, ale silnego węgierskiego wojownika z olbrzymim bizantyjskim rycerzem. Niepocieszona armia węgierska zawróciła spod stolicy Bizancjum, pustosząc po drodze wszystkie ziemie, przez które przechodziła. Cesarstwo straciło nie tylko strategicznie ważnego dla nich sprzymierzeńca w tej części Europy (np. w walce przeciwko Bułgarom), ale i historyczną szansę przeprowadzenia chrystianizacji Węgier. Był to jeden z tych najważniejszych i decydujących momentów historii: Węgry znalazły misjonarzy w Rzymie i Bawarii, później przybył do nich święty Wojciech (o czym poniżej). Zerwały współpracę z greckimi misjonarzami i ostatecznie przyjęły chrześcijaństwo w obrządku rzymskokatolickim.

Z punktu widzenia polskiej historiografii ciekawy jest udział w chrystianizacji Węgier świętego Wojciecha. Wojciech, jeden z patronów Polski, pierwszy święty polskiego Kościoła katolickiego, najbliższy współpracownik i przyjaciel pierwszego polskiego króla Bolesława Chrobrego, zapisał się również złotymi zgłoskami w historii Węgier. W 994 roku jako biskup Pragi już po raz drugi opuścił to miasto, czego przyczyną były zatwardziałe pogańskie obyczaje pielęgnowane przez praskie rycerstwo i możnych, uprawiany przez nich handel niewolnikami oraz nierespektowanie chrześcijańskich zasad współżycia i postępowania. Kierując się do Rzymu, dotarł na Węgry, gdzie zatrzymał się na dworze schorowanego wielkiego księcia Gejzy. Tam, przy poparciu małżonki Gejzy, bogobojnej Sarolty, prowadził intensywną pracę misyjną.

Węgry weszły na stałe do rodziny państw europejskich jako katolicka monarchia feudalna. Po 955 roku dyplomacja węgierska utrzymywała ze swoimi zachodnimi i północnymi sąsiadami jak najlepsze stosunki. Po bitwie na Lechowym Polu nigdy też nie doszło do aktów zemsty lub ataku na Węgry ze strony Niemców czy Czechów. Bardzo szybko nawiązano ścisłe stosunki z Bawarią na płaszczyźnie politycznej i gospodarczej. W 996 roku, 41 lat po bitwie na Lechowym Polu, wówczas następca węgierskiego tronu książęcego Stefan I Święty poślubił Gizelę, córkę księcia bawarskiego Henryka Kłótnika, ojca przyszłego (od 1002 roku) cesarza niemieckiego Henryka II. Tym sposobem władca Węgier stał się szwagrem cesarza.

Koniecznie trzeba też wspomnieć o jeszcze jednej konsekwencji bitwy na Lechowym Polu, bardzo ważnej z geopolitycznego punktu widzenia dla całej Europy. Otóż szybka transformacja węgierskiego społeczeństwa doprowadziła do stworzenia w Kotlinie Panońskiej silnego, wczesnofeudalnego, chrześcijańskiego Królestwa Węgier. W tej samej kotlinie, do której na przestrzeni wieków zawsze docierały różne dzikie ludy z Azji, by po założeniu na jej obszarze bazy wypadowej nękać ludy zachodniej Europy. Węgrzy byli ostatnią taką grupą. Na terytorium Kotliny Panońskiej powstało królestwo, które w latach 1000–1350 skutecznie opierało się szturmom półdzikich koczowników nadchodzących z Azji. Później, gdy do Europy zaczęły się wlewać tureckie hordy, dochodziło, co prawda, do porażek, mimo to Węgry zasłużyły na podobne określenie, jak w swoim czasie Polska: przedmurza chrześcijaństwa. Do 1350 roku stanowiły jedyną skuteczną zaporę przed najeźdźcami z Azji.

POZOSTAŁOŚCI Z PRZESZŁOŚCI

Wspomniałem o wielkiej liczbie kościołów pod wezwaniem świętego Wawrzyńca wybudowanych w miejscach upamiętniających starcia z Węgrami, zarówno podczas bitwy 10 sierpnia, jak i w trakcie ucieczki węgierskich wojsk. Inną pozostałością bitewnych wydarzeń są symbole w herbach wielu miejscowości, osad i miast rozrzuconych na obszarze Lechowego Pola i w okolicach. W herbie miasta Bobingen głównym elementem jest podkowa o obcej dla tego regionu formie, przypominająca o bitwie z Węgrami. Od dnia tej batalii aż do czasów współczesnych na okolicznych polach wciąż można znaleźć podkowy węgierskiego wyrobu, pozostałość po przebywającej tu niegdyś wielkiej konnej armii. W wielu dzisiejszych gospodarstwach rolnych w tym regionie spotkać można poprzybijane do drzwi stajni węgierskie podkowy, znajdowane na polach i pochodzące bez wątpienia z czasów bitwy na Lechowym Polu.

W herbie miasta Kissing znajduje się namiot wodzowski, przypominający obozowisko naczelnego wodza wojsk węgierskich, horka Bulcsú na Gunzenlee, dawniej wzniesieniu na prawym brzegu rzeki Lech. To wzniesienie było sztucznie stworzone wiele lat przed bitwą na Lechowym Polu i różne wojska rozbijały tam swoje obozy. Po pracach regulujących i przesuwających koryto Lecha, w roku 1438 wzgórze Gunzenlee zostało niemal całkowicie zmyte przez wartki nurt rzeki. Pozostał jedynie niewielki skrawek przesunięty na lewą stronę Lecha. Pięknym przykładem jest herb miasta Mering, w którym centralą dolną część zajmuje przepyszna zakrzywiona szabla – jednoznaczna wskazówka i pamiątka po bitwie, po której długo jeszcze znajdowano części węgierskiego uzbrojenia. Chociaż nie tak dużo, jakby się można było spodziewać po tak wielkiej batalii, ponieważ po każdej bitwie zbierano skrupulatnie broń i inne wojenne akcesoria, które miały przecież niemałą wartość. W roku 2005 na południowo-wschodnich obrzeżach Augsburga, dokładnie tam, gdzie toczyły się walki w 955 roku, znaleziono wspaniałą, absolutnie unikatową węgierską szablę. Jej wykonanie i ozdoby świadczą o tym, że należała do wysoko postawionego węgierskiego wojownika. Ma ona pozłacany, lekko wygięty jelec z okrągłymi zakończeniami, charakterystyczny dla szabel węgierskich z tego okresu wygięty trzon oraz lekko zakrzywione ostrze ze zbroczem. Dzisiaj można ją podziwiać w Muzeum Archeologicznym w Monachium.

Wśród pozostałości znajdywanych na polach bitew są też liczne groty węgierskich strzał. 2 grudnia 2013 roku lokalna gazeta „Augsburger Allgemeine” podała wiadomość o sensacyjnym znalezisku. W miejscowości Todtenweis, na Bacher Lechfeld, jakiś miłośnik archeologii znalazł bardzo dobrze zachowaną węgierską uprzęż końską z czasu bitwy na Lechowym Polu. I to nie byle jaką, ale wykonaną ze srebra i pokrytą bogatymi złotymi zdobieniami. Najprawdopodobniej należała do znacznego wodza. Niemieccy archeolodzy ogłosili znalezisko pierwszym bezpośrednim dowodem na stoczoną tam bitwę.

174 Widukind, op. cit., III, 49.

175 G. Althoff, op. cit., s. 107.

176 Widukind, op. cit., 24.

177 G. Györffy, König Stephan der Heilige, op. cit., s. 45.

Wykaz skrótów

MGH – Monumenta Germaniae Historica

DD Arn – Diplomata Karolinorum 3, Arnolf

DD Zw / LK – Diplomata Karolinorum 4, Zwentibold und Ludwig das Kind

DD K I/H I/O I – Diplomata regum et imperatorum Germaniae I, Konrad I., Heinrich I. und Otto I.

DD O II/O III – Otto II., Otto III.

DD H IV – Heinrich IV. 1077–1106

SS – Scriptores (in Folio)

SS rer. Germ. – Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi

SS rer. Germ. N.S. – Scriptores rerum Germanicarum, Nova series

RI – Regesta Imperii

Fresk z XII wieku w krypcie katedry w Akwilei – wojownik węgierski w trakcie ucieczki, odwróciwszy się, strzela z łuku refleksyjnego do goniącego go przeciwnika

Siedem plemion węgierskich z Arpadem na czele przybywa i zajmuje Wielką Równinę Węgierską. (Obraz-panorama (rotunda), Árpád Feszty i ok. 20 asystentów, 1892-1894, skansen historyczny w Ópusztaszer)

Árpád (Kronika Ilustrowana – Chronica Hungariae Pictum, 1360 rok)

Siedmiu węgierskich wodzów (Kronika Ilustrowana – Chronica Hungariae Pictum, 1360 rok)

Inwazja węgierska (Kronika Ilustrowana – Chronica Hungariae Pictum, 1360 rok)

Książę Czech Bolesław I Okrutny (średniowieczna miniatura)

Główny wódz armii węgierskiej horka Bulcsú, powieszony w Ratyzbonie parę dni po bitwie na Lechowym Polu (Litografia Josefa Kriehubera na podstawie rysunku Moritza von Schwinda, ok. 1828 roku)

Książę Lél, powieszony w Ratyzbonie parę dni po bitwie na Lechowym Polu (Litografia Josefa Kriehubera na podstawie rysunku Moritza von Schwinda, ok. 1828 roku)

Bitwa na Lechowym Polu 955 (Hektor Mülich, 1457 rok)

Bitwa na Lechowym Polu 955 (Kronika Sasów, ok. 1270 roku)

Bitwa na Lechowym Polu 955 (Franz Sales Lochbihler, 1827?, Heimatmuseum Wertach)

Bitwa na Lechowym Polu 955 (fragment obrazu, Michael Echter, XIX wiek, Stiftung Maximilianeum in München)

Bibliografia

WYBÓR WYDAŃ ŹRÓDŁOWYCH

Adalberti Continuatio Reginonis, red. Friedrich Kurze (MGH SS rer. Germ. 50), Hannover 1890, s. 154–179.

Adam z Bremy, Hamburgische Kirchengeschichte, Essen–Stuttgart 1986.

Annales Fuldenses sive annales regni Francorum Orientalis, red. Friedrich Kurze (MGH SS rer. Germ. 7), Hannover 1891.

Annales Hildesheimenses, red. Georg Waitz (MGH SS rer. Germ. 8), Hannover 1878.

Annales Quedlinburgenses, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 3, t. III), Hannover 1839, s. 22–90.

Annales Sangallenses maiores, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 1, XVI), Hannover 1826, s. 78–85.

Chronicon Benedictoburanum, red. Wilhelm Wattenbach (MGH SS 9), Hannover 1851, s. 229–237.

Die Bayerischen Luitpoldinger, 893–989. Sammlung und Erläuterung der Quellen, red. Kurt Reindel, München 1953.

Die „Gesta Hungarorum“ des anonymen Notars. Die älteste Darstellung der ungarischen Geschichte, red. László Veszprémy, Gabriel Silagi, Sigmaringen 1991.

Die Chroniken der schwäbischen Städte. Augsburg, t. I, III., red. Ferdinand Frensdorff, Leipzig 1865, drugie wydanie Göttingen 1965.

Die Urkunden Arnolfs, red. Paul Kehr (MGH DD Arn), Berlin 1940.

Die Urkunden Konrad I., Heinrich I., Ottos I., red. Theodor Sickel (MGH DD K I/H I/O I), Hannover 1879–1884.

Die Urkunden Zwentibolds und Ludwig des Kindes, red. Theodor Schieffer (MGH DD Zw / LK), Berlin 1960.

Die Werke Liudprands von Cremona, red. Josef Becker (MGH SS rer. Germ. 41), Leipzig 1915, s. 1–158.

Ekkehard IV von St. Gallen, Casus Sancti Galli continuatio, red. D.I. von Arx (MGH SS 2, Hannover 1829, s. 77–147.

Ex Simonis de Keza Gestis Hungarorum, red. Lothar von Heinemann (MGH SS 29, XXVIII), Hannover 1892, s. 523–546.

Flodoard von Reims, Annales a. 919–966, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 3, XXXIX), Hannover 1839, s. 363–407.

Gerhard von Augsburg, Vita Sancti Uodalrici. (Die älteste Lebensbeschreibung des heiligen Ulrich), red. Walter Berschin, Angelika Häse, Heidelberg 1993.

Gerhardi vita S. Oudalrici episcopi Augustani, red. Georg Waitz (MGH SS 4, XXXIV), Hannover 1878, s. 377–428.

Hrotsvithae Opera, red. Helene Homeyer, München 1970.

Ioannis Scylitzae, Synopsis historiarum, red. Hans Thurn, [w:] Byzanz – wieder ein Weltreich. Das Zeitalter der makedonischen Dynastie.Band 1: Ende des Bilderstreites und makedonische Renaissance, Graz 1983.

Johannes Skylitzes, Byzanz – wieder ein Weltreich. Das Zeitalter der makedonischen Dynastie, przeł. i red. Hans Thurn, Graz 1983.

Liutprand von Cremona, Werke, [w:] Quellen zur Geschichte der sächsischen Kaiserzeit, red. Albert Bauer, Reinhold Rau, Darmstadt 2002 s. 233–589.

Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte 3, [w:] Ausgewählte Quellen zur deutschen Geschichte des Mittelalters. Bd. 7, red. Reinhold Rau, Darmstadt 1992, s. 325–327.

Regesta Imperii II (RI). Sächsisches Haus 919–1024. 1: Die Regesten des Kaiserreichs unter Heinrich I. und Otto I. 919–973, red. Johann Friedrich Böhmer (Innsbruck 1893), red. Hans Heinrich, Hildesheim 1967.

Regesten der Bischöfe und des Domkapitels Augsburg, red. Wilhelm Volkert, Friedrich Zoepfl, Augsburg 1985.

Reginonis abbatis Prumiensis Chronicon cum continuatione Treverensi, red. Friedrich Kurze (MGH SS rer. Germ. 50), Hannover 1890.

Ruotger, Vita Brunonis archiepiscopi Coloniensis, red. Irene Ott (MGH SS rer. Germ. N.S. 10), Köln 1958, r. 19, 35, 36.

Salzburger Annalen – Annales Iuvavenses qui dicuntur maximi, red. Harry Bresslau (MGH SS 9, XXX/II), Berlin 1934, s. 727–744.

Strategikon des Maurikos, przeł. i red. Ernst Gamillscheg, Wien 1981.

Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, tłum. i red. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005.

Vita Johannis Gorziensis, red. Georg Heinrich Pertz (MGH SS 4, XXXIV), Hannover 1851, s. 350–358.

Wegecjusz (Flavius Vegetius Renatus), Epitoma rei militaris, red. Alf Önnerfors, Stuttgart 1995.

Widukind z Korbei, Res gestae Saxonicae/Die Sachsengeschichte, Stuttgart 1981.

WYBÓR OPRACOWAŃ

Althoff Gerd, Die Ottonen. Königsherrschaft ohne Staat, Stuttgart 2000.

Anke Bodo, Révész László, Vida Tivadar, Reitervölker im Frühmittelalter. Hunnen – Awaren – Ungarn. Wer waren sie, warum kamen sie und wie lebten sie?, [w:] Archäologie in Deutschland, Stuttgart 2008.

Auer Leopold, Der Reichskriegsdienst des Klerus unter den sächsischen Kaisern, Wien 1968.

Bachrach David S., Niemiecka sztuka wojenna w czasach Mieszka I, Oświęcim 2014.

Bálint Csanat, Die Archäologie der Steppe. Steppenvölker zwischen Volga und Donau vom 6. bis zum 10. Jahrhundert, Wien–Köln 1989.

Bartha Antal, Hungarian society in the 9th and 10th centuries, Budapest 1975.

Bauer Hans, Die römischen Fernstraßen zwischen Iller und Salzach nach dem Itinerarium Antonini und der Tabula Peutingeriana. Neue Forschungsergebnisse zu den Routenführungen, München 2007.

Becher Matthias, Otto der Große, Kaiser und Reich. Eine Biographie, München 2012.

Bogyay Thomas von, Grundzüge der Geschichte Ungarns, Darmstadt 1967.

Thomas von Bogyay, Lechfeld. Ende und Anfang. Geschichtliche Hintergründe, ideeller Inhalt und Folgen der Ungarnzüge. Ein ungarischer Beitrag zur Tausendjahrfeier des Sieges am Lechfeld, München 1955.

Bogyay Thomas von, Ungarns Geschichtsschreiber, Graz–Wien–Köln 1976.

Bowlus Charles R., Die Schlacht auf dem Lechfeld, Ostfildern 2012.

Bowlus Charles R., Franks, Moravians and Magyars, Philadelphia 1995.

Brunner Luitpold, Die Einfälle der Ungarn in Deutschland bis zur Schlacht auf dem Lechfeld, Augsburg 1885.

Büttner Heinrich, Die Ungarn, das Reich und Europa bis zur Lechfeldschlacht des Jahres 955, [w:] Zeitschrift für Bayerische Landesgeschichte, t. 19, München 1956, s. 433–458.

Calzolari Mauro, Introduzione allo studio della rete stradale dell’Italia romana. L’Itinerarium Antonini, [w:] Accademia Nazionale dei Lincei, Classe di Scienze Morali, Storiche e Filologich: Memorie, 1996.

Dienes István, Die Ungarn um die Zeit der Landnahme, Budapest 1972.

Duft Sipos, Die Ungarn in Sankt Gallen, Zurich 1957.

Dümmler Ernst, Die letzten Karolinger. Konrad I. Geschichte des Ostfränkischen Reiches, Leipzig 1888.

Dümmler Ernst, Köpke Rudolf, Jahrbücher der Deutschen Geschichte, Kaiser Otto der Große, Leipzig 1876.

Eberl Bartholomäus, Die Ungarnschlacht auf dem Lechfeld (Gunzenlê) im Jahre 955, Augsburg 1955.

Einsle Hans, Die Ungarnschlacht im Jahre 955 auf dem Lechfeld – Ursachen und Wirkungen, Augsburg 1979.

Erdmann Carl, Die Burgenordnung Heinrichs I, [w:] Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters Bd. 6, Köln 1943, s. 59–101.

Giese Wolfgang, Heinrich I. Begründer der ottonischen Herrschaft (Gestalten des Mittelalter und der Renaisance), Darmstadt 2008.

Göckenjan Hansgerd, Hilfsvölker und Grenzwächter im mittelalterlichen Ungarn, Wiesbaden 1972.

Györffy György, König Stephan der Heilige, Budapest 1988.

Györffy György, Wirtschaft und Gesellschaft der Ungarn um die Jahrtausendwende, Graz 1983.

Hartmann Wilfried, Deutsche Geschichte in Quellen und Darstellungen 1 (Frühes und hohes Mittelalter 750–1250), Stuttgart 1995.

Hauck Albert, Kirchengeschichte Deutschland, t. I–II, Leipzig 1904–1920.

Hiestand Rudolf, Pressburg 907. Eine Wende in der Geschichte des ostfränkischen Reiches?, [w:] Zeitschrift für Bayerische Landesgeschichte, vol. 57, s. 1–20.

Hofbauer Josef, Südost-Bayern und Ungarn am Anfang des zehnten Jahrhunderts, [w:] Ostbairische Grenzmarken Bd. 4, 1960, s. 145–154.

Jahrbücher des Deutschen Reiches unter König Heinrich I, red. Georg Weitz, Leipzig 1886.

Kellner Maximilian Georg, Die Ungarneinfälle im Bild der Quellen bis 1150. Von der „Gens detestanda” zur „Gens ad fidem Christi conversa”, München 1997.

Meyer von Knonau G., Ekkeharts IV. Casus Sancti Galli nebst Proben aus den übrigen lateinisch geschriebenen Abtheilungen der St. Galler Klosterchronik, Leipzig 1925.

Köpke Rudolf, Dümmler Ernst, Jahrbücher der Deutschen Geschichte.Kaiser Otto der Grosse [936–973], Leipzig 1876.

Köstler Karl, Die Ungarnschlacht auf dem Lechfelde: am 10. August 955 und die Folgen der Ungarnkriege überhaupt, Gräfenhainichen 1884.

Laudage Johannes, Otto der Große. Eine Biographie, Regensburg 2001.

Leuthner Coelestin, Geschichte des Klosters Wessobrunn. Mit Hinweisen auf die allgemeine und besondere Geschichte Baierns, Wessobrunn 2001.

Leyser Karl, The Battle at the Lech, 955, a study in Tenth-Century Warfare, [w:] Medieval Germany and its neighbours, 900–1250, London 1982.

Lintzel Martin, Die Schlacht von Riade und die Anfänge des deutschen Staates, Berlin 1961.

Lüttich Rudolf, Ungarnzüge in Europa im 10. Jahrhundert, Berlin 1910.

Majoros Ferenc, Rill Bernd, Bayern und die Magyaren. Die Geschichte einer elfhundertjährigen Beziehung, Regensburg 1991.

Mühlpfordt Günter, Rätsel Riade. Die Ungarnschlacht von 933 und Deutschlands Einung, Halle 2009.

William Charles, Oman Chadwick, Sztuka wojenna w średniowieczu, Oświęcim 2013.

Panic Idzi, Początki Węgier. Polityczne aspekty formowania się państwa i społeczeństwa węgierskiego w końcu IX i w pierwszej połowie X wieku, Cieszyn 2004.

Prinz Friedrich, Klerus und Krieg im früheren Mittelalter. Untersuchungen zur Rolle der Kirche beim Aufbau der Königsherrschaft, Stuttgart 1971.

Rummel Peter, Ulrich von Augsburg: Bischof – Reichsfürst – Heiliger, Augsburg 1992.

Scherff Bruno, Studien zum Heer der Ottonen und der ersten Salier, Bonn 1985.

Schicksalsjahr 907. Die Schlacht bei Pressburg und das frühmittelalterliche Niederösterreich, red. Roman Zehetmayer, St. Pölten 2007.

Schulze-Dörrlamm Mechthild, Die Ungarneinfälle des 10. Jahrhunderts im Spiegel archäologischer Funde, [w:] Europa im 10. Jahrhundert. Archäologie einer Aufbruchszeit, red. Joachim Henning, Mainz 2002.

Schulze-Dörrlamm Mechthild, Spuren der Ungarneinfälle des 10. Jahrhunderts, [w:] Heldengrab im Niemandsland. Ein frühungarischer Reiter aus Niederösterreich, red. Falko Daim, Mainz 2006, s. 42–62.

Sroka Stanisław Andrzej, Historia Węgier w zarysie do 1526 roku, Bydgoszcz 2000.

Thürer Georg, St. Galler Geschichte I, St. Gallen 1953.

Uhlirz Karl, Jahrbücher des Deutschen Reiches unter Otto II und Otto III, Leipzig 1902.

Vajay Szabolcs de, Der Eintritt des ungarischen Stämmebundes in die Europäische Geschichte, Mainz 1968.

Werner Karl Ferdinand, Heeresorganisation und Kriegführung im deutschen Königreich des 10. und 11. Jahrhunderts, Londyn 1979.

W popularnonaukowej serii pt. „Historyczne bitwy” ukazały się ostatnio:

M. Olędzki, WOJNY MARKOMAŃSKIE 162–185 n.e. • J. Wojt- czak, WOJNA PARAGWAJSKA 1864–1870 • J. Centek, SOMMA 1916 • R. Warszewski, VILCABAMBA 1572 • W. Włodarkiewicz, POLESIE 1939 • S. Nowak, PUSZCZA KAMPINOSKA–JAKTORÓW 1944 • J. Jastrzębski, PEARL HARBOR 1941 • J. Spyra, AYACUCHO 1824 • S. Leśniewski, KONSTANTYNOPOL 1204 • T. Fiszka-Borzyszkowski, WOJNA BURSKA 1880–1881 • T. Szeląg, AMIDA 359 • W. Kępka-Mariański, INSUREKCJA WARSZAWSKA 1794 • J. Wojtczak, CULLODEN MOOR 1746 • M. Staniszewski, FORT PILLOW 1864 • B. Nowaczyk, CHOJNICE 1454 ŚWIECINO 1462 • W. Kalwat, KAMPANIA LANGIEWICZA 1863 • J. Molenda, WOJNY GUARAŃSKIE 1628–1756 • R. Warszewski, BOLIWIA 1966–1967 • M.A. Piegzik, GUADALCANAL 1942–1943 • A. Murawski, GÓRY PINDOS 1943–1949 • P. Korzeniowski, FLANDRIA 1940 • M. Franz, A. Pastorek, TEXEL 1673 • Ł. Migniewicz, kleidion 1014 • P. Groblewski, ANTIETAM 1862 • P. Rochala, VERCELLAE 101 p.n.e. • L. Kania, WILNO 1944 • P. Zarzycki, Iłża 1939 • T. Fijałkowski, ATLANTYK 1939–1945 • R. Warszewski, Cuzco 1536–1537 • J. Wojtczak, Minnesota 1862 • Ł. Burkiewicz, Aleksandria 1365 • K. Plewako, CAMBRAI 1917 • M. Kuczyński, WOJNA CZU Z HAN 209–202 P.N.E. • L. Wyszczelski, LWÓW 1920 • M.A. Piegzik, HOLENDERSKIE INDIE WSCHODNIE 1941– 1942 • W. Polakiewicz, LIMANOWA 1914 • A. Lorbiecki, M. Wałdoch, CHOJNICE 1939 • M. Leszczyński, pomorze 1945 • G. Lach, IPSOS 301 p.n.e. • R. Warszewski, KONGO 1965 • A. Toczewski, FESTUNG KÜSTRIN 1945 • J. Wojtczak, CALLAO 1866 • R. Dzieszyński, KRAKÓW 1768–1772 • T. Jarmoła, KRETA 1941 • R.F. Barkowski, CROTONE 982 • Z. Stąpor, BERLIN 1945 • S. Kaliński, BOLIMÓW 1915 • W. Zawadzki, POMORZE 1920 • A. Zieliński, MALTA 1565 • M. Grzeszczak, IGNACEWO 1863 • R.F. Barkowski, POŁABIE 983 • D. Kupisz, PSKÓW 1581–1582 • J. Wojtczak, FILIPINY 1898–1902 • S. Rek, MANZIKERT 1071 • R. Rabka, MACEDONIA–EPIR–ALBANIA 1912–1913 • R.F. Barkowski, POITIERS 732 • S. Rek, KOSOWE POLE 1389 • R. Warszewski, KUBA 1958–1959 • J. Dobrzelewski, INDIE–PAKISTAN 1971 • P. Krukowski, NAD WIEPRZEM 1920

W przygotowaniu: M.A. Piegzik, Morze Koralowe 1942